Phương trình hạnh phúc (chương 4.2)

phuong-trinh-hanh-phuc-chuong-4-2

Tất cả chúng ta đều sinh ra mà không có bản ngã. Chúng ta bắt đầu cuộc sống mà không có ý thức nào về bản thân mình như những thực thể riêng biệt với phần còn lại của thế giới.

Theo Bạn Thì Bạn Là Ai?

Khi cố gắng xác định bạn không phải là ai, chúng ta đã bóc trần rất nhiều lớp mặt nạ mà chúng ta đeo vào để tạo nên bản sắc cá nhân của ta. Những lớp mặt này đại diện cho lớp tiếp theo của Ảo tưởng về bản thân. Chúng có thể được tóm tắt bằng một từ mà đã dày vò nhân loại kể từ ngày chúng ta trở thành một xã hội.

Từ ấy chính là cái tôi.

Cái tôi không được sử dụng ở đây với ý nghĩa là sự kiêu ngạo, mà gần với nghĩa về bản sắc cá nhân, cá tính hơn – là cách mà bạn nhìn nhận bản thân mình và tin (hay ước) là người khác nhìn nhận về bạn như vậy.

Tất cả chúng ta đều sinh ra mà không có bản ngã. Chúng ta bắt đầu cuộc sống mà không có ý thức nào về bản thân mình như những thực thể riêng biệt với phần còn lại của thế giới. Chúng ta dành ra vài giờ thức giấc để hoàn toàn đắm mình trong giây phút hiện tại. Khi chúng ta chơi, chúng ta bình tĩnh lựa chọn một món đồ chơi, rồi chúng ta buông nó ra để chọn một món đồ chơi khác mà không có lấy một ý nghĩ tiêu cực trong đầu mình. Sự thanh thản tạm thời này bị gián đoạn khi chúng ta đói hay khi mà mẹ rời khỏi căn phòng, nhưng một khi sự bực bội bị gỡ bỏ, thì sự bình tĩnh lại quay trở về.

Tuy vậy, bước phát triển tiếp theo lại mang đến một sự thay đổi quan trọng. Mọi chuyện bắt đầu từ khi bạn nhận thấy rằng mẹ, hay bất kỳ ai chăm sóc bạn vào thời điểm đó, liên kết tên gọi với các đồ vật. Bà tự gọi mình là “mẹ,” món đồ chơi của bạn là “Dolly,” và bạn thì được đặt cho một cái tên tương đối dễ thương, “Pooki.”

Ngay khi bạn có thể kiểm soát “bộ xử lý” phát âm của mình để tạo ra từ đầu tiên, bạn bặp bẹ một cái tên: “M-e-ẹ.” Mẹ chạy ngay tới bên bạn mà cười, ôm ấp, và hôn hít. “Ừ, con yêu, mẹ đây. Mẹ yêu con và sẽ chạy tới bên con bất cứ khi nào con gọi mẹ.”

Ô, vui thật, bạn nghĩ. Sự phấn khởi tràn ngập mà bạn nhận được như là kết quả của tiếng nói đầu tiên ấy sẽ dạy cho bộ não của bạn biết rằng việc gọi tên các sự vật sẽ mang lại cho bạn sự khen thưởng, vì thế mà bạn đẩy nhanh tiến trình này lên. Naaày, xái kiia, buuút, xeee, và sứaaaa. Bởi vì cách bạn nói mấy từ đó mới thật dễ thương làm sao, nên bạn càng được khen ngợi hơn, và vì thế bạn mở rộng vốn từ của mình cho tới khi bạn nói ra cái từ mà sẽ mãi mãi làm thay đổi cuộc đời bạn và trở thành cái tôi của bạn – và là trung tâm của sự chú ý trong đầu bạn cho tới chừng nào mà bạn còn sống: “Pooki!”

Nếu đánh giá các sự việc diễn ra kể từ đó, thì cái khoảnh khắc ấy phải được xem là một trong những thời khắc quan trọng nhất của cuộc đời bạn. Bạn có một bản thể. Ban đầu bạn đề cập đến chính mình ở ngôi thứ ba: “Pooki đói.” Và rồi Pooki trở thành “tôi,” biến cái từ đơn ấy trở thành trọng tâm tuyệt đối của toàn bộ sự tồn tại của bạn; ngay sau đó, bạn thêm vào “mình,” “của tôi,” và “của mình,” và quy trình hoàn tất. Cái tôi của bạn ra đời.

Pooki trở nên có tính sở hữu. Bạn liên hệ mình với những khách thể nhằm tạo ra một bản thể toàn diện. Đứa trẻ thơ ngây từng rất vui vẻ chơi đùa cùng bất cứ vật gì thì giờ đây đã có một món đồ chơi yêu thích. “Dolly của tôi.” Và nếu như mà “Dolly của tôi” biến mất, Pooki sẽ thấy rất buồn và khóc. Thời gian vui chơi vừa có nghĩa là thời gian vui chơi mà cũng mang cả nghĩa là quãng thời gian để xây dựng cái tôi của bạn nữa. Những món đồ chơi cụ thể giờ đây được yêu thích để khiến bạn vui, không phải bởi vì việc chơi với chúng sẽ làm bạn thấy vui hơn mà bởi vì chúng là một phần của cái bản sắc cá nhân khiến cho bạn cảm thấy trọn vẹn.

