Phương trình hạnh phúc - Chương 13.1

phuong-trinh-hanh-phuc-chuong-13-1

Cái chết là thật. Không ai từng sống trên đời này mà lại có thể thoát khỏi cái chết cả. Cái chết có lẽ còn thật hơn cả cuộc sống nữa.

L.I.P

Chương này là chủ đề khó nhất mà tôi từng chắp bút. Cái chết vẫn luôn là một điều gì đó thật lạ lùng – và, như bạn có thể hình dung, hiện giờ nó đặc biệt khó khăn đối với tôi.

Cái chết làm cho chúng ta sợ hãi vì thế mà ta không hề nhắc đến nó. Nhưng không phải là ngày hôm nay. Trong chương này, tôi sẽ thành thật tuyệt đối khi đề cập đến chủ đề này. Mong bạn hãy thứ lỗi cho tôi nếu như một vài đoạn trong chương này có phần gay gắt hay đi ngược lại với hệ thống niềm tin của bạn.

Cái chết của Ali đã buộc tôi phải đối mặt trực tiếp với sự thật cơ bản nhất của sự sống và cái chết. Khi nó kết tinh cho sự hiểu biết của tôi, nó đã tăng cường sự cam kết của tôi trước việc sống một cuộc đời đáng sống. Nó cũng đồng thời lấy đi nỗi sợ hãi cuối cùng của tôi: tôi không còn sợ chết nữa.

Có lẽ khi chúng ta tìm hiểu về cái chết, bạn sẽ nhận thấy, cũng giống như những gì tôi đã trải qua, rằng sau tất cả, nỗi sợ hãi lớn nhất của chúng ta không hề được bảo đảm và rằng chính cái chết là người thầy lớn nhất của ta. Đây không phải là một chương dễ đọc, nhưng chắc chắn là nó sẽ xứng đáng với thời gian mà bạn bỏ ra.

Hầu hết chúng ta – những người chịu ảnh hưởng của nền văn hóa phương Tây đều tránh nói về cái chết. Và kết quả là, có rất nhiều điều mà ta không hề biết về nó, và vì thế, nó càng khiến cho chúng ta sợ hãi hơn. Tuy vậy, nhiều nền văn hóa khác, lại rất cởi mở trước cái chết, và thậm chí một số nền văn hóa còn có các lễ hội truyền thống sử dụng hình ảnh cái chết. Ví dụ như, người Mexico tưởng niệm những người họ hàng đã khuất của họ trong suốt lễ hội Ngày của người chết mỗi năm một lần. Những lễ hội như vậy hoàn toàn khác biệt so với những truyền thống của hầu hết các nước phương Tây ở một điểm cốt yếu: dịp đặc biệt này là một lời mời ăn mừng cùng với người chết, chứ không phải vì người chết. Những người chết có mặt ở đó, chứ không phải chỉ đơn giản là được nhớ đến hay được tưởng niệm. Ở đó có rất nhiều thức ăn, quà tặng, và hoa trang trí. Những người còn sống thì kể các câu chuyện về những người thân yêu của họ và đón chào linh hồn của những người đã khuất khi họ về thăm. Cũng tương tự như vậy, những người Sufis tổ chức một buổi tiệc vào dịp kỷ niệm cái chết của một người nào đó với những điệu nhảy xoay tròn truyền thống và một bữa tiệc. Ở Rajasthan, sau mười hai ngày than khóc, những người sống sẽ tổ chức một buổi tiệc để chia tay người thân yêu của họ. Người Ireland tổ chức một buổi lễ thức canh người chết với tiếng cười và âm nhạc. Tại sao với cùng một chủ đề mà lại có những quan điểm khác biệt đến thế? Trong khi rõ ràng là cái cách mà những người thuộc những nền văn hóa đó ra đi đâu có khác gì so với chúng ta. Vậy thì đó hẳn phải là một vấn đề về quan điểm, là một góc nhìn khác.


Câu chuyện thần thoại mà ta vẫn hằng tin

Nếu như chúng ta cho phép mình nhìn gần hơn vào cái chết thay vì nhìn nó từ xa, ta có thể sẽ tìm thấy một vị trí đầy ý nghĩa dành cho nó trong cuộc đời mình hơn là một cái nhìn đầy hằn học. Bước đầu tiên của cái quá trình này là xua tan một số chuyện hoang đường.

Rồi Có Một Ngày Ta Sẽ Ra Đi

Cái chết là một phần không thể tách rời của quá trình sống. Giây phút mà bạn sinh ra chính là cái giây phút mà bạn bắt đầu chết đi. Bạn cũng đang chết đi trong lúc chúng ta nói tới điều này. Các tế bào hồng cầu của bạn, toàn bộ hai mươi nhăm nghìn tỷ trong số đó, sẽ chết đi trong vòng bốn tháng nữa. Và vào lúc bạn đọc xong chương này, có hơn 150 triệu tế bào trên cơ thể bạn sẽ chết. Trong số đó, có hai nghìn là tế bào não, mà sẽ không bao giờ được thay thế. Cái chết không phải là một sự kiện – mà là một quá trình. Chẳng có gì là quá đỗi đặc biệt về cái ngày mà chúng ta ra đi hết cả.

Hãy nhớ rằng: Mỗi ngày chúng ta đều chết đi một chút.

Cái Chết Chính Là Kẻ Thù

Cái chết là một phần không thể thiếu của chuỗi thức ăn giúp duy trì mọi hình thức sống trên hành tinh này. Mỗi một giống loài đều săn mồi dựa trên cái chết của con vật nằm ở cấp bậc thấp hơn trong chuỗi thức ăn. Nếu không có cái chết của con vật khác trong hệ thống phân loại, sự sống không thể duy trì. Loài người chúng ta săn mồi trên hầu hết các sinh vật khác cho tới khi chúng ta chết đi, khi mà một cụm cỏ và, có thể là, một khóm hồng sẽ nhận được dinh dưỡng từ sự phân hủy của thân xác chúng ta.

