Phương trình hạnh phúc - Chương 14.1

phuong-trinh-hanh-phuc-chuong-14-1

Chúng ta sẽ cố gắng trả lời một câu hỏi đã làm rối trí nhân loại suốt bao lâu nay. Vì vậy hãy dành ra vài trang giấy trước khi những mảnh ghép logic được kết nối lại với nhau để hình thành nên một cấu trúc chặt chẽ.

AI TẠO RA AI?

Liệu “Thượng đế” là một ý tưởng mà chúng ta tạo ra, hay chúng ta chính là sản phẩm của “Thượng đế”? Không có một câu hỏi nào lại mang tính tranh luận hơn thế. Và trong khi cuộc tranh luận này thường gây tranh cãi vì những lý do duy lý, thì cuộc thảo luận là cần thiết đối với việc giải phương trình hạnh phúc, đặc biệt là khi chúng ta phải chịu đựng nỗi đau mất mát vượt ra ngoài phạm vi của thế giới vật chất của mình.

Ở thái cực này, những người có đức tin tin rằng một vị thần đã tạo ra mọi thứ. Để ủng hộ cho đức tin của mình, họ hoàn toàn dựa vào niềm tin thay vì logic hay khoa học. Trong khi ở thái cực đối lập, các nhà duy vật cho rằng không hề có một thực thể như vậy tồn tại và rằng một sự lặp lại của những sự kiện ngẫu nhiên trong một khoảng thời gian không thể đo đếm được mới chính là Tạo hóa. Vụ nổ lớn đã khởi đầu mọi thứ, và rồi tiến hóa và sự lựa chọn tự nhiên mang chúng ta đến với ngày hôm nay. Dường như có rất ít cơ sở cho những điểm tương đồng. Chúng ta đều tin vào một điều gì đó, nhưng không một ai có vẻ đồng ý về điểm cốt lõi của cuộc tranh luận này.

Việc ta có ý gì khi nói tới từ “Thượng đế” sẽ phụ thuộc vào bối cảnh văn hoá, tinh thần, và tôn giáo của mình. Vì vậy mà nhiều tranh luận đã kết thúc trong sự hiểu lầm thay vì sự bất đồng ý kiến cơ bản. Nhưng câu hỏi của chúng ta về hạnh phúc là một sự tìm kiếm sự thật, vì thế mà chúng ta thấy thú vị trước những điều cơ bản – đặc biệt là ở trong việc hiểu ra tại sao cuộc sống lại ngẫu nhiên khiến chúng ta phải ngạc nhiên, thậm chí là đôi khi phản bội lại chúng ta, và không đáp ứng mong đợi của chúng ta. Câu hỏi thường được đặt ra nhất trong quá trình tìm kiếm hạnh phúc của chúng ta là: Liệu có phải cuộc đời và vũ trụ của chúng ta là sản phẩm của sự ngẫu nhiên hay là một sự kiến tạo?

Câu hỏi về sự kiến tạo có tính tương liên mạnh mẽ tới câu hỏi về một nhà kiến tạo – một Thượng đế. Khi tôi dự định viết về những sự thật lớn, tôi được khuyên rằng hãy tránh chủ đề này ra. Việc thảo luận về Thượng đế là một cách chắc chắn để phân cực độc giả, và kết quả sẽ chẳng có gì tốt đẹp. Nhưng cái chủ đề này vẫn được đưa ra bởi vì quan điểm về đấng tạo hóa tối cao đóng một vai trò chủ chốt trong việc cho phép tôi đối mặt với sự ra đi của Ali và duy trì trạng thái hoan hỉ của mình. Thật vậy, mô hình hoan hỉ của tôi sẽ thiếu đi mất một cột trụ quan trọng nếu như tôi chỉ tin rằng những mất mát của mình chẳng qua chỉ là một vòng quay ngẫu nhiên của con súc sắc mà thôi.

Ý tưởng về cuộc đại kiến thiết gợi ý rằng mọi chuyển động nhỏ bé trong vũ trụ của chúng ta đều tuân theo một con đường tỉ mỉ và phức tạp, rằng không có gì là ngẫu nhiên hết cả. Cái ý tưởng về con đường này giúp cho tôi hiểu ra rằng hàng dài người xếp hàng ở siêu thị tồn tại không phải bởi vì đó là một ngày “kém may mắn” của tôi mà bởi vì quy luật cung và cầu đã dẫn đến sự đông đúc ở nơi đó vào thời điểm đó. Sự kiến tạo có nghĩa là cơn sóng thần ở châu Á không phải là kết quả của cơn thịnh nộ hay sự vắng mặt của Chúa; mà nó có nghĩa là sự chuyển động của một mảng kiến tạo đã dẫn tới một cơn động đất bên dưới đại dương. Khi mà ta xóa bỏ những câu chuyện liên quan đến bản thân, thì bộ não của chúng ta sẽ đưa ra nguyên nhân cho việc tại sao mọi thứ lại xảy ra như là một phần của vũ trụ được đồng bộ hóa ở mức độ cao, nơi mà những phương trình cụ thể (dù không phải lúc nào ta cũng biết đến) luôn được áp dụng. Sự gắn kết giản đơn với sự thật này có thể mang tính đổi đời bởi vì nó có khả năng giải Phương trình hạnh phúc của bạn trong một lần và mãi mãi.