Sự việc còn trở nên tệ hơn nữa khi mà bạn học cách so sánh cái tôi của mình, bao gồm Tôi, Mình, Của tôi, và Của mình, với những cái tôi khác xung quanh bạn. Trở nên “ít hơn” những người khác khiến bạn đau khổ. Ngay cả khi nếu bạn có một món đồ chơi yêu thích, thì việc không có được thứ đồ chơi mà những người bạn của bạn đang sở hữu cũng khiến bạn cảm thấy mình kém cỏi hơn chúng. Bạn bắt đầu không thích món đồ chơi của mình nữa; bạn xin cha mua cho một món đồ chơi khác; và bạn ăn vạ bằng được nếu như ông không đồng ý. Bạn xin xỏ và nài nỉ và cuối cùng cũng có được món đồ đó, để rồi cuối cùng bạn sẽ bỏ bê món đồ chơi ấy chóng vánh như khi bạn mong muốn có được nó vào lúc món đồ tiếp theo xuất hiện.

Vậy thì điều gì đã xảy ra với đứa trẻ vui vẻ, bình tĩnh, chỉ đơn giản tận hưởng thời khắc hiện tại dù cho có bất kỳ điều gì xảy ra kia mất rồi? Đứa trẻ ấy đã biến mất. Bị nhấn chìm bởi sự thôi thúc liên tục nhằm tìm kiếm một cái tôi không ngừng mở rộng.

Mọi chuyện còn thú vị hơn nữa khi bộ não vượt ra khỏi cái thế giới vật chất của những món đồ chơi và đi vào trong sự vô hình. Một hành động đơn đơn giản của việc buông tay khỏi chiếc bàn để tự mình đứng lên, và rồi bước đi một bước trước khi bạn ngã dập mông xuống đất cũng khiến cho mẹ cảm thấy thật vui. Bà sẽ kêu lên, “Hoan hô, Pooki!,” chạy tới nâng bạn dậy, và thơm bạn. Bà sẽ hạnh phúc và bật cười như thể bạn vừa mới chinh phục cả thế giới. Và bạn thì nghĩ, Ô, được đấy. Có lẽ mình nên làm việc này nhiều hơn nữa để nhận được nhiều hơn những sự khen ngợi và chú ý.

Và trong suốt nhiều tuần lễ liền, bạn sẽ kêu, “Mẹ, nhìn này: Pooki biết đi này!”
“Hoan hô!” bà sẽ hô lên tán thưởng.
“Mẹ, nhìn này: Pooki leo cầu thang này.”
“Ôiiiiii!” bà hét lên.
“Mẹ, nhìn này: Pooki tìm thấy đồ chơi này!”
“Hoan hô, Pooki!”
“Mẹ, nhìn này: Pooki ngoáy mũi này!”
“Không, không, Pooki. Pooki hư quá.”


Ừm. Bạn nhận ra rằng một số những hành vi nhất định được chấp nhận về mặt xã hội; chúng mang tới cho bạn sự khen ngợi và khuyến khích. Trong khi những hành vi khác lại không được tán thành, vì thế bạn sẽ làm nhiều hơn những hành vi thuộc loại đầu và ít hơn những hành vi thuộc loại thứ hai. Bạn bắt đầu xây dựng một cá tính, một hình ảnh của việc bạn muốn được nhìn nhận ra sao để có thể phù hợp và được chấp nhận. Việc con người bên trong bạn thực sự là ai không còn quan trọng nữa; điều quan trọng là bạn thể hiện như thế nào mà thôi. Sự chú ý của bạn, trong suốt cuộc đời mình, dịch chuyển từ sự chân thực sang hình ảnh mà bạn xây dựng.

Cơn nghiện của bạn đối với việc duy trì hình ảnh của mình sau đó được trộn lẫn với cơn nghiện về sự chú ý. Bạn nhanh chóng nhận ra rằng việc cậy cứt mũi sẽ khiến bạn được chú ý, trong khi việc cất gọn đồ chơi lại không được ai để mắt tới. Và sự chú ý chính là điều mà bạn tìm kiếm. Kẻ nổi loạn ra đời. “Chiến binh sự chú ý” tiếp quản mặt trận. Ta sẽ được mọi người chú ý, hắn nói, bất kể cái giá phải trả là gì.