Hãy nhớ rằng: Nếu như không có cái chết, thì cũng sẽ không có sự sống.

Một số loài tồn tại lâu hơn so với những loài khác, nhưng nói chung, không có một ngoại lệ nào hết cả, rồi cũng sẽ chết đi. Mỗi một giây phút, hàng tỷ sinh vật bình thản chết đi sau khi đã đóng trọn vai trò của mình cho việc duy trì hệ sinh thái. Giống loài duy nhất quá đỗi bận tâm đến điều này là loài người chúng ta.

Cái Chết Không Bao Giờ Được Chào Đón

Trong thâm tâm, tất cả chúng ta tự biết rằng ta không thể thoát khỏi điều này. Dù vậy, ta vẫn luôn mong ước rằng thần chết sẽ lên lịch hẹn trước thay vì bất ngờ viếng thăm mình. Và ta thì thích một cuộc hẹn muộn màng. “Này, tôi vẫn còn khỏe mạnh và yêu đời lắm, mời ngài quay trở lại sau ba mươi – à không, 330 năm nữa nhé. Thật ra thì, đừng quan tâm đến tôi làm gì. Ngài cứ để số điện thoại lại đây và tôi sẽ gọi lại khi cần.”

Khi cuộc đời diễn ra trôi chảy, ta chẳng bao giờ muốn chết cả. Tuy nhiên, nhiều người trong số chúng ta, lại từng trải nghiệm cuộc sống ở một khía cạnh khác. Khi cuộc đời diễn ra không như ta mong đợi, thái độ của ta có thể thay đổi. Trong trường hợp của đớn đau bệnh tật hay là khi mà cơ thể của chúng ta trở nên già nua và yếu ớt, ta bắt đầu tự hỏi, dù rằng ta thấy thật khó lòng mà thừa nhận điều này, rằng “Tại sao cái chết lại lâu xuất hiện thế?”

Chúng ta không đồng tình với cái chết về mặt thời gian, và điều này cũng đúng với tất cả những người mà ta hằng yêu mến. Khi một người thân yêu chết đi, ta cảm thấy như bị phản bội. Ta tức giận trước cái chết vì đã cướp đi người thân của chúng ta quá sớm. “Giá mà chúng ta có thể có được cái ôm lần cuối,” ta nghĩ vậy. Tuy nhiên, bạn hãy tự hỏi mình điều này: Như thế nào thì gọi là quá sớm? Điều gì sẽ xảy ra nếu như tôi có thể đạt được một thỏa thuận để giữ Ali lại cho cái ôm lần cuối, hay là để được sống bên thằng bé thêm một năm nữa? Liệu sau đó tôi có thể nói rằng, “Ô, được rồi, bây giờ thì ngài có thể mang thằng bé đi rồi đấy?” Không! Như vậy vẫn cứ là quá sớm. Tôi sẽ vẫn luôn khao khát được có thêm những cái ôm xiết khác.

Nhưng khi mà cuộc sống không còn là một lựa chọn tốt hơn, sự bất đồng của ta đối với cái chết sẽ biến mất. Khi việc mất máu quá nhiều bắt đầu ảnh hưởng đến các bộ phận quan trọng trong cơ thể Ali, chúng lần lượt dừng hoạt động. Trong nhiều giờ tôi vẫn giữ hi vọng, khẩn nài, cầu nguyện rằng thằng bé sẽ hồi lại. Tôi tin rằng giờ vẫn chưa phải là thời điểm để thằng bé ra đi, nhưng khi mà một vị bác sĩ thông báo với tôi về mức độ tổn thương mà cơ thể Ali phải chịu đựng, con tim tôi đã thay đổi. Tôi tự hỏi rằng liệu việc ở lại thế gian này lâu hơn với một bộ não bị tổn thương có là một con đường tốt hơn cho cậu con trai tuyệt vời của tôi hay không. Có lẽ giây phút đó là thời điểm thích hợp để ra đi hơn là về sau này.

Dù có thích hay không, thì cái chết cũng đã được định sẵn trong cuộc đời của mỗi chúng ta. Chẳng qua ta không biết được chính xác thời điểm ấy là vào khi nào mà thôi. Có lẽ đây là điều cho phép chúng ta được tận hưởng quãng thời gian khi mình còn sống. Tuy nhiên, khi cái chết cuối cùng cũng xuất hiện, tâm trí ta có thể đã thay đổi. Ta cân nhắc đến các lựa chọn thay thế và có thể cảm thấy rằng ta đã sẵn sàng.

Hãy nhớ rằng: Rồi sớm hay muộn, tất cả chúng ta sẽ sẵn sàng để chết.

Cái Chết Thật Đau Đớn

Một sự bất đồng khác của chúng ta về cái chết là câu hỏi rằng ta sẽ chết như thế nào. Chúng ta suy nghĩ rằng, Tôi không muốn bị chết chìm; điều ấy, ôi, ướt át quá. Tôi cũng không muốn rơi từ trên cao xuống. Có lẽ có cách chết nào đó từ những chiếc kẹo hay không nhỉ? Vâng, như thế thì có vẻ dễ chịu hơn. Những cây kẹo bông – tôi muốn ra đi như thế.

Chúng ta thấy tức giận đối với thế giới này, và với Thượng đế nếu bạn muốn, khi một trận sóng thần cướp đi sinh mạng của hàng ngàn người. Đó là một điều tàn nhẫn. Chắc chắn là có những cách tốt đẹp hơn để chết. Nhưng khi cái chết diễn ra, nó vẫn luôn đột ngột và đầy phẫn uất. Dù là như thế nào thì kết quả vẫn vậy mà thôi.