 

Hãy lấy một ví dụ đơn giản: chúng ta biết rằng các cực trái dấu của nam châm thì luôn hút nhau, và bởi vì chúng ta biết rằng có một định luật vật lý đã chỉ ra chính xác điều đó, nên sẽ thật là ngu ngốc khi mong đợi điều ngược lại hay thấy bực bội khi điều này xảy ra. Tương tự, tôi biết rằng, ở một vài mức độ, các sự kiện luôn luôn ăn khớp với những gì mà tôi buộc phải trông đợi một cách duy lý, và dù tôi không phải lúc nào cũng thích cái cách mà các sự việc diễn ra, tôi sẽ thật ngây thơ khi mong rằng chúng sẽ diễn ra khác đi. Vì thế, mà tôi tìm thấy được sự thanh thản cho mình. Trong khi tôi cố gắng gây ảnh hưởng đến các sự kiện với đầu vào của mình trong các phương trình, tôi hiểu rằng tôi chỉ là một trong cả triệu biến số đang tác động đến con đường đời.

Sự kiến tạo có ý nghĩa nhiều hơn là sự đo lường chính xác những kỳ vọng của chúng ta. Niềm tin vào sự kiến tạo ngụ ý niềm tin vào sự tồn tại của một đấng kiến tạo. Điều này có một tác động đáng kể đến trạng thái hoan hỉ của chúng ta. Nếu như bạn có thể cảm thông với việc tôi mất đi Ali, bạn có thể sẽ thấy rằng việc tin vào sự tồn tại của một đấng tạo hóa – tin rằng chúng ta là một phần của thứ gì đó lớn hơn cả cái thế giới vật chất này và rằng Ali vẫn ổn – đối với riêng tôi mà nói là một câu chuyện mang tính an ủi, bất kể tính hợp lý về mặt khoa học của nó, thay vì tin rằng thằng bé chỉ đơn giản là tan biến vào hư vô. Việc tin vào một “câu chuyện cổ tích” như vậy giúp khuây khỏa phần nào nỗi đau của tôi. Nhưng điều cứu rỗi tôi nhiều hơn cả là niềm tin mạnh mẽ của tôi rằng đó không chỉ là một câu chuyện cổ tích thôi đâu.

Sẽ thế nào nếu như tôi có thể chứng minh, bằng việc sử dụng các công thức toán học, để chỉ ra rằng khái niệm về đấng kiến tạo là hoàn toàn có thật? Việc này hoàn toàn có thể làm được. Với tôi, các bằng chứng về mặt toán học là điều làm nên sự khác biệt giữa việc chỉ đơn giản tìm thấy sự an ủi trong một câu chuyện với việc lấy lại niềm hạnh phúc thật sự của tôi sau khi Ali qua đời.

Vì vậy hãy cho phép tôi được chia sẻ với bạn quan điểm về một đấng kiến tạo, không phải từ tâm tưởng của một con người có tín ngưỡng mà là từ đầu óc phân tích của một kỹ sư.

Và, hãy luôn nhớ rằng, đây chỉ đơn giản là quan điểm cá nhân của tôi mà thôi. Bạn hãy giữ lấy cho mình những điều mà bạn thấy thích thú, bỏ qua những điều mà bạn không hài lòng, nhưng xin đừng dừng lại cho tới khi bạn tìm ra được con đường của riêng mình – sự thật của riêng mình.

Chúng ta sẽ cố gắng trả lời một câu hỏi đã làm rối trí nhân loại suốt bao lâu nay. Vì vậy hãy dành ra vài trang giấy trước khi những mảnh ghép logic được kết nối lại với nhau để hình thành nên một cấu trúc chặt chẽ.

Bạn đã sẵn sàng chưa?


Trình Bày Vấn Đề

Đúng là trong ngành kỹ thuật hay trong kinh doanh và kể cả là trong cuộc sống nữa: bước quan trọng nhất trên con đường tìm kiếm câu trả lời phụ thuộc vào bản thân câu hỏi được đưa ra. Nếu như chúng ta không biết mình đang giải quyết vấn đề gì, vậy thì, bất kỳ câu trả lời nào mà ta tìm ra cũng có thể là không thích hợp. Vì vậy, hãy xác định chính xác vấn đề.

Để tránh nhầm lẫn, và vượt ra khỏi cuộc tranh luận nóng đã kéo dài hàng thế kỷ liên quan tới chủ đề này, ta hãy tránh những cụm từ thông dụng như Chúa, Đấng tạo hóa, Thánh thần, Đấng quyền năng tối cao, Tâm thức vũ trụ, hay thậm chí là Đấng quyền năng. Các tổ chức tôn giáo và tinh thần đã làm lu mờ ý nghĩa thật sự đằng sau những cụm từ này và thường định hình chúng cho phù hợp với một mục đích của mình. Thay vì vậy, tôi sẽ chỉ sử dụng từ nhà kiến tạo, một cụm từ sẽ đưa câu hỏi của chúng ta tới được cốt lõi cơ bản nhất của nó.

Lớp Lang

Một bước quan trọng khác là tìm ra dạng thức đơn giản nhất của câu hỏi bằng cách loại bỏ các lớp lang có vẻ như liên quan đến những câu hỏi. Khi mà ta giải quyết câu hỏi cốt lõi trước tiên, thì việc trả lời câu các câu hỏi khác sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều.