Những cuộc khủng hoảng về cái tôi này tăng mạnh trong những năm tháng ở lứa tuổi thanh thiếu niên, khi mà sự bất an của chúng ta và sức ép phải hoà hợp với xã hội lên đến đỉnh điểm. Chúng ta ngày càng cách xa khỏi bản chất thật của mình và tiến gần hơn đến bản chất được chấp nhận nơi nhóm bạn bè. Nếu như việc quan hệ tình dục vào năm mười bốn tuổi sẽ khiến bạn được chấp nhận, thì một vài người chúng ta sẽ đâm đầu vào thực hiện điều đó. Hoan hô, Pooki. Nếu như việc chơi bóng đá sẽ khiến bạn trở nên ngầu hơn so với việc tham gia câu lạc bộ khoa học ở trường, thì bạn sẽ chẳng bao giờ màng đến cái câu lạc bộ khoa học kia. Hoan hô, Pooki. Và nếu như việc tránh xa ma tuý, thuốc lá, và bia rượu khiến chúng ta có vẻ nhàm chán, thì bạn sẽ không buông tha chúng. Hoan hô, Pooki.

Và rồi đến thời kỳ trưởng thành. Chúng ta đi làm, ăn mặc sành điệu, và nhắc đi nhắc lại những lời vô nghĩa: hiệp lực, cách biệt lớn, hệ sinh thái, mất kiểm soát, và uống Kool-Aid[1]. Cái thứ ngôn ngữ gì thế? Nó còn không giống với tiếng mẹ đẻ của chúng ta nữa, nhưng chúng ta lại sử dụng nó bởi vì nó khiến cho chúng ta được chấp nhận. Chúng ta trở nên nghiêm trang và đảm bảo rằng ta không thể hiện cảm xúc ở nơi làm việc. Một vài người trong chúng ta tập chơi golf, mời đối tác đi ăn tối để bàn công chuyện, và tham gia buổi tiệc của nhóm làm việc. Chúng ta hoàn toàn hoà hợp vào vị trí đó. Hoan hô, Pooki. Và khi chúng ta vượt qua những người khác, một số người trong chúng ta đầu tư vào những bộ đồ có thương hiệu hay những chiếc xe hơi đắt tiền nhằm củng cố thêm cho cái tôi của mình. Mọi thứ mà chúng ta có được từ cái tôi đó đều được dùng để duy trì nó, nhưng chẳng có bất cứ thứ gì thuộc về nó lại có thể khiến cho chúng ta thật sự hạnh phúc. Vâng, chúng ta không bao giờ dừng lại để xem xét lại những việc làm của chúng ta cho tới khi nó khiến cho cái tôi của ta bị tổn hại.

Vai Diễn Của Chúng Ta

Một khi chúng ta bắt đầu đeo vào những lớp mặt nạ để củng cố cho cái bản ngã của mình, chúng ta dành phần còn lại của đời mình để trơi chò sắm vai. Nào là vai diễn của một vị giám đốc đầy quyền lực: tác phong chuyên nghiệp, ăn mặc sành điệu, điềm tĩnh, nhẫn tâm. Này là vai diễn của một người mẹ: nói nựng với bé con của mình, đi giày thể thao, và ra quán uống cà phê cùng với các bà mẹ bỉm sữa khác. Này là vai diễn của chàng nghệ sĩ: phong cách lập dị, nổi loạn và bí ẩn. Này là vai của người yêu nước: đầy tự hào, đăng tên nhập ngũ, và tích cực trong việc tiêu diệt kẻ thù. Này là vai của một quý ông trải đời: luôn luôn phê phán, có kiến thức về nghệ thuật và văn hoá, đôi khi dừng lại một lúc và lặng yên để suy tưởng giữa một vài câu nói. Này là vai của một cô nàng lẳng lơ: chiếc váy gợi cảm, giày cao gót, và một chất giọng mơ màng. Này là vai của anh chàng tay chơi đầy nam tính: hình xăm, tự tin, và một cái nhìn ngạo nghễ bất cần.

Mỗi một bản sắc cá nhân đều trở thành một vai diễn, ngay cả thứ đơn giản nhất đi chăng nữa. Nam hay nữ, ví dụ vậy, bắt đầu cuộc đời với một chuỗi những hành vi dựa trên sự kỳ vọng của xã hội. Màu hồng hay màu xanh, búp bê thay vì trái bóng, chiếc váy thay vì cái quần. Vai diễn trở thành hình ảnh được kỳ vọng của bạn, và nếu như bạn cảm thấy khác biệt so với những gì mà đám đông kỳ vọng ở bạn, thì cuộc đời bạn có thể trở thành một cuộc vật lộn.

Có những vai diễn dành cho người già và người trẻ, được dẫn dắt bởi sự kỳ vọng của xã hội rằng khi mà ta trưởng thành hơn thì ta cần phải hành xử khác đi so với hồi mà ta còn trẻ và còn ham chơi. Đến lúc trẻ con phải đối mặt với “thế giới thực tại,” mọi người đều đòi hỏi chúng phải trở nên “nghiêm túc.” Chúng được yêu cầu phải ngồi yên hàng giờ trong lớp học – không nói chuyện, không cựa quậy, và không nghịch ngợm. Chúng ta ưu tiên cho bài tập về nhà hơn là khám phá và phiêu lưu. Chúng ta mong rằng lũ trẻ sẽ ngừng lông bông và bắt đầu trở nên đúng giờ và biết tuân thủ. Một số trẻ kháng cự trong một khoảng thời gian, nhưng sớm muộn gì hầu hết bọn chúng đều sẽ tuân theo.