Ali luôn nói với tôi rằng thằng bé không hề sợ chết, nhưng nó thấy sợ trước sự đau đớn khi chết đi. Tôi vẫn nhớ thằng bé nói về điều này khi nó mới mười một tuổi. (Tôi đoán là thằng bé hẳn phải đưa chuyện này ra nói ở thời điểm sớm hơn vì thằng bé đã sống trọn đời mình chỉ trong vòng có hai mươi mốt năm.) Câu trả lời của tôi với thằng bé khi đó là “Hãy xem đó là điều ước của con, ya habibi” — tình yêu của ba —“rằng con sẽ không bao giờ phải chịu đựng đớn đau.” Vào ngày mà thằng bé ra đi, thằng bé lên giường đi ngủ lúc 10:30 tối và không thức dậy nữa. Khi tới thời điểm ấy, mong ước của tôi, cũng giống như của Ali vậy, sẽ ra đi như vậy, thanh thản trong giấc ngủ của mình. Điều ấy còn tuyệt vời hơn cả những cây kẹo bông nữa.

Cái chết đau đớn là một trong những nỗi sợ hãi lớn nhất của chúng ta, nhưng có nhất thiết phải như vậy hay không? Chẳng có cái chết nào là đau đớn cả, có chăng chỉ là một cuộc đời đau đớn trong những giờ khắc cuối cùng trước cái chết mà thôi. Hãy nghĩ về điều đó. Khi mà chúng ta ra đi, đâu có còn đau đớn nữa. Hay như Woody Allen từng nói, “Tôi không hề sợ chết. Tôi chỉ không muốn ở đấy khi chuyện đó xảy ra.” Và ông ấy sẽ không ở đó. Khi đến lúc chúng ta phải chết, không một ai trong số chúng ta sẽ có mặt ở đó.

Hãy nhớ rằng: Cái chết sẽ không bao giờ làm bạn đau.

Cái Chết Là Có Thể Gian Lận Được

Chuyện hoang đường này được tạo ra trong thế giới hiện đại của chúng ta. Trước khi lời hứa “cứu lấy mạng sống” trở thành nền tảng của nền công nghiệp chăm sóc sức khỏe có trị giá hàng nghìn tỷ đô la, việc chết đi từng đơn giản hơn rất nhiều. Giờ thì nó diễn ra muộn hơn nhiều. Nó trở nên phức tạp hơn, đau đớn hơn, và hầu như là đắt đỏ hơn nhiều.

Trong quá khứ hầu hết mọi người đều chết đi đột ngột hay trong một khoảng thời gian ngắn. Cái chết được chờ đợi và chấp nhận, và cho dù nó vẫn khiến những người còn lại cảm thấy bất ngờ và đau đớn, thì việc chết đi lại dễ dàng hơn nhiều. Đó là bởi vì khi ấy có ít nỗi đau bị kéo dài hơn, ít thống khổ hơn. Giờ thì thời gian đã thay đổi tất cả. Những tiến bộ không ngừng trong công nghệ được dành cho việc tìm ra một phương pháp để mà khi có điều gì đó chệch khỏi quỹ đạo thì ta có thể sửa chữa nó. Hàng tỉ đồng được bỏ ra cho cơ hội được sống thêm một ngày nữa, và kết quả là cuộc sống của con người trên toàn cầu được kéo dài thêm 50% so với thời điểm cách đây sáu mươi năm[1].

Tuy nhiên, đôi khi sống lâu hơn không có nghĩa là sống tốt hơn. Peter Saul, một chuyên gia chăm sóc đặc biệt, đã thảo luận về sự lưỡng phân này trong buổi nói chuyện TED Talk của mình, “Hãy nói về cái chết.” Cái lời hứa “cứu lấy” mạng sống thật hấp dẫn, ông nói, nhưng sản phẩm được tạo ra nên được gọi dưới một cái tên đúng đắn hơn là “kéo dài” sự sống. Khi ta suy nghĩ theo cách đó, việc sống thêm một ngày trở thành một món quà quý giá chỉ khi mà cuộc sống đó xứng đáng được kéo dài. Nhưng nhiều người trong thế giới tiên tiến không hiểu rõ sự khác biệt này và mong mỏi được sống thêm nhiều năm nữa, ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải khổ sở lâu hơn. Và kết quả là, một trong mỗi mười người ra đi trong sự chăm sóc đặc biệt, và các bệnh nhân phải duy trì sự sống bằng những thiết bị hỗ trợ thậm chí là sau cả khi họ đã được xác nhận là đã chết về mặt lâm sàng[2].

Khi mà ta sống lâu hơn, một ngành công nghiệp có giá trị hàng tỉ đô la khác được giao nhiệm vụ tiêm một thứ chất lỏng đặc sệt vào trong cơ thể chúng ta và cắt, kéo căng, và khâu lại làn da của chúng ta để loại bỏ những dấu hiệu của tuổi tác. Rồi, khi mà cuối cùng ta cũng chết, thì một ngành công nghiệp khác lại cung cấp cho chúng ta sự bất tử bằng cách làm đông lạnh cơ thể chúng ta với hi vọng rằng ta sẽ sống lại vào một ngày nào đó khi mà công nghệ cho phép, một lời hứa hẹn cũng cổ xưa như những người đồng hương của tôi, các Pharaoh.