Trong một buổi diễn, nghệ sĩ hài George Carlin[1] đã hài hước nói về vấn đề nhiều lớp lang trong tín ngưỡng và Thượng đế:

Tôn giáo thực ra đã thuyết phục mọi người rằng có một người đàn ông vô hình ở trên trời đang nhìn vào mọi việc bạn làm vào mọi phút trong mọi ngày. Ông ấy có một cái danh sách của 10 việc mà ông ấy không muốn bạn làm. Và nếu như bạn thực hiện một trong số những việc đó thì ông ấy sẽ có một chỗ đặc biệt toàn là lửa dành cho bạn và cả những hình thức tra tấn để bạn phải chịu hình phạt này mãi mãi… Nhưng mà ông ấy vẫn yêu bạn!… Và ông ấy cũng cần tiền nữa. Ông ấy vô cùng quyền năng, tuyệt đối hoàn hảo, biết hết tất cả mọi thứ và hiểu tất cả mọi điều nhưng không hiểu sao lại không thể xử lý được vấn đề tiền bạc. Tôi đã từng cố tin vào Chúa nhưng khi mà bạn già đi bạn sẽ nhận ra rằng, có gì đó sai sai ở đây. Chiến tranh, bệnh tật, chết chóc, tàn phá, đói khát, nghèo khổ, tra tấn, tội ác, và tham nhũng. Đó đâu phải là những điều tốt. Những việc như vậy không nằm trong bản sơ yếu lý lịch của một đấng toàn năng. Đó là thứ mà bạn chỉ mong nhìn thấy ở một anh chàng nhân viên thời vụ với thái độ không ra gì. Nếu như Chúa trời là có thật thì hầu hết mọi người sẽ không thể không đồng ý rằng ông ta ít nhất không đủ năng lực hoặc có thể, chỉ là có thể là đếch thèm quan tâm[2].

Những vấn đề được nêu ra ở đây là đáng kể, hợp lệ, và xứng đáng được thảo luận tới. Tôi chắc chắn là những vấn đề như vậy cũng đã từng nảy ra trong tâm trí bạn. Tuy nhiên, tất cả những điều đó đều là những ví dụ tuyệt vời cho cái gọi là lớp lang.

Khi mà các lớp lang khác bị vướng vào vấn đề cốt lõi, quy trình suy nghĩ của chúng ta trở nên rối như tơ vò, cuộc đối thoại đi chệch khỏi con đường ngắn nhất, khiến chúng ta chán nản, và vấn đề trở nên khó giải quyết hơn nhiều. Một cách tiếp cận hiệu quả hơn cả là gỡ bỏ câu hỏi về sự kiến tạo/nhà kiến tạo khỏi tất cả những lớp lang đánh lạc hướng của nó.

Carlin đã chỉ ra những khẳng định, giải thích, và những câu chuyện không đúng sự thật về các tổ chức tôn giáo, mà tự cho mình là chủ sở hữu của thương hiệu “Thượng đế.” Tôi đồng ý rằng nhiều truyền thuyết trong số đó là vô cùng nực cười và mang tính kích động, nhưng chúng hoàn toàn không liên quan gì đến câu chuyện của chúng ta ở đây. Bạn hãy nghĩ về nó theo hướng này: nếu một ai đó bịa ra câu chuyện lố bịch rằng Facebook tồn tại bởi vì một trận sét đánh trúng chiếc máy vi tính của Mark Zuckerberg, thì bạn cũng sẽ không đưa ra kết luận rằng Zuckerberg không hề tồn tại, đúng không? Sự bất đồng ý kiến với câu chuyện về sự phán quyết, một địa ngục kéo dài muôn đời, những hành động tàn ác của con người, các hiểm họa thiên tai tàn nhẫn, và tất cả những hành động khác được xem là được thực hiện bởi Thượng đế đều – xin nhắc lại một lần nữa – không có gì liên quan ở đây. Chúng cũng giống như là sự bất đồng chính kiến của bạn trước một đảng phái chính trị cụ thể vậy: bạn biết rằng sự bất đồng ý kiến của bạn không được xem như là một bằng chứng cho việc một đảng phái không hề tồn tại.

Tôi sẽ cố gắng tránh xa vô số các lớp lang gây quan ngại và chỉ tập trung vào dòng tư duy logic của chúng ta cho tới khi ta tới được với câu trả lời cho câu hỏi cốt lõi. Những lớp lang này sẽ không bị bỏ qua, chúng chỉ được đặt sang một bên để ta có thể xác định một vấn đề vào mỗi thời điểm thôi. Còn bây giờ, ta hãy giả sử rằng không hề có mối liên hệ nào giữa một nhà kiến tạo “tiềm năng” với bất kỳ tôn giáo, những câu chuyện thần thoại, hành động biểu trưng, hay sự dẫn dắt giả định. Ta hãy cùng giải quyết vấn đề đầu tiên: Liệu vũ trụ của chúng ta là kết quả của sự ngẫu nhiên hay là một sự sắp xếp đầy thông minh?

Nếu như cuối cùng chúng ta có thể đưa ra được kết luận rằng không có nhà kiến tạo nào hết cả, thì tất cả những câu hỏi lớp lang khác sẽ trở nên vô nghĩa. Mặt khác, nếu như ta có thể đi đến được kết luận rằng quả thực có tồn tại một nhà kiến tạo nào đó, thì ta có thể bắt đầu đến với từng câu hỏi theo thứ tự được đưa ra ở trên. Liệu có phải nhà kiến tạo đã tạo ra mọi thứ? Liệu nhà kiến tạo có đưa ra một thông điệp nào đó hay không? Và nhiều câu hỏi khác nữa. Vì thế ta hãy bắt đầu thôi nào. Như bạn cũng có thể đoán ra, hoàn cảnh của tôi đã cho phép tôi được bắt đầu từ một quan điểm nhất định.