Điều gì sẽ xảy ra nếu như tất cả chúng ta đều gỡ bỏ những lớp mặt nạ kia đi và làm những điều tốt nhất trong khả năng của chúng ta mà không cần phải vờ vĩnh là một thứ gì đó mà ta không phải là? Có phải khi ấy ta sẽ chốt được ít hợp đồng hơn hay đầu tư ít đi hay không? Tôi không cho là vậy. Công việc mà chúng ta làm, chứ không phải chiếc mặt nạ mà chúng ta đeo, mới là thứ đẩy chúng ta tiến về phía trước. Trong một thế giới vô ngã, nơi mà chúng ta được nhìn nhận như thế nào không hề quan trọng, chúng ta sẽ cống hiến bản thân để làm việc một cách tốt nhất và hướng đến những kết quả tốt nhất bất kể người khác nhìn nhận chúng ta ra sao. Trong khi bản ngã của một chuyên gia được xây dựng dựa trên việc làm cho cái công việc mà ông ta thực hiện trông có vẻ vô cùng phức tạp, thì những kết quả tốt nhất lại thường đạt được bằng cách làm rất ít. Ví dụ như, những nhà quản lý giỏi nhất sẽ thuê những người nhân viên tài năng nhất và quản lý ít thôi. Cũng như khi nhu cầu phải giả vờ bị loại bỏ, các chuyên gia giỏi nhất hoá ra lại là những người không hề sắm vai diễn đó.


Vũ Hội Hoá Trang

Đối với mỗi vai trò đều có một phong cách, các quy định về cách ăn mặc, thuật ngữ riêng biệt, nhóm đồng môn, một kẻ thù để căm ghét, những chủ đề thức thời để bàn luận, những biểu cảm khuôn mặt để giả vờ, và những mối ưu phiền chung để mà lo lắng. Việc học theo những hình ảnh ấy thật quá mức dễ dàng. Nó vẫn thường hiện hữu trên TV mỗi ngày. Cắt dán và sao chép, và tất cả chúng ta đều trở thành diễn viên. Chúng ta mang những chiếc mặt nạ khác nhau và che giấu bản chất thật của mình khỏi mọi người, bao gồm cả bản thân chúng ta.

Cái tôi giả định của chúng ta trở thành toàn bộ cuộc sống của chúng ta, và chúng ta bắt đầu tin vào nó – thậm chí còn nhiều hơn cả những người khác. Cái tôi của chúng ta thường cảm nhận được sự dị thường trong hành vi của chúng ta. Nó so sánh những vai diễn mà chúng ta thực hiện với những hình ảnh tương ứng của chúng trên các phương tiện truyền thông. Nó cảm nhận được rằng đó chỉ là một sự giả vờ và thậm chí còn bác bỏ chúng.

Khi sự nhận thức về bản thân của chúng ta bị tấn công hoặc đe doạ theo bất kỳ phương thức nào, bản năng của chúng ta sẽ tham gia vào để bảo vệ bản ngã của mình. Phản ứng chiến đấu bản năng khiến chúng ta tranh luận và cãi vã, và phản ứng chạy trốn của chúng ta khiến chúng ta rút lui và trở nên chán nản. Những công cụ nguyên thuỷ của kẻ ăn lông ở lỗ đó đã tiến hoá để phù hợp với cái tôi trong thế giới hiện đại. Giáo mác trở thành những bộ đồ hàng hiệu và những chiếc xế xịn. Các ám hiệu đi săn trở thành những từ lóng, và là sự nguỵ trang tốt nhất của chúng ta để có thể phù hợp với môi trường sống của mình và trở thành những cái ‘like’ trên Facebook. Thông qua đó Phương trình Hạnh phúc trở nên hoàn toàn sai lệch bởi vì kỳ vọng của chúng ta trong việc những người khác sẽ chấp nhận cái hình ảnh giả tạo của ta không bao giờ được thoả mãn – và chúng ta cảm thấy mình không hạnh phúc.

Tôi có thể liên hệ điều này với chính bản thân mình. Tôi đã từng trải qua gia đoạn đỉnh điểm của sự trầm cảm ấy. Trong nhiều năm tôi từng bị ám ảnh với những chiếc xe hơi. Những cỗ máy mang đầy tính nghệ thuật ấy hấp dẫn tôi, nhưng quan trọng hơn cả, chúng còn phục vụ cho cái bản ngã của tôi nữa. Tôi lựa chọn nhân vật của một nhà sưu tầm thành đạt tinh tế và đã rất khổ sở khi phải sống như thế. Trong khi tôi vẫn ngồi bên trong chiếc xe hơi yêu thích của mình ngày hôm nay, tôi đã mất đi cái sự thôi thúc phải sở hữu chúng. Tôi nhận ra rằng niềm đam mê của mình đã bị ô uế bởi sự thôi thúc của việc thoả mãn cái tôi. Trước khi tôi trở nên thành công, những chiếc xe mà tôi từng mua là một lời nói dối để giả vờ và che đậy cái thực tế rằng tôi vẫn chưa thực hiện được điều đó. Và đến khi tôi thực sự thành công, thì tôi không cần tới một chiếc xe để chứng tỏ điều đó. Trong cả hai trường hợp, những chiếc xe không hề làm tôi hạnh phúc. Không có cột trụ tình thần nào có thể thoả mãn nổi cái tôi hết cả.