Nếu có điều gì đó được gọi là kỳ điệu, thì đó chính là việc chúng ta đã sống ngay từ đầu. Bạn hãy nhìn vào dạng thức vật lý của cơ thể mình và hãy nghĩ về hàng trăm chức năng sống quan trọng mà nó cần thực hiện một cách hoàn hảo để duy trì sự tồn tại của nó, chỉ từ giây phút này tới giây phút kế tiếp. Hãy nghĩ về mười ngàn protein được chứa đựng trong đó, mà mỗi một trong số đó đều thực hiện một nhiệm vụ phức tạp. Hãy nghĩ về hàng nghìn tỷ tế bào cần phải được nuôi dưỡng, bảo vệ, và thay thế. Chúng ta thức dậy vào mỗi sáng hi vọng rằng cỗ máy này sẽ hoạt động như một thường lệ đơn giản, nhưng sự thật là, cơ thể của chúng ta lại vô cùng mong manh. Nếu như chỉ một cặp gen bị biến dạng, một con vi trùng tồn tại dai dẳng, hay một cơ quan quan trọng gặp trục trặc, nếu một hệ thống bất kỳ bị phá vỡ, thì cỗ máy này sẽ hoàn toàn sụp đổ. Có đến vô số điểm khả thi – có thể xảy ra – dẫn đến sự thất bại.

Hãy nghĩ về một sinh vật đẹp trai mà chúng ta gọi là Ali. Cái chết của thằng bé là kết quả của một chiếc kim tiêm! Và câu chuyện đúng là như vậy: một mũi tiêm chọc vào mạch máu. Liệu chúng ta có mỏng manh đến mức đấy không? Đúng là như vậy đấy! Nhiều hơn hẳn so với mức độ mà chúng ta bận tâm tới. Có quá nhiều việc có thể trở nên sai lầm và luôn là như vậy. Giống như là một câu tục ngữ Ả Rập vậy, “Lý do thì vô tận, nhưng cái chết thì chỉ có một và đều như nhau cả.”

Với sự ra đi của Ali, tôi đã sửa mình trước cái chết. Tôi biết chắc chắn rằng đây có thể là hơi thở cuối cùng của tôi; đây có thể là đoạn văn cuối cùng của tôi. Cái cỗ máy này, hình thái cơ thể vật lý của tôi, không đi kèm với sự bảo hành nào hết cả. Bản hướng dẫn sử dụng của nó được viết rõ ràng rằng tôi không có quyền lên tiếng khi nó dừng hoạt động. Với sự bảo trì kỹ càng, ta có thể tiến thêm hàng ngàn dặm nữa trên chiếc đồng hồ, nhưng rốt cuộc ta sẽ chẳng còn phụ tùng để mà thay thế. Đó chỉ đơn giản là cách mà trò chơi diễn ra.

Hãy nhớ rằng: Không có trò gian lận nào dành cho cái chết hết cả. Tất cả chúng ra rồi sẽ ra đi vào một ngày nào đó!

Khi có điều gì đó nằm quá vững chắc bên ngoài phạm vi kiểm soát của chúng ta, việc tìm kiếm hạnh phúc sẽ trở nên bất khả thi trừ khi chúng ta học được cách để chấp nhận nó như là một phần không thể tách rời trong cuộc sống thường ngày của mình. Và thật khó để chấp nhận cái chết khi mà chúng ta tin rằng nó sẽ lấy đi bản thân cuộc sống. Nhưng liệu có phải là như vậy hay không?

[1] World Health Organization, Global Health Observatory (GHO) Data, http://www.who.int/gho/en/

[2] Peter Saul, “Let’s Talk about Dying,” TED, November 2011, https://www.ted.com/talks/peter_saul_let_s_talk_about_dying?language=en.

 

Cuộc Sống Tiếp Nối Dài Lâu

Khi mà Nibal và tôi cuối cùng cũng được phép vào khoa chăm sóc đặc biệt để nói lời từ biệt cuối cùng với con trai chúng tôi, cô ấy đã nói với thằng bé, “Habibi, con cuối cùng cũng về đến nhà.” Tôi hôn lên trán thằng bé và nói, “Ba sẽ sớm gặp lại con thôi, anh bạn.” Chúng tôi hoàn toàn ở trong trạng thái thanh thản. Trạng thái ấy của chúng tôi là kết quả của một niềm tin mà một số độc giả sẽ không lấy làm đồng tình: niềm tin của chúng tôi về sự sống đằng sau cái chết.

Định Nghĩa

Có những trường phái tư tưởng khác nhau về việc điều gì diễn ra sau cái chết, nhưng trong đó có một số quan điểm chính. Một trong những quan điểm phổ biến nhất là cuộc sống vĩnh cửu, luân hồi, và hư vô. Các hệ thống đức tin trong tôn giáo thường nói rằng chúng ta sẽ sống mãi mãi và kết thúc cuộc đời trên thiên đường hoặc dưới địa ngục – một quan điểm giả định rằng cuộc đời chỉ thật sự bắt đầu sau cái chết. Những hệ thống niềm tin khác lại ủng hộ cách tiếp cận ít nhị nguyên hơn và cho rằng chúng ta sẽ trở lại cuộc sống hết lần này tới lần khác. Và hệ thống niềm tin trần tục thì cho rằng có sự “hiện hữu” và “hư vô,” và khi mà ta chết đi thì đó chính là sự kết thúc: chúng ta tan biến đi.