Đây Là Một Vấn Đề Toán Học

Tôi sinh ra đã là một người Hồi giáo. Cũng giống như trong hầu hết các tôn giáo khác, các học giả Hồi giáo đã dành ra hàng thế kỷ để tập trung vào vấn đề thực hành máy móc: làm thế này và đừng làm thế kia. Họ bỏ qua vấn đề cốt lõi trong tinh thần Hồi giáo, và họ còn công khai ngăn cản mọi người tìm kiếm câu trả lời cho riêng mình. Khi tôi mười sáu tuổi, tôi nổi loạn và quyết định xem lại giả thuyết này. Tôi tuyên bố (chỉ với mình tôi thôi) rằng tôi là người theo thuyết bất khả tri, và tôi lao vào cuộc tìm kiếm câu trả lời của riêng mình. Tôi loại bỏ mọi lớp lang về những huyền thoại thành thị, các câu chuyện truyền thuyết, các chân lý, và những cảm xúc. Vậy thì tôi còn lại những gì? Các phép toán! Vì vậy tôi bắt đầu nghiền ngẫm những con số và giải mã các sự kiện xoay quanh sự kiến tạo đầy thông minh ấy. Ở chỗ của sự hỗn loạn đầy rối rắm và cổ xưa ấy, tôi tìm thấy hai vấn đề đối lập vô cùng quan trọng – và hoàn toàn có thể giải thích được: sự vắng mặt và sự hiện diện.

Vắng Mặt So Với Hiện Diện

Là một người theo thuyết bất khả tri, tôi nhận thấy sẽ dễ dàng hơn nhiều nếu đứng ở vị trí của một người vô thần trong cuộc tranh luận và đưa ra câu hỏi theo cách này: Làm thế nào bạn có thể chứng minh rằng có một nhà kiến tạo tồn tại? Phần tin vào đấng tạo hóa trong tôi sẽ nhảy ra và tuôn ra những câu trả lời mà tôi từng được dạy – những câu chuyện tôn giáo và bài kinh cũ không chúng minh nổi điều gì. Cuộc tranh luận trong tâm trí tôi không dẫn tới đâu cho đến khi tôi nhận ra rằng bản thân câu hỏi ấy đã là không trọn vẹn, và vì thế mà câu trả lời không bao giờ là thuyết phục cả. Một câu hỏi công bằng, bất khả tri nên được đặt ra nhằm tìm kiếm bằng chứng rằng liệu có tồn tại một nhà kiến tạo cũng như bằng chứng rằng không hề có sự tồn tại đó. Cái khung này sẽ đặt trách nhiệm dẫn chứng ở cả hai phía của cuộc tranh luận là ngang nhau. Tôi đã phải ngạc nhiên trước việc vị thế của người vô thần trong cuộc tranh luận đã tránh đóng khung câu hỏi theo một cách như vậy, nhưng một khi tôi đặt ra câu hỏi đó, thì nguyên nhân đã được làm rõ:

Không có phương pháp khoa học nào để chứng minh rằng một thứ gì đó không hề tồn tại!

Từ quan điểm của phương pháp khoa học, việc chứng minh một sự phủ định là bất khả thi. Nghe qua thì có vẻ đơn giản hơn so với bản chất thật sự của nó. Nhưng bạn hãy thử cân nhắc tới điều này: Hiển nhiên là có thể chứng minh được rằng một thứ nào đó – ví dụ như, những con khỉ – là có tồn tại. Tất cả những gì bạn cần tới như là bằng chứng là tìm ra một con khỉ. Chỉ cần tìm ra một con khỉ – ngay lập tức, những con khỉ khác sẽ tồn tại, và bạn có được bằng chứng. Nhưng ta lại không thể chứng minh được rằng một sinh vật tưởng tượng – chẳng hạn như, con plunkey[3] – không tồn tại. Khi ấy bạn sẽ phải kiểm tra mọi kịch bản khả thi ở mỗi một mi-li-mét vuông đất trên hành tinh này nhằm đảm bảo không có một con plunkey nào hết cả. Bởi vì hành tinh của chúng ta quá đỗi rộng lớn và phức tạp, nhiệm vụ này rõ là bất khả thi. Hơn thế nữa, bởi vì sự hạn chế của chúng ta về mặt giác quan, việc chứng minh một sự phủ định luôn không có tính thuyết phục. Nếu như những con plunkey có kích cỡ vô cùng nhỏ, ta sẽ không thể tìm ra chúng cho tới khi ta có được những công cụ đủ phức tạp, và nếu như chúng lại lớn hơn cả toàn bộ vũ trụ đã được biết đến của chúng ta, thì ta sẽ không thể quan sát được chúng, có lẽ là không bao giờ.

Nhưng điểm quan trọng ở đây là:

Sự vắng mặt của bằng chứng về sự tồn tại của một điều gì đó không chứng minh được rằng nó không hề tồn tại.

Nhiều ví dụ lịch sử đã chứng minh rằng chúng ta đã nhiều lần bỏ qua những thành phần cơ bản của vũ trụ. Chúng ta bỏ qua hầu như tất cả những điều đó, thực ra là vậy, trong suốt thời gian dài. Ví dụ ưa thích của tôi là việc chúng ta nhìn lên không trung hàng thiên niên kỷ và cho rằng các vì sao và những hành tinh trôi nổi trong hư vô, trong một khoảng không, “không gian trống rỗng,” trong khi thực ra mọi thứ đều hoàn toàn chìm trong vật chất tối[4]. Liệu có cách nào để chứng minh rằng thành phần vũ trụ cơ bản này không tồn tại hay không? Không, không bao giờ! Chỉ có một cách, vào những năm 1960, cuối cùng cũng chứng minh được điều đó, và thậm chí cho tới nay ta vẫn chưa nhìn thấy được vật chất tối. Ta chỉ có thể chứng minh sự tồn tại của nó bằng cách quan sát hoạt động của vũ trụ liên quan đến sự tồn tại của nó.