Có một câu truyện ngụ ngôn Ả Rập kể về một người thầy giáo già được các học trò của ông viếng thăm nhiều năm sau khi họ vào đời. Các học trò kể cho thầy nghe về việc họ đã thành đạt ra sao trong cuộc sống và bày tỏ lòng biết ơn với người thầy yêu quý của mình. Rồi tất cả bọn họ đều bắt đầu kể lể về những sức ép mà mình phải đối mặt, nỗi căng thẳng mà họ phải vượt qua để bắt kịp các kỳ vọng. Sự thành công cũng không khiến cho họ hạnh phúc hơn.

Người thầy đứng dậy để pha một bình cà phê lớn và quay trở lại với một cái khay đựng những chiếc cốc không giống nhau. Một số chiếc ly được làm bằng pha lê, một số khác lại làm bằng bạc, và còn có cả vài chiếc cốc nhựa rẻ tiền nữa chứ. Thầy bảo các học trò hãy tự rót cà phê cho mình. Mọi người đều chọn cho mình những chiếc cốc đẹp nhất và nom đắt tiền nhất.

Khi các học trò đã ổn định chỗ ngồi, người thầy chỉ ra chiếc cốc nào là đẹp nhất, nhưng rồi thầy lại nhấn mạnh rằng điều mà tất cả bọn họ đều đang thực sự muốn là cà phê. Bất kể chiếc cốc có hình dạng và chất liệu ra sao, thì cà phê được đựng bên trong vẫn là như vậy. Nếu như địa vị xã hội, quần áo, hình ảnh, tài sản, và sự chấp nhận của xã hội cũng giống như là những chiếc cốc kia, thầy nói, vậy thì cuộc đời chính là cà phê. Tại sao chúng ta cứ nằng nặc đòi uống từ một chiếc ly thật đẹp trong khi tất cả những gì ta muốn chỉ là cà phê ngon mà thôi? Nếu như các con muốn sống một cuộc đời không âu lo, thầy dạy, hãy bỏ qua chiếc cốc và chỉ:

Thưởng thức cà phê.


Mặt Tối Của Cái Tôi

Bản ngã không phải lúc nào cũng là phù phiếm cả. Thường thì những hình ảnh mà mọi người tự gây dựng cho mình đều mang tính tiêu cực. Trong thâm tâm họ tin rằng mình tệ hại hơn hẳn con người thực của mình. Ví dụ, “nạn nhân” là một dạng bản ngã rất phổ biến. Bạn cho rằng thế giới này luôn chống lại bạn và rằng bạn sinh ra là để chịu đau khổ. Khi mà cái bản ngã của bạn bị đe doạ, bạn cảm thấy khó chịu. “Ý bạn khi nói không sao cả là sao?” bạn sẽ nói như vậy. “Chẳng có gì là ổn hết. Tôi có quyền để không hạnh phúc và đã trả giá cho nó bằng những trải nghiệm đau khổ của mình. Nếu như đau khổ là một sự lựa chọn, thì tôi sẽ chọn đau khổ. Tôi là ai cơ chứ.”

Tính cách tiêu cực có thể bị gây ra bởi những cảm giác về việc giá trị bản thân bị thu hẹp, tự thương hại, tội lỗi và tủi nhục. Mình thật là béo. Mình thật xấu xí. Mình thật lùn. Mình thật ngu ngốc. Mình không xứng đáng để được yêu. Mình là kẻ tội đồ và đáng bị trừng phạt.

Một vai diễn về nhân cách tiêu cực phổ biến khác mà mọi người thường sắm và vai của những bậc phụ huynh đau khổ. Một trong những ý nghĩ đầu tiên lướt qua tâm trí tôi khi Ali ra đi là Thần chết đã cướp đi con trai của tôi rồi. Tôi có thể hành xử như là một nạn nhân. Việc rơi vào cái bẫy ấy vô cùng đơn giản bởi vì Ali không chỉ là một phần không thể thiếu trong cuộc đời tôi mà còn là một cột trụ chống đỡ nó nữa. Tôi còn chẳng thể nhớ rõ cuộc sống của mình ra sao trước khi tôi đóng vai người cha của Ali nữa. Vai diễn này là một thứ ảo tưởng quỷ quyệt cần phải vượt qua, điều mà khiến rất nhiều người trong số chúng ta mắc kẹt trong đau khổ suốt nhiều năm liền. Tuy vậy, cái suy nghĩ ấy là hoàn toàn sai lầm. Ali chưa bao giờ là của tôi hết. Ali là của chính thằng bé mà thôi. Thằng bé sống một cuộc đời mà đã đưa nó đến những nơi nó đến. Đôi khi tôi là một phần trong câu chuyện của thằng bé, còn những khi khác thì không. Khi thằng bé cần rời xa gia đình và di chuyển hàng ngàn dặm để học Đại học Northeastern University ở Boston, dù rất đau lòng khi phải xa thằng bé, tôi vẫn ủng hộ sự lựa chọn của con. Tôi thấy hạnh phúc vì con đã đi theo con đường của chính mình bởi vì đó là cuộc đời của con chứ không phải của tôi. Giờ đây khi thằng bé đã đi một con đường hoàn toàn khác, thì tại sao tôi lại hành xử khác đi trước cái chết của nó? Dù tôi vẫn luôn nhớ đến thằng bé, tôi vẫn biết rằng đó là con đường riêng của nó. Thằng bé chưa bao giờ là của tôi hết.