Không một quan điểm nào trong vô số những quan điểm khác biệt trên có thể được khẳng định một cách chắc chắn. Nhưng để tìm ra một điểm chung, tôi xin đưa ra một định nghĩa thống nhất nhằm tóm gọn tất cả số đo vào việc cuộc sống là gì. Tôi sử dụng từ cuộc sống ở đây để nói đến sự sống của chúng ta trong hình thái vật lý hiện tại đang tồn tại trên trái đất này và từ cái chết để chỉ sự kết thúc của hình thái đó. Không cần phải tranh luận ở đây. Với hai định nghĩa này làm then chốt, ta có thể chuyển sang một điều khá mới mẻ: cuộc sống dài lâu. Đây là cách mà tôi đề cập đến sự kết hợp của độ dài cuộc đời với bất cứ điều gì nằm trong định nghĩa của bạn về điều diễn ra sau cái chết. Điều này tương đương (Cuộc sống) + (Cuộc sống vĩnh hằng) nếu như bạn là người có đức tin, (Cuộc sống)*(Vòng luân hồi) nếu như bạn tin vào sự bất nhị nguyên, hay chỉ là (Cuộc sống) nếu như bạn theo quan điểm thế tục.

Một Câu Hỏi Về Thời Gian

Cuộc sống dài lâu phụ thuộc vào việc cân nhắc lại một số điều mà chúng ta xem là hiển nhiên. Ví dụ như, ta hiểu rằng cái chết là sự gián đoạn của cuộc sống, nhưng có vẻ như từ một quan điểm khác thì, thực ra, chính sự sống mới làm gián đoạn cái chết. Cái chết kéo dài vô tận, trong khi cuộc sống lại kết thúc chóng vánh. Tại sao một thứ quý giá như cuộc sống lại có thể nhỏ bé đến thế? Tại sao nó lại chỉ có thể kéo dài trong một giai đoạn ngắn ngủi? Và tại sao mà ta lại đặt nặng một phần rất nhỏ bé như thế trong bức tranh toàn cảnh về sự vô tận?

Vâng, câu trả lời nằm trong mối quan hệ giữa cuộc sống và thời gian. Thật may mắn làm sao, chúng ta không cần phải dựa vào siêu hình học ở đây. Vật lý cổ điển đã nhìn vào những điều lớn, điều nhỏ, và mọi thứ nằm ở giữa hai thái cực đó trong một thế kỷ rưỡi qua. Các kết quả – thuyết lượng tử, lý thuyết vụ nổ lớn, và thuyết tương đối – có thể giúp cho chúng ta hiểu ra được vì sao ta lại nhìn cuộc sống và cái chết theo cách mà ta vẫn làm. Đây là một điều tốt bởi vì cuộc sống sau – và trước – cái chết luôn là trung tâm của những cuộc tranh luận kể từ thửơ hồng hoang của nhân loại, vì vậy mà cái khả năng thảo luận về chủ đề này với một mức độ khách quan luôn được hoan nghênh.

Bạn có thể từng nghe tới thí nghiệm hai khe hở[1] trong vật lý lượng tử. Vì mục đích của chúng ta, tôi sẽ chỉ nói rằng thí nghiệm này cho thấy mối liên hệ duy nhất mà tôi biết giữa vật lý và bản chất tự nhiên của cuộc sống. Nó liên kết sự tồn tại của các hạt dưới nguyên tử thành một dạng thức sống có thể quan sát được (như là bạn chẳng hạn). Trong thí nghiệm đơn giản này, các hạt dưới nguyên tử – ví dụ như là, hạt photon – được bắn vào một mặt phẳng thông qua một vật cản có hai khe sát cạnh nhau. Một hạt đơn, nếu không được quan sát, sẽ xuyên qua cả hai khe, đồng thời không còn tồn tại ở dạng nguyên tử và trở thành một hàm sóng tiềm năng. Chỉ khi ta quan sát thì hàm sóng giao thoa sẽ bị triệt tiêu và trở thành hình dạng vật lý của nó là một nguyên tử, sau đó nó chỉ đi qua một khe hoặc khe còn lại. Việc đơn giản quan sát photon có vẻ như là khiến nó “lựa chọn” trở thành một nguyên tử thực thụ. Đặc điểm kỳ lạ này đã trở thành chủ đề cho nhiều nghiên cứu, tất cả đều hướng đến một kết luận đã được chứng thực: Khi không được theo dõi bởi cuộc sống, thế giới vật chất sẽ ngừng tồn tại!

Con mèo của Schrödinger [2] là một sự mô tả nổi tiếng về điều này. Trong thí nghiệm tưởng tượng này, một con mèo được đặt vào trong một chiếc hòm sắt, cùng với một thiết bị chứa một chất nào đó mà có thể giết chết nó. Thiết bị được kích hoạt nhằm giải phóng độc chất thông qua một sự kiện ngẫu nhiên mà chúng ta không thể kiểm soát được và cũng không thể dự đoán được về liều lượng của nó từ bên ngoài chiếc hòm. Do ta không thể biết, theo như luật lượng tử, con mèo có thể ở trong bất kỳ trạng thái nào trên hàm sóng tiềm năng và do đó có thể vừa chết vừa sống mà ta vẫn thường gọi là tình trạng giao thoa. Chỉ khi ta mở chiếc hòm ra và quan sát và đo lường điều kiện của con mèo thì sự giao thoa này mới bị mất đi và con mèo ở trong trạng thái này hoặc trạng thái kia, sống hoặc chết. Đây chính là Nghịch lý Người quan sát: người quan sát tạo ra kết quả, và kết quả không hề tồn tại cho tới khi sự đo lường được thực hiện.

Nguyên lý bất định[3] của Heisenberg còn đẩy sự lạ lùng này đi xa hơn nữa và chứng minh rằng hành động quan sát của chính chúng ta làm thay đổi thực tại của thế giới mà chúng ta quan sát. Nguyên lý bất định gợi ý rằng thế giới vật chất – thế giới xung quanh chúng ta – chính là người quan sát-phụ thuộc. Thiếu đi sự quan sát, nói theo cách khác, mọi thứ sẽ vẫn là một hàm sóng của những khả thi bất tận. Bạn và tôi và mọi hình thức sống khác không phải là một sản phẩm của thế giới vật chất; mà đó là sản phẩm của chúng ta, bởi vì bằng việc quan sát nó, chúng ta tạo ra thế giới vật chất như nó vốn có.