Việc khám phá ra thành phần cơ bản tạo nên vũ trụ của chúng ta sau nhiều thập kỷ nhầm lẫn nó với chân không sẽ khiến ta cân nhắc về những thứ khác vẫn đang tồn tại mà ta không thể nhìn thấy. Điều đó cho thấy chúng ta cần phải nhìn nhận sự tồn tại theo một cách khác:

Việc không có bằng chứng rằng một điều gì đó không tồn tại nên được xem như là một khả năng rằng nó có đó.

Và đó là lúc mà chúng ta cần bắt đầu sử dụng đến các con số. (Như tôi đã nói ở trên, đây hoàn toàn là vấn đề toán học!)

Một xác suất, theo nghĩa đó, đo lường khả năng tồn tại của một thứ gì đó, bất kể nó có kích cỡ nhỏ bé ra sao. Cho dù bạn và tôi đều khá chắc chắn rằng một sinh vật như plunkey là không hề tồn tại – rằng tôi chỉ bịa ra nó mà thôi – thì vẫn có một xác suất nhỏ xíu rằng nó thực ra có tồn tại. Khi tôi bắt đầu suy nghĩ theo hướng này, từ xác suất bắt đầu hiện ra trong mọi giai đoạn của cuộc tìm kiếm của tôi. Và điều đó dẫn tôi tới một sự phân biệt quan trọng khiến cho việc trình bày vấn đề trở nên rõ ràng.

Đã So Với Có Thể Đã

Cuộc tranh luận xoay quanh câu hỏi về kiến thiết vĩ đại hoàn toàn nằm trong Ảo tưởng về Tri thức. Một bên mạnh mẽ tin vào một thực thể linh thiêng có khả năng kiến tạo thông minh, và bên kia hoàn toàn tin vào sự ngẫu nhiên. Họ đều “biết” rằng mình đúng.

Thật không may, cả hai phía đều sai! Không một bên nào có thể chứng minh quan điểm của mình hoặc chống lại quan điểm của đối phương một cách thuyết phục. Và trong toán học, sự vắng mặt của những câu trả lời thuyết phục, tiền đề chính của cuộc nói chuyện của chúng ta, nên được chuyển thành một vấn đề đơn giản của xác suất, một câu hỏi của việc phía bên nào có khả năng đúng hơn.

Sự thay đổi nhỏ trong nhận thức này khiến việc trình bày vấn đề trở nên hợp lý. Nó trở thành:

 

Giờ thì bản trình bày vấn đề đã được lập ra, chúng ta có thể bắt đầu tìm kiếm câu trả lời. Tất cả những gì ta cần làm là tính toán xác suất của mỗi bên của cuộc tranh luận. Đây không còn là một cuộc tranh luận ngoan cố nữa. Thực ra, chúng ta có thể chỉ cần tập trung vào một nửa câu hỏi; bản chất của lý thuyết xác suất cho phép ta giải quyết một vế của vấn đề bởi vì một khi ta đã biết được con số của vế đó, ta có thể tìm được xác suất của vế kia bằng cách trừ đi từ 100 phần trăm. Vì vậy hãy cùng xem xét các con số ủng hộ khía cạnh khoa học, mặt ngẫu nhiên.

Bạn có muốn nghỉ ngơi đôi chút trong lúc tôi làm việc không? Đây có thể là một ý tưởng không tồi chút nào. Hãy quay lại với một cái đầu minh mẫn. Chúng ta có rất nhiều con số ở phía trước.

[1] George Denis Patrick Carlin (12/5/1937 –22/6/2008) là nghệ sĩ tấu hài, diễn viên, tác giả và nhà phê bình xã hội người Mỹ.

[2] George Carlin, https://youtube.com/8r-e2NDSTuE

[3] plunkey: ở đây tác giả chơi chữ. Từ plunkey có lẽ xuất phát từ từ “plunk”, có nghĩa là sự rơi xuống bất ngờ. Plunkey phát âm gần na ná như từ ‘monkey’ – con khỉ.

[4] Trong vật lý thiên văn, thuật ngữ vật chất tối chỉ đến một loại vật chất giả thuyết trong vũ trụ, có thành phần chưa hiểu được. Vật chất tối không phát ra hay phản chiếu đủ bức xạ điện từ để có thể quan sát được bằng kính thiên văn hay các thiết bị đo đạc hiện nay, nhưng có thể nhận nó ra vì những ảnh hưởng hấp dẫn của nó đối với chất rắn và/hoặc các vật thể khác cũng như với toàn thể vũ trụ. Dựa trên hiểu biết hiện nay về những cấu trúc lớn hơn thiên hà, cũng như các lý thuyết được chấp nhận rộng rãi về Vụ Nổ Lớn, các nhà khoa học nghĩ rằng vật chất tối là thành phần cơ bản chiếm tới 70% vật chất (vật chất tối + vật chất thường) trong vũ trụ.

