Phương trình hạnh phúc (Chương 6)

phuong-trinh-hanh-phuc-chuong-6

Không có thứ ảo tưởng nào lại nhấn chìm ta như là thời gian.

CÓ AI BIẾT MẤY GIỜ RỒI KHÔNG?

Không có thứ ảo tưởng nào lại nhấn chìm ta như là thời gian. Chúng ta thường đối phó với nó và lạm dụng nó. Ta học cách làm thế nào để hành động theo các quy tắc của nó nhưng chưa bao giờ thực sự hiểu rõ bản chất của thời gian là gì. Sự thiếu hiểu biết này khiến cho ta khổ sở, và sự vật lộn của chúng ta trong việc cố gắng thấu hiểu quá khứ và tương lai lại ngăn trở ta đến với hạnh phúc. Việc phá vỡ ảo tưởng này sẽ có ích lớn trong việc giúp bạn vượt qua được Chu trình đau khổ ngay tại điểm khởi đầu, mà sẽ cho phép bạn giải Phương trình Hạnh phúc một cách đúng đắn. Để làm được điều đó chúng ta không nên hỏi “Bây giờ là mấy giờ?” mà phải hỏi “Thời gian thực sự là gì?”

Thí Nghiệm Thời Gian Vô Tận

 Hãy giả vờ rằng bạn tình nguyện tham gia vào một cuộc nghiên cứu bí mật. Bạn được thông báo rằng bạn sẽ được đưa vào một lồng sắt nhỏ có thể di chuyển trên con đường nối liền hai thành phố với nhau. Không một ai thông báo về quãng thời gian cần thiết để đi được đến đích, nhưng bạn sẽ dừng chân tại một vài trạm nghỉ trên đường; các chuyên gia của đội nghiên cứu sẽ bảo với bạn rằng cứ khoảng mười phút bạn sẽ được nghỉ một lần. Và trong chiếc lồng ấy không có gì khác ngoại trừ ghế ngồi của bạn: không cửa sổ, không bảng điều khiển, không thiết bị giải trí. Chỉ tuyền một thứ nội thất bằng sắt, nhẵn bóng và trống trơn.

Khi bạn bước vào trong lồng, một chuyên gia nghiên cứu sẽ tạm thời lấy đi đồng hồ và điện thoại di động của bạn. Bạn bắt đầu đưa ra câu hỏi về việc tại sao lại làm như vậy, nhưng cô ấy sẽ ngắt lời bạn. “Đã đến giờ rồi,” cô ấy nói khi cánh cửa đóng lại. “Gặp lại anh ở đầu bên kia!”

Vì không có việc gì khác để làm, bạn bắt đầu đếm số lần chiếc lồng sắt giảm tốc và tăng tốc. Vào thời điểm cánh cửa sắt được mở ra lần nữa, bạn sẽ thấy thật thoải mái dù chịu tác động của trọng lực khoảng mười hai lần gì đó. Với mười phút khoảng cách giữa các trạm dừng chân, có nghĩa là chuyến đi của bạn đã kéo dài hai tiếng. Cảm giác cũng khá ổn. Tuy nhiên, sau khi bước ra khỏi lồng sắt thì bạn được thông báo rằng vị chuyên gia khi nãy đã có sự nhầm lẫn: thời gian di chuyển giữa hai trạm nghỉ là năm phút, chứ không phải là mười. Chuyến đi mà bạn cho rằng đã kéo dài hai tiếng thực ra chỉ diễn ra trong có một giờ đồng hồ. Nhưng vị chuyên gia đầu tiên có vẻ rất quả quyết về thông tin mà cô ấy nói với bạn. Vậy thì bạn nên tin ai đây?

Bạn vắt óc suy nghĩ, nhưng không có câu trả lời nào xuất hiện. Khá đơn giản, bạn chẳng nên tin lời ai cả. Nếu như bạn ở trong cái lồng sắt này này đủ lâu, bạn sẽ cảm thấy đói, khát, và mệt. Nhưng những triệu chứng đó chỉ là sự đánh dấu về mặt thời gian sinh học. Bạn vẫn không biết được đích xác bao nhiêu thời gian đã trôi qua trên chiếc đồng hồ, bởi vì thời gian cơ học thực ra chỉ là một thứ sản phẩm của con người.

Các nền văn minh cổ đại đã sử dụng vòng cung mặt trời để tính toán thời gian trong ngày, chu kỳ mặt trăng để tính tháng, và các mùa để uớc lượng sự trôi qua của các năm. Chúng ta phát minh ra đồng hồ mặt trời, tháp đồng hồ, đồng hồ nước, đồng hồ cát, và, thậm chí là cả, đồng hồ cơ, đồng hồ điện tử và đồng hồ nguyên tử nữa. Ngày nay chúng ta đo lường thời gian chính xác đến mức ta cho rằng nó hoàn toàn tồn tại độc lập so với bất kỳ phép đo nào mà ta đã lập ra. Nhưng không phải vậy. Ngay cả những chiếc đồng hồ nguyên tử, chịu trách nhiệm trong việc đồng bộ hoá thời gian cho nhiều công nghệ của chúng ta, bao gồm lưới điện, GPS, và đồng hồ trên điện thoại thông minh của bạn, cũng cần được tinh chỉnh mới có thể giữ được sự đồng nhất với thiên nhiên. Trải qua hàng ngàn năm, ngày có thể trở đêm nếu như chúng ta không thêm vào thứ được gọi là “giây nhuận[1]” trong Thời gian phối hợp quốc tế cứ mỗi bốn năm một lần.

Tất cả các thiết bị mà chúng ta phát minh ra cho đến nay đang làm việc để thông báo cho ta biết về thời gian, nhưng không một ai thực sự biết rõ thứ mà ta đang đo lường là gì. Chúng ta chỉ sử dụng các chuyển động cơ học để theo dõi sự trôi qua của thời gian bởi vì đó là một cách tiếp cận mà bộ não của chúng ta có thể hiểu được. Nhưng bản chất của thời gian, tự nó vẫn là một thứ ảo tưởng. Sự trải nghiệm của bạn trước chuyến đi trong chiếc lồng kín kia chính là một bằng chứng rõ ràng về việc thước đo của chúng ta có thể trở nên tuỳ tiện ra sao. Giờ chúng ta hãy cùng tiến