Vâng, tôi biết, điều này vẫn khiến tôi phải kinh ngạc mỗi khi tôi nghĩ đến nó.

Bây giờ, cùng với sự lạ lùng của vật lý lượng tử này trong tâm trí, ta hãy quay lại một chút, trở về sự khởi đầu của vũ trụ vật lý của chúng ta. Lý thuyết vụ nổ lớn là mô hình vũ trụ học phổ biến cho việc vũ trụ được hình thành như thế nào. Nó nói rằng vũ trụ bắt đầu từ một khối duy nhất ở trong tình trạng tỷ trọng lớn mà sau đó được mở rộng ra để tạo ra toàn bộ vũ trụ của chúng ta và mọi thứ có ở trong đó (bao gồm cả hình dạng vật lý của bạn và tôi). Sau vụ nổ lớn, trái đất của chúng ta phải mất đến chín tỷ năm để hình thành, và rồi thêm bốn tỷ năm nữa để các hình thức sống bắt đầu sinh sống. Và giờ thì chúng ta có mặt ở đây.

Lý thuyết lượng tử và vụ nổ lớn khi cùng được xem xét sẽ mang đến một câu hỏi hấp dẫn: Thứ gì tồn tại trước tiên? Sự sống hay là cái vũ trụ chứa đựng nó? Đối với mỗi một hạt nguyên tử tồn tại – bao gồm cả những thứ đã tạo nên cái khối ban đầu đó, các khí giãn nở, và Trái đất nguyên thủy, mỗi một phân tử oxy trong bầu khí quyển, và mỗi một giọt nước trong dòng sông – một hình thức sống nào đó cần phải được quan sát tới thì nó mới có thể tồn tại. Trừ phi các quy luật vật lý như chúng ta đã biết không được áp dụng từ thời điểm của Vụ nổ lớn cho tới khi sự sống xuất hiện trong hình dạng vật lý của nó, thì sự sống còn tồn tại trước cả khi thế giới vật chất được hình thành[4].

Kể từ Vụ nổ lớn, thời gian đã trở thành một đặc tính bền bỉ nhất – dù mang tính ảo tưởng – của thế giới vật chất. Và đó là nơi mà lý thuyết thứ ba của chúng ta xuất hiện. Thuyết tương đối của Einstein mang đến một kết luận đầy tính khoa học: rằng toàn bộ thời gian đều đã tồn tại dưới cấu trúc bốn chiều được gọi là thời gian-không gian. Như đã được nhắc đến ở những phần trước, sự tương đối của thời gian có nghĩa là bạn và tôi có thể có quan điểm khác nhau về thời gian dựa trên tốc độ, địa điểm, điểm quan sát của chúng ta, và cả những thông số khác nữa. Do đó, sự vắng mặt của thời gian tuyệt đối khiến cho mỗi một quan điểm của chúng ta về sự khởi đầu và kết thúc của một sự kiện bất kỳ đều khác hẳn nhau.

Khi bạn kết hợp cả ba lý thuyết vĩ đại này lại với nhau – thuyết lượng tử, thuyết vụ nổ lớn, và thuyết tương đối – bạn sẽ nhận thấy rằng cuộc sống, mà chứa đựng sự liên tục của tất cả những đối tượng quan sát tiềm năng, xuất hiện trước tiên. Điều đó có nghĩa là nó không hề tuân theo các quy luật và nguyên tắc của thế giới vật chất được hình thành từ sự quan sát của nó. Và điều này buộc chúng ta phải đối mặt với một vài câu hỏi thật khó: Vậy thì, một cuộc đời kết thúc như thế nào? Với việc kết thúc ở đây là một điểm trong chuỗi thời gian. Khi nào thì nó bắt đầu? Dựa theo hệ thời gian của ai? Của bạn? Hay là của tôi? Khi mà tất cả các hệ thời gian vẫn luôn tồn tại, vậy thì cuộc đời nào xuất hiện trước tiên? Cuộc đời của tôi hay là của Ali? Ai chết trước? Ali hay là tôi? “Trước tiên,” “cuối cùng,” “trước,” hay “sau” nghĩa là gì nếu như tất cả các hệ thời gian đều tồn tại ngang nhau? Câu trả lời chỉ có một:

Hãy nhớ rằng: Cuộc sống vẫn luôn như vậy.

Hình dạng vật lý của chúng ta lệ thuộc vào những hạn chế của vũ trụ vật lý, nhưng trong quan điểm của Einstein về vũ trụ đó, một lát cắt thời gian-không gian có thể bao gồm cả việc Ali chết đi bên cạnh sự ra đời của tôi. Người quan sát thực của lát cắt đó phải tồn tại bên ngoài giới hạn của thời gian-không gian, như là một phần của sự sống có trước bản thân vũ trụ vậy. Con người thật của bạn và con người thật của tôi, nằm bên ngoài dạng thức vật lý của chúng ta, sống trong một cuộc đời dài lâu, vượt qua cả mũi tên thời gian.

Giờ mới là phần khó. Có lẽ tôi nên để bạn có thêm thời gian để suy nghĩ về những quan điểm ở trên. Hãy dành ra bao nhiêu thời gian tùy thích, nhưng xin hãy nhớ rằng: bản thể vật lý chỉ là một ảo tưởng; cuộc sống không phải là cái cơ thể phụ thuộc vào những giới hạn của thời gian-không gian. Khi bạn nghĩ về bản thân mình như là một người quan sát, hãy nghĩ về con người thật của bạn, chứ không phải là hình dạng vật lý đại diện cho bạn. Đó mới chính là những gì mà cuộc sống thật sự là.