Chào Mừng Bạn Đến Với Sòng Bài

 

Phe duy vật chủ nghĩa cho rằng một chuỗi các sự kiện ngẫu nhiên, được điều chỉnh và phân đoạn bởi sự lựa chọn tự nhiên, là đủ để tạo ra mọi thứ mà chúng ta biết đến. Sự ngẫu nhiên tạo ra mọi khả năng có thể (ví dụ như, trong trường hợp của con súc sắc, là các con số 1, 2, 3, 4, 5, hoặc 6), và rồi sự lựa chọn tự nhiên can thiệp vào bằng cách loại bỏ năm khả năng đầu tiên và giữ lại khả năng ra được con số sáu. Sự lựa chọn tự nhiên không làm giảm số lần thử cần thiết để đạt tới một kết quả cụ thể; mà nó chỉ loại bỏ các lỗi sau khi chúng đã xảy ra. Những lỗi này trong trường hợp của việc tạo ra một hệ thống phức tạp, chẳng hạn như là một sinh vật sống, có thể khá là lớn, nhưng nếu có đủ thời gian, những người theo quan điểm tiến hóa tin rằng, những lần thử ngẫu nhiên có thể mang đến một kết quả trùng khớp với vũ trụ của chúng ta và mọi dạng thức sống tồn tại trong đó. Bộ não toán học của tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm này. Các phương trình đều đúng cả. Khi có được đủ số lần thử, bất kỳ một mô hình nào, không hề có sự ngoại lệ, đều trở nên có khả năng xảy ra.

Nhưng thực tế rằng nó có thể xảy ra không phải là bằng chứng cho thấy đó là sự thật. Hãy thử tưởng tượng quy mô tuyệt đối của sự kiến tạo được điều chỉnh bởi sự lựa chọn tự nhiên trong thế giới thực hoàn toàn khác với việc đưa các con số vào trong một phương trình. Sự tiến hóa rất có thể đã tạo ra mọi thứ. Câu hỏi được đặt ra ở đây là Khả năng mà nó thực sự xảy ra là bao nhiêu? Số lượng những lần thử ngẫu nhiên mà chúng ta gặp phải ở đây lớn đến mức nào? Hãy bắt đầu với một ví dụ đơn giản về sự ngẫu nhiên để ta có thể làm quen với môn toán.

Hãy thử tưởng tượng rằng bạn có thể kiếm được 1 tỷ đô trong một sòng bài, nơi bạn sẽ nhận được vài chiếc hộp với một con súc sắc trong mỗi chiếc hộp đó. Nhiệm vụ của bạn rất đơn giản: chỉ việc đổ súc sắc thôi. Nếu như mỗi lần đổ súc sắc đều ra được con 6, thì bạn sẽ gia nhập vào câu lạc bộ tỷ phú. Bạn đã sẵn sàng chưa?

Một Câu Hỏi Về Sự May Mắn

Việc đổ súc sắc là minh họa rõ nhất về sự ngẫu nhiên. Nếu như bạn đổ đủ số lần, cuối cùng bạn sẽ thu được mọi kết quả khả thi (1, 2, 3, 4, 5, và 6). Sớm hay muộn bạn cũng sẽ thành công – nhưng muộn ở đây chính xác là bao lâu? Điều này hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ phức tạp của kết quả mà bạn muốn đạt tới.

Đầu tiên, chỉ đổ một con súc sắc và cố gắng có được con 6. Không có bí ẩn nào ở đây hết cả – bạn sẽ thu được con 6 trong mỗi sáu lần đổ, trung bình là vậy. Nếu như bạn là một kẻ vô cùng may mắn, thì điều này có thể xảy ra sớm hơn, còn nếu không, thì sẽ mất thời gian lâu hơn, nhưng việc mong đợi một xác suất như vậy là hoàn toàn hợp lý. Dễ ợt!

Bây giờ hãy nhắm đến một kết quả phức tạp hơn một chút. Hãy đổ hai con súc sắc cùng một lúc để được đôi 6. Sự việc bắt đầu trở nên khó hơn một chút nhưng mà vẫn không quá khó. Bạn chỉ cần thêm một chút may mắn mà thôi. Cơ hội ra mặt 6 cho mỗi một con súc sắc của bạn vẫn là 1 trong 6, nhưng khả năng để cả hai cùng xuất hiện đồng thời không hề nhân đôi bởi vì bạn nhân đôi số súc sắc của mình; nó trở thành con số bình phương. Không phải là 1 trong 12, mà là 1 trong 36.

Xu hướng này vẫn tiếp tục như vậy, và không mất nhiều thời gian để cơ hội của bạn biến mất khi số lượng súc sắc – sự phức tạp của hệ thống – tăng lên. Nếu như bạn đổ một lúc ba con súc sắc, bạn sẽ cần, trung bình, 216 lần đổ để được ba con 6, và nếu như bạn đổ 10 con súc sắc một lúc, chỉ mới 10 thôi đó, thì khả năng bạn đạt được các con 6 trở nên vô cùng ảm đạm, 1 trong 60 triệu.

Việc đổ 10 con súc sắc có vẻ như là một nhiệm vụ đơn giản, nhưng nếu như bạn đánh cược bằng hạnh phúc của mình, thì liệu bạn có sẵn lòng chơi với mười con súc sắc hay không? Cơ hội của bạn sẽ là bao nhiêu? Hãy nghĩ về điều đó trong một phút trước khi chúng ta tiếp tục. Bạn có sẵn sàng đặt cược không?

Giờ hãy so sánh quá trình đổ chỉ mười con súc sắc này, một hệ thống phức tạp, với sự phức tạp của việc tạo ra toàn bộ vũ trụ này, hay thậm chí chỉ là một sinh vật sống mà thôi. Không khó để thấy được rằng tỷ lệ cược khi đó sẽ ngang bằng với việc đổ hàng triệu, mà không, phải là một tỷ tỷ của một tỷ tỷ con súc sắc cùng lúc. Vậy thì bạn có sẵn lòng đặt cược không?