Rất nhiều người trong số chúng ta bước vào một con đường đáng buồn khi mà chúng ta để cho cái tôi của mình khiến ta đau khổ. Điều gì đã xảy ra với Pooki nhỏ bé kia, cái bản ngã chân thật duy nhất mà bạn từng có? Bình thản, hạnh phúc, và hoàn toàn sống trong hiện tại, quấn bỉm và không màng tới thế sự, không có cảm giác về bản thân, không bị làm phiền bởi những suy nghĩ của “Tôi.” Không bận tâm tới việc tôi nom ra sao, tôi đại diện cho điều gì, những người khác nghĩ gì về tôi, hay ngay cả việc tôi nghĩ gì về bản thân mình. Pooki đã từng rất hạnh phúc với bất kỳ điều gì diễn ra, không mang tính sở hữu, sẵn sàng buông bỏ, và sẵn lòng hướng đến món đồ chơi tiếp theo mà chẳng mấy lưu luyến.

Chẳng lẽ bạn không muốn được quay lại như thế hay sao?

Ôi, nó chưa bao giờ rời đi cả. Bạn chưa bao giờ ra đi hết. Đứa trẻ vô ngã ấy vẫn đang ngồi tĩnh lặng bên trong mỗi chúng ta đấy thôi. Bị chôn vùi dưới hết lớp này tới lớp khác của những sự dối trá, bản ngã, và tính cách. Tuy nhiên niềm hạnh phúc. Đang chờ đợi để được tìm thấy.

Hãy đi tìm Pooki của bạn thôi nào.


Tháo Bỏ Lớp Mặt Nạ

Cũng giống như con búp bê matryoshka của Nga, bạn sẽ cần phải tháo bỏ từng lớp mặt nạ một, cố gắng phân biệt con người thật của bạn với những vai diễn mà bạn cho là mình suốt những năm qua, cho đến khi bạn tìm thấy được bản thể thuần tuý của mình. Cho tới khi đó, hãy tháo bỏ mặt nạ. Hãy tháo bỏ tất cả những lớp mạt nạ của cái tôi kia đi.

Khi tôi nói tới từ “lột bỏ,” tôi muốn ám chỉ một cách văn vẻ kìa. Bài tập này có thể sẽ hơi sốc một chút, nhưng nó lại vô cùng hiệu quả. Khi bạn về đến nhà tối nay, bạn hãy khoá cửa phòng mình lại và trong không gian riêng tư của mình, bạn hãy đứng trước gương. Hãy nhìn vào tất cả mọi thứ mang bạn đang nắm giữ, sử dụng, hoặc khoác lên người. Nếu như có bất kỳ thứ gì vượt qua tiện ích cơ bản của nó, bạn hãy tháo nó ra. Nó chỉ tồn tại ở đó để phục vụ cái tôi của bạn mà thôi.

Bạn hãy nhìn vào chiếc áo sơ mi hay chiếc áo khoác hoặc chiếc váy này. Có phải bạn mua nó chỉ để nó che chắn cơ thể bạn và giữ cho bạn được ấm hay không, hay nó cũng đồng thời nhằm mục đích giúp bạn tạo dựng nên hình ảnh bản thân? Nếu như bạn không muốn nom thật xinh đẹp, thanh lịch, vô ưu, hoặc có óc thẩm mỹ trước bản thân và cả trước những người khác, thì liệu bạn có chọn mua một thứ gì khác hay không? Hãy nhìn lại chiếc quần bò kia. Nếu như bạn không muốn nó khiến bạn trông thật gợi cảm, thì liệu bạn có chọn mua chiếc quần với một số lớn hơn hay không? Thế còn đôi giày này? Nếu như bạn không muốn có vẻ chuyên nghiệp, thì bạn có chọn mua một đôi giày thoải mái hơn không?

Hãy nhìn vào những trang sức trên người bạn. Liệu chúng có phục vụ cho bất kỳ tiện ích thự sự nào hay không? Liệu chúng có phục vụ bạn theo bất kỳ cách nào ngoài cái hình ảnh mà chúng mô tả hay không? Liệu bạn đeo một chiếc nhẫn vì được người yêu tặng hay là bởi vì bạn chỉ muốn nói với cả thế giới này rằng bạn đang được yêu? Liệu bạn có mua một chiếc đồng hồ khác hay không nếu như tất cả những gì bạn cần chỉ là xem giờ? Nếu như những món phụ kiện ấy tồn tại ở đó là vì những ích lợi thuần tuý của nó, thì bạn hãy giữ chúng lại. Còn không, bạn hãy tháo chúng ra. Hãy vứt chúng đi.