Tôi tin rằng hình dạng vật lý của Ali là sự di truyền từ tôi, nhưng cuộc đời của Ali thì không. Cuộc sống của thằng bế vẫn luôn hiện hữu, và của tôi cũng vậy, bên ngoài những ranh giới của thời gian-không gian. Trong định nghĩa của tôi, cái chết là sự kết thúc của hình dạng vật lý của chúng ta, nhưng nó không hề đi ngược lại với cuộc sống. Cái chết là sự đối lập của sự ra đời. Sự ra đời và cái chết là hai cánh cổng mà từ đó ta bước vào và ra đi khỏi hình dạng vật lý này, nhưng cuộc sống thì hoàn toàn độc lập với tất cả những thứ vật chất. Cuộc sống quan sát vật chất. Nó nằm bên ngoài thế giới vật chất, nơi không hề có trước hoặc sau. Trong câu nói này chứa đựng nguồn gốc của sự thanh thản mà tôi đã từng trải nghiệm sau cái chết của Ali. Tôi biết rằng chúng tôi sẽ còn gặp lại.

Hãy nhớ rằng: Cho dù hình dạng vật lý của chúng ta tan rã, chúng ta không bao giờ thực sự chết cả.

Sau Cái Chết Là Gì?

Cái chết khiến chúng ta khiếp sợ bởi vì ta quá thoải mái với sự quen thuộc của cuộc sống này. Ta cảm thấy an toàn khi ở đây, gần giống với lúc ta còn nằm trong bụng mẹ. Hồi đó thật ấm áp, có thức ăn miễn phí, không áp lực thời gian, không phải đóng thuế, và mọi thứ đều thư thái. Cứ thử tưởng tượng rằng nếu như ai đó xuất hiện và nói với bạn rằng bạn sẽ phải chịu đựng nỗi đau của quá trình được gọi là sinh đẻ, mà sẽ ép bạn phải ra khỏi ngôi nhà quen thuộc, và một khi bạn ra khỏi đó, nguồn cung thức ăn và oxy sẽ bị cắt đứt và bóng tối yên bình sẽ bị thay thế bởi những bóng đèn chói lòa. Thì có lẽ bạn sẽ nói rằng, “Ê, tôi không đồng ý như vậy đâu. Tôi thích ở đây cơ. Không có nơi nào tốt bằng nơi đây.”

Nhưng có thật là như vậy không? Lúc này bạn có muốn quay vào trong bụng mẹ không? Bạn không nghĩ là ở đây tốt hơn một chút hay sao? Vậy thì bạn hãy áp dụng suy nghĩ này vào bước chuyển tiếp tiếp theo. Chúng ta đi qua cuộc đời với tất cả những thăng trầm của nó cho tới khi một ai đó nói với ta rằng vào một thời điểm nhất định ta sẽ phải trải qua nỗi đau của cái quá trình được gọi là chết đi và bị đuổi ra khỏi ngôi nhà này. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả, ta cũng sẽ phản ứng y hệt như trên: “Tôi không đồng ý như vậy đâu. Tôi thích ở đây cơ. Không có nơi nào tốt bằng nơi đây.”

Nếu như chúng ta có thể biết trước rằng mọi chuyện sẽ ổn sau khi ta chết, thì việc ta chết không còn quá quan trọng nữa, đúng không?

Có hàng triệu ca trải nghiệm tình huống cận chết đã được ghi nhận chỉ ở riêng nước Mỹ. Nói một cách đơn giản, đây là trường hợp của những người đã trải qua cái chết và sống lại. Hầu hết đều kể một câu chuyện cực kỳ tích cực. Một trong số đó là trải nghiệm của Anita Moorjani, tác giả của cuốn sách Dying to Be Me (tạm dịch: Chết đi để được là chính mình). Trong buổi nói chuyện TED Talk của mình, cô chia sẻ:

Tôi đáng lý ra không có mặt ở đây ngày hôm nay. Đãng lẽ tôi đã chết vào ngày 2/2/2006. Tôi chết lâm sàng do căn bệnh ung thư bạch huyết giai đoạn cuối mà tôi đã phải vật lộn suốt bốn năm trời. Vào buổi sáng hôm đó tôi bị hôn mê, và các bác sĩ nói rằng đó là những giờ khắc cuối cùng của tôi bởi vì các cơ quan trong cơ thể tôi đã ngừng hoạt động. Dù nhắm mắt nhưng tôi vẫn nhận biết được mọi thứ. Tôi nhận thấy chồng mình đang đau khổ bên cạnh tôi, nắm lấy tay tôi. Tôi nhận biết hết thảy những gì bác sĩ thực hiện. Cảm giác ấy giống như là một thiết bị ngoại vi có tầm nhìn 360 độ vậy. Tôi thấy được mọi thứ, nhưng không chỉ ở trong căn phòng ấy thôi đâu. Tôi nhận biết được cơ thể của mình. Tôi có thể thấy nó nằm ở đó trên chiếc giường bệnh, nhưng tôi không còn gắn liền với nó nữa. Tôi cảm giác như tôi có thể ở bất kỳ đâu trong cùng một thời điểm. Chỉ cần tôi tập trung, tôi sẽ đến được đó. Tôi nhận biết được em trai tôi ở Ấn Độ đang vội vã lên máy bay để đến với tôi.