Chỉ Là Không Đủ May Mắn

Sự phức tạp của vũ trụ của chúng ta nằm ngoài khả năng lĩnh hội của con người và chắc chắn vượt quá kỹ năng tính toán của tôi. Có thể sẽ dễ giải quyết hơn khi tiếp cận xác suất của một phần nhỏ trong đó, một kịch bản duy nhất. Hoặc thậm chí để dễ hơn nữa, một cuốn tiểu thuyết chỉ mô tả một cảnh đấy mà thôi. Vậy thì khả năng được viết ra hoàn toàn ngẫu nhiên ở đây là bao nhiêu?

Ta hãy mượn tạm một ví dụ nổi tiếng của Brian Greene trong cuốn sách của The Fabric of the Cosmos (tạm dịch: Kết cấu của vũ trụ) để giải thích sự phức tạp khó mà lĩnh hội được của vũ trụ khi được minh họa bằng một cuốn tiểu thuyết. Chiến tranh và Hòa bình, một kiệt tác của đại văn hào Leo Tolstoy, đã mô tả các sự kiện xoay quanh cuộc chiến tranh chống Pháp mà nước Nga tham gia thông qua cái nhìn của năm gia đình người Nga. Đại văn hào phải mất đến 560.000 từ để miêu tả một phần nhỏ xíu trong cái vũ trụ phức tạp của chúng ta. Tolstoy không hề tạo ra các sự kiện ở thời kỳ đó, mà ông cũng không hề tạo ra năm gia đình đó, hay nước Pháp, hay nước Nga, hay Napoleon và quân đội của ông, hay là những trận tuyết mà họ phải gánh chịu. Nhà văn chỉ sắp xếp các từ ngữ của mình một cách có tổ chức để tả lại những sự kiện ấy. Tuy nhiên, việc đạt đến phiên bản tối giản của vũ trụ chúng ta vẫn không có vẻ gì là diễn ra hoàn toàn ngẫu nhiên cả. Bạn sẽ phải đặt các từ ngữ theo đúng thứ tự để tạo ra mười nghìn từ của các câu chữ, hàng nghìn đoạn văn, và thậm chí là hàng trăm trang giấy. Chúng ta có thể tính toán tất cả những xác suất đó bắt đầu với phần đơn giản nhất của nhiệm vụ trong thí nghiệm mà bạn có thể tự mình thực hiện, đó là sắp xếp các trang giấy.

Bạn chỉ cần mua một cuốn Chiến tranh và Hòa bình, tách rời các trang sách (có 693 trang giấy hai mặt trong một số bản dịch), và rồi ném chúng lên không trung, để cho chúng rơi tự do. Giả như có một phép màu vật lý sẽ giúp xếp chúng gọn lại thành một chồng (mà không vương vãi khắp phòng), và bạn tự hỏi rằng: “Khả năng chúng sẽ rơi xuống theo thứ tự trang 1 ở trên cùng, rồi đến trang 2, và trang số 3, cứ tiếp tục như vậy cho đến hết là bao nhiêu?”

Chỉ có một khả năng duy nhất cho việc các trang giấy rơi xuống đất theo đúng thứ tự như trong sách và một con số rất lớn của những khả năng chúng không rơi xuống theo đúng thứ tự. Cụ thể là, có 101.878 (đó là, con số 1 với 1.878 số không ở đằng sau) khả năng cho việc các trang sách có thể rơi xuống như thế nào[1]. Chỉ có một trong số đó là khả năng các trang sách sẽ được sắp xếp theo đúng thứ tự ban đầu.

Những con số lớn đến kinh ngạc như vậy thường bị loại ra khỏi những cuộc thảo luận về tiến hóa và sự kiến tạo thông minh. Nhưng giờ đây bạn đã nhìn thấy những con số này, thì cuộc đánh cược của bạn sẽ có được nhiều thông tin hơn. Nếu như một chiếc máy đánh bạc cần được nạp đến hàng tỷ tỷ những đồng tiền xu để có được một giải độc đắc (mà trong trường hợp này là một cuốn Chiến tranh và hòa bình, không hơn) thì theo bạn có bao nhiêu người sẽ xếp hàng để chơi? Và bạn có chơi không?

Cách duy nhất để các trang giấy được sắp xếp theo đúng thứ tự là gì, nếu tôi có thể hỏi vậy? Sự can thiệp. Một ai đó cần phải nhặt các trang giấy lên và làm một công việc thông minh cần thiết để tạo ra cuốn sách có thể đọc được.

Ta hãy tiếp tục nhé. Ta hãy tiến đến với một cái nhìn chi tiết hơn, từ các trang sách đến với các câu văn. Ta cho một con khỉ (ta hãy gọi nó là Randy) một cái máy đánh chữ và dạy nó cách ấn bàn phím. Randy không phải là một nhà văn, vì thế nó sẽ chỉ tạo ra một chuỗi các ký tự ngẫu nhiên. Ta hãy cho Randy một nguồn vô tận các trang giấy trắng và cả thời gian nữa. Việc tạo ra một cuốn tiểu thuyết kinh điển không phải là một việc dễ dàng gì, vì vậy ta hãy kiểm tra hiệu quả làm việc của con khỉ ngẫu nhiên của chúng ta với một câu đơn giản trước nhất.