Bạn hãy nhìn vào lớp trang điểm của mình, sơn móng tay, và mái tóc. Có thứ nào trong tất cả những thứ này phục vụ cho tiện ích thực sự không? Hãy nhìn vào hình xăm trên cơ thể bạn. Có phải bạn thực sự muốn trân trọng một ký ức, hay là bạn xăm nó bởi vì bạn muốn được nhìn nhận như là người biết nâng niu kỷ niệm? Ngay cả khi bạn không thể xoá bỏ hình xăm ấy về mặt vật lý, thì bạn hãy xoá bỏ nó trong tâm khảm. Hãy vứt bỏ ham muốn gửi đi một thông điệp hay xây dựng một hình ảnh cho cả thế giới này thấy.
Hãy nhìn xem chúng ta khoác lên người mình bao nhiêu là thứ mỗi ngày mà chẳng để làm gì ngoài việc thoả mãn cái tôi của chúng ta? Và bạn hãy nhìn xem bạn còn lại ít vật dụng ra sao nếu như gỡ bỏ toàn bộ tất cả những hình ảnh mà bạn luôn cố gắng duy trì? Bạn có thấy nhẹ nhàng hơn hẳn khi bỏ được chúng xuống hay không?

Và giờ bạn hãy nhìn vào cái cơ thể trần trụi đó đi, sau khi đã lột bỏ toàn bộ những món đồ trang sức của cái tôi. Bạn lại quay trở về làm Pooki bé nhỏ với không gì hơn ngoài một cái bỉm. Giờ chúng ta còn có thể đi xa hơn nữa. Dù cho vóc dáng cơ thể bạn có là vừa vặn hay quá khổ, bạn hãy tự hỏi mình, “Liệu nó có khiến ta phù hợp trong vai trò này hay vai trò khác hay không?” Bạn có bao giờ tập thể dục để giữ cho cơ thể khoẻ mạnh hay để trông giống như vận động viên và quyến rũ không? Nếu chỉ tập luyện để giữ sức khoẻ, liệu bạn có lựa chọn phương pháp rèn luyện khác hay không? Liệu cái cơ thể đấy có thực sự là bạn hay không? Những khối cơ bắp này, bộ tóc, dòng máu, nước nhầy, và mồ hôi – đó có phải là bạn hay không?

Không, bạn là người đang quan sát kia. Người sẽ vẫn có thể nhận thức ngay cả khi bạn tăng hay giảm hàng chục cân. Cái con người thuần khiết bên trong có tên là Pooki kia. Bạn đã tìm thấy rồi đấy. Hoan hô, Pooki!


Một Cuộc Chiến Thất Bại

Việc liên tục cố gắng để có được sự chấp nhận đối với hình ảnh mà bạn lựa chọn là một cuộc chiến thất bại bởi vì con người thật của bạn không phải là thứ mà cái tôi của bạn phải giả vờ để trở thành. Điều đó khiến chúng ta không hạnh phúc bởi vì ta luôn tìm kiếm điều tiếp theo để khiến cho cái hình ảnh ấy được trọn vẹn với hy vọng rằng mọi người sẽ tin rằng con người chúng ta là như vậy. Điều này sẽ chẳng bao giờ có hiệu quả, vì hai lý do sau đây.

Thứ nhất, người khác sẽ hiếm khi chấp nhận cái tôi của bạn bởi vì họ còn đang mải bận tâm tới cái tôi của mình. Sự tồn tại của cái tôi của họ phụ thuộc vào việc so sánh chúng với cái tôi của bạn. Để họ có thể đúng, thì bạn phải sai; khi mà bạn trở nên kém cỏi, thì họ sẽ xuất sắc hơn. Việc chê bai một ai đó vẫn luôn là cách thức dễ dàng nhất để cảm thấy thượng đẳng hơn hẳn. Nó không đòi hỏi việc cần phải làm việc chăm chỉ để trở nên tốt hơn. Chỉ cần phải coi thường một ai đó mà thôi.



Ai ai cũng làm như vậy. Một số người thì lặng lẽ với những phán xét của mình; một số khác thì lớn tiếng và công khai, chỉ trích và nguyền rủa. Mọi người không chấp nhận bạn không phải bởi vì họ đang đánh giá bạn mà bởi vì họ đánh giá chính bản thân mình. Vì thế mà không có cửa thắng nào hết cả. Điều này thật đáng buồn nhưng lại vô cùng chính xác.