Tôi cũng nhận biết được cha tôi và người bạn thân nhất của tôi, cả hai đều đã mất. Tôi nhận ra sự hiện diện của họ bên cạnh tôi, như thể họ đang dẫn đường cho tôi vậy. Có một điều mà tôi cảm nhận được về trạng thái kỳ lạ này là việc tôi hiểu ra được mọi chuyện. Tôi hiểu ra rằng tôi vĩ đại hơn rất nhiều; thực ra, tất cả chúng ta đều vĩ đại và mạnh mẽ hơn những gì mà chúng ta nhận thấy khi ta ở trong cơ thể vật lý của mình. Tôi cũng cảm thấy rằng tôi được liên kết với tất cả mọi người. Tôi cảm thấy tôi có thể cảm nhận được những cảm xúc của họ, nhưng cùng lúc đó tôi không hề bị cuốn vào những cảm xúc ấy. Ban đầu tôi không hề muốn quay trở lại với thân xác ốm yếu và đang chết dần của mình. Tôi là một gánh nặng cho gia đình mình và tôi từng chịu nhiều đau đớn, nhưng trong giây phút tiếp theo tôi cảm thấy như thể đã thấu hiểu, bây giờ thì tôi biết những gì tôi biết, rằng nếu như tôi lựa chọn quay trở lại, cơ thể tôi sẽ hồi phục vô cùng nhanh chóng.

Trước sự ngạc nhiên của các bác sĩ, Anita tỉnh lại từ cơn hôn mê. Bệnh án cho thấy chỉ trong vòng năm ngày khối u trong cơ thể cô đã xẹp xuống 70%, và sau năm tuần cô đã được ra viện – hoàn toàn thoát khỏi ung thư[5].

Hầu hết các ghi nhận về trải nghiệm cận chết đều có điểm tương đồng: con người ta sẽ đi qua một hành lang, nhìn thấy ánh sáng, gặp gỡ những người thân. Họ nhìn thấy những khu vườn và những dòng suối nơi mà mọi thứ đều thật bình yên, tràn ngập yêu thương, và không vướng bụi trần.

Nhiều người cho rằng trải nghiệm cận chết chỉ là một phản ứng sinh học của bộ não liên quan tới quá trình chết. Đối với điều này, tôi sẽ nói rằng Vậy thì sao? Có gì khác biệt giữa việc đó thật sự là sự sống sau cái chết trông như thế nào hay nếu đó chỉ là vì bộ não của chúng ta vẫn tiếp tục kháng cự trước việc phải ngừng hoạt động khi chúng đang chết kia chứ? Vì vậy, nếu đây là câu chuyện cuối cùng mà chúng tạo ra, cũng giống như khi hệ Windows bị treo và hiện ra màn hình màu xanh tuyệt đẹp trước khi nó tắt thì sao. Dù có thế nào đi chăng nữa, điều ấy cũng chẳng có gì đáng sợ (chứ chưa nói là còn khá hay ho nữa).

Bản thân tôi cũng từng có trải nghiệm cận chết khi một cuộc tiểu phẫu của tôi gặp vấn đề vào hồi tôi ở tầm tuổi của Ali khi thằng bé ra đi. Tôi cũng nhìn thấy cái ánh sáng ấy, lướt nhanh qua một hành lang, và tìm thấy sự thanh thản và bình yên rất đỗi quen thuộc trong những trải nghiệm cận chết. Nói thật với bạn, trải nghiệm ấy thật tuyệt vời. Tôi cảm thấy rất vui, và tôi chẳng ngại ngần gì nếu được trải qua điều ấy thêm một lần nữa.

 

Nhưng mà cho tới khi đó, hãy cho phép tôi được tập trung vào trạng thái không thể tránh được khác: cuộc sống.

Cái chết của chúng ta, nực cười thay, lại chính là một nhà khai vấn về cuộc sống. Trước khi bạn chết, bạn cũng có thể sống một cuộc đời hạnh phúc. Vì vậy hãy học cách để tìm thấy hạnh phúc bất kể cái chết – hoặc thậm chí là vì cái chết.

[1] Xem thêm về Thí nghiệm hai khe hở: https://www.youtube.com/watch?v=65zcksBusxA

[2] Đọc thêm về thí nghiệm Con mèo của Schrödinger: https://vi.wikipedia.org/wiki/Con_m%C3%A8o_c%E1%BB%A7a_Schr%C3%B6dinger

[3] Nguyên lý bất định là một nguyên lý quan trọng của cơ học lượng tử, do nhà Vật lý lý thuyết người Đức Werner Heisenberg phát triển. Nguyên lý này phát biểu rằng: “Ta không bao giờ có thể xác định chính xác cả vị trí lẫn vận tốc (hay động lượng, hoặc xung lượng) của một hạt vào cùng một lúc. Nếu ta biết một đại lượng càng chính xác thì ta biết đại lượng kia càng kém chính xác.”

[4] Quan sát hình thái sự sống có thể là của một trong số chúng ta hoặc của một sự tồn tại ngoài khí quyển cư trú bên ngoài vũ trụ của chúng ta. Trừ phi sự sống ngoài trái đất tạo ra một bộ luật vật lý mới khác với vũ trụ của chúng ta, nó sẽ chịu cùng một thách thức của sự tạo thành ở phía nó và cần một dạng sống để quan sát nó ngay từ điểm khởi đầu. Và dạng sống đó sẽ cần thêm một dạng sống khác quan sát nó để nó có thể tồn tại. Và như vậy. Ngoài ra, dạng thức sống có thể là Tạo hóa của cuộc sống, mà là chủ đề của chương tới. (ghi chú của tác giả)

[5] Anita Moorjani, “Dying to Be Me!,” TEDx, December 11, 2013, http://tedxtalks.ted.com/video/Dying-to-be-me-Anita-Moorjani-a

 

  

Người dịch: December Child

menu
menu