Câu ngắn này có thể được tạo ra từ những ký tự ngẫu nhiên

Câu này bao gồm 56 khoảng trống. Mỗi một khoảng trống trong đó được lấp đầy bởi một ký tự hoặc một dấu cách được lựa chọn ngẫu nhiên từ bảng chữ cái bao gồm 26 chữ cái + dấu cách. Mỗi lần Randy gõ ngẫu nhiên 56 ký tự, chúng ta sẽ kiểm tra xem liệu nó có viết một câu đúng hay không. Dễ mà, đúng không? Không phải đâu.

Giả sử rằng Randy là nhà đánh máy chữ nhanh nhất trái đất, gõ được 220 từ trong vòng một phút, vậy thì chúng ta có thể kiểm tra kết quả làm việc của nó cứ mỗi 2,5 giây[2]. Thật là nhàm chán, tôi biết chứ, nhưng ta hãy kết thúc phần này thật nhanh để có thể chuyển sang phần nhiệm vụ chính. Bạn nghĩ sẽ mất bao lâu cho đến khi sự ngẫu nhiên tạo ra một kết quả hài lòng? Vâng, sẽ mất một thời gian: 143 triệu-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ năm, nếu nói một cách chính xác, trong đó bạn sẽ phải kiểm tra 11,4 tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ những lần đánh máy sai[3]. Ô, nhân tiện, nó xấp xỉ 2,5 tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ-tỷ tỷ lần số tuổi của Trái đất chúng ta[4]. Một nhiệm vụ đơn giản nhường ấy cũng làm ta sốc, đúng không? Thế còn nhiệm vụ chính, viết ra cuốn Chiến tranh và Hòa bình thì sao?

Bạn đừng hoảng. Nếu như Tolstoy viết cuốn Chiến tranh và Hòa bình bằng cách sử dụng chuỗi ký tự ngẫu nhiên, giả như 6 ký tự trong một từ, thì ông sẽ phải mất đến 273.480.000 lần thử (nghĩa là, 27 nhân với 3.480.000 lần số 27) để hoàn thành cuốn tiểu thuyết[5]. Phiên bản của Randy sẽ là một phiên bản không có dấu chấm câu, và toàn bộ cuốn sách sẽ là một câu dài dằng dặc, mà sẽ khiến cho việc đọc trở nên khó khăn hơn nhưng, này, ta hãy cho con khỉ nghỉ ngơi một chút đã. Nếu bạn gõ con số đó vào bất kỳ một thiết bị tính toán siêu việt nào và cỗ máy thông minh ấy sẽ thay thế nó bằng một giá trị dễ hiểu hơn nhiều: vô cùng.

Chờ đợi một tác phẩm được sắp xếp theo đúng thứ tự như vậy hoàn thành sẽ mất một thời gian rất dài, mà tương đương khái niệm không bao giờ trong toán học. Chiến tranh và Hòa bình chỉ đơn giản là không thể được viết nên bởi sự ngẫu nhiên ngay cả khi con khỉ ngẫu nhiên của chúng có thể sống lâu hơn vũ trụ của chúng ta đến hàng tỷ tỷ năm đi chăng nữa. Việc mong đợi rằng điều này có thể xảy ra mà không có sự góp mặt của một tác giả thông minh thì cũng giống như là một vụ đánh cược lớn, một ván cược mà một nhà toán học sẽ không khuyến khích bạn thực hiện. Tôi nghĩ rằng bạn cũng sẽ đồng ý như vậy.

Nhiệm vụ “đơn giản” của Randy là viết ra một câu, và rồi một cuốn tiểu thuyết. Chúng ta không yêu cầu nó phải tạo ra những con người sống trong câu truyện đó, vùng đất bị xâm lược, hay bất kỳ thứ gì trong số hàng tỷ sinh vật sống bao quanh họ mà không được nhắc đến trong những câu văn. Thế nếu chúng ta làm như vậy thì sao? Sẽ thế nào nếu như sự ngẫu nhiên bắt nguồn từ một khoảng trắng không phải là một trang giấy mà là từ hư không? Sẽ thế nào nếu như Randy buộc phải tạo ra các vì sao, các hành tinh, một môi trường phù hợp để duy trì sự sống trên Trái đất, bản thân sự sống, bằng những cái gõ bàn phím ngẫu nhiên của mình? Bạn có thực sự tin rằng con khỉ ấy có thể làm được toàn bộ điều đó hay không?

Khi ta nhìn vào những con số, tâm trí của chúng ta từ chối việc chấp nhận rằng một cuốn tiểu thuyết có thể được viết ra chỉ bằng sự ngẫu nhiên. Vậy thì, tại sao một vài người trong chúng ta lại sẵn sàng chấp nhận rằng thế giới phức tạp của chúng ta dưới dạng một câu truyện được viết ra lại được tạo dừng từ sự ngẫu nhiên? Tôi thấy rất băn khoăn.

[1] Brian Greene, The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and Texture of Reality (Vintage, 2005).

[2] Số câu mỗi giây (S) = (9 từ / 220 từ/phút) * 60 giây/phút. (Các chú thích về công thức toán là của tác giả)

[3] Số năm để hoàn thành (Y) = (C) x (S) / (60*60*24*365) giây/năm. Số lượng các khả năng có thể xảy ra (C) = 27 khả năng ^ 56 vị trí.

[4] Bội số của tuổi Trái đất = (Y) / 4,5 * 10^9 năm

[5] Nỗ lực của việc viết cuốn Chiến tranh và Hòa bình một cách ngẫu nhiên = 27 khả năng ^ (580.000 từ * 6 ký tự/từ).

 

Người dịch: December Child

menu
menu