Điều này được minh hoạ rất rõ trong câu truyện ngụ ngôn kể về một người đàn ông và cậu con trai nhỏ của mình đi đến phiên chợ nọ. Họ chỉ có một con lừa, vì thế, với sự hiếu kính, cậu bé mời người cha cưỡi con lừa. Một người đi ngang qua và nhận xét, “Đúng là một người cha độc ác. Làm sao mà ông ta có thể cưỡi lừa trong khi để thằng bé phải chịu khổ như thế kia?” Để có được sự chấp nhận của người khác, họ đổi chỗ cho nhau: giờ thì cậu bé cưỡi lừa trong khi người cha thì đi bộ. Ngay sau đó họ nghe thấy lời nhận xét của một người qua đường: “Đúng là một thằng nhóc lếu láo. Làm sao mà nó có thể cưỡi được lừa trong khi để cho cha nó phải cuốc bộ thế kia?” Cậu con trai sau đó đề nghị rằng cả hai cha con hãy cùng cưỡi lừa, để rồi lại phải nghe chỉ trích rằng “Đúng là một nhà độc ác. Bọn họ không thấy thương chú lừa tội nghiệp kia à?” Vì thế mà họ quyết định tỏ lòng thương xót con lừa bằng cách khiêng nó tới phiên chợ, và bị mọi người xem là những kẻ điên và bị đuổi về!

Lý do thứ hai khiến việc cố gắng thu được sự chấp nhận của người khác luôn thất bại là bởi vì họ không chấp nhận bạn. Thứ mà họ chấp nhận là cá tính của bạn kia. Đó không còn là “Hoan hô, Pooki!” nữa mà là giống như “Hoan hô, cái tôi không thể nhận ra mà rất giống với Pooki!” Và bạn sẽ cảm thấy điều đó. Bạn sẽ cảm thấy, trong tâm khảm, rằng toàn bộ nỗ lực mà bạn bỏ ra chỉ để nhận được lời khen ngợi dành cho một ai đó khác. Nó sẽ khiến cho chiến thắng mang một cảm giác trống rỗng và làm bạn cảm thấy rằng con người thật của bạn chẳng đáng được coi trọng. Vậy thì dành ra quá nhiều nỗ lực để nhận được sự chấp thuận dành cho con người không phải là bạn liệu có nghĩa lý gì không? Chẳng lẽ bạn sống vì mình không phải tốt hơn sao?

Ali có một năng lực tuyệt vời trong việc không tìm kiếm sự chấp nhận. Điều này luôn khiến thằng bé bình thản và tự tin. Nó là chàng trai trẻ hạnh phúc nhất mà tôi từng biết. Thằng bé không bao giờ hối tiếc về việc tuân theo nhịp điệu của mình. Theo một cách thức thực thông thái, thằng bé tin rằng thay vì cứ giả vờ là một điều gì đó mà nó không phải là để làm vừa lòng mọi người, thì sẽ dễ dàng hơn nhiều khi tìm kiếm những người yêu thích con người thực sự của nó. Trước hết, thằng bé rất kén chọn trong việc nó để ai bước vào cuộc đời mình, và rồi khi thằng bé nhận thấy sự phù hợp, thì những người bạn ấy đều yêu thích con người thật của nó. Điều đó mang tới cho thằng bé sự tự tin mà nó cần tới để là chính mình. Sau đó, thằng bé sẽ mở lòng mình ra và để tất cả mọi người bước vào, nhưng thằng bé cũng đồng thời bày tỏ rõ rằng “những gì bạn thấy là những gì mà bạn có được.” Và mọi người đều bị thu hút bởi thứ ánh sáng mà bản thể thuần tuý chân thực của nó phát ra.


Bạn sẽ chẳng bao giờ có thể làm vừa lòng tất cả mọi người. Hãy tìm kiếm những ai yêu thích con người thật của bạn và mời họ tiến tới gần hơn. Tất cả những kẻ còn lại chẳng đáng để bạn bận tâm.

Người mẹ thông thái của Ali vẫn thường nói với thằng bé một câu trong ca khúc “Englishman in New York” của Sting rằng:

Hãy là chính mình dù cho người khác có nói gì đi chăng nữa.

Và quan trọng hơn cả, Hãy yêu lấy chính mình. Con người thật của bạn cũng tuyệt vời và bình thản, giống như Pooki vậy. Cái phiên bản về bạn mà bạn không thích ấy thực ra là nhân vật được tạo ra bởi cái tôi của bạn. Bạn là tất cả những gì mà bạn cần – và là tất cả những gì mà bạn có.

Hãy tháo bỏ các lớp mặt nạ. Từ bỏ tất cả những phiên bản sao chép khác và yêu lấy con người thật của bạn. Hoan hô, Pooki!

Gượm đã.

Và giờ là thời điểm vô cùng thích hợp để tạm thời ngừng lại và ôn lại những gì đã đọc. Chúng ta vẫn còn một lớp Ảo tưởng về Cái tôi khác cần phải tháo bỏ. Điều này yêu cầu một tinh thần minh mẫn, vì vậy bạn hãy cứ thong thả.

[1] Kool-Aid : Bột pha thức uống hương trái cây không đường, gìau vitamin C dành cho người ăn kiêng (Kool-Aid Unsweetened Soft Drink Mix), nhãn hiệu nổi tiếng của công ty Kraft Foods Mỹ).

 

 Người dịch: December Child

menu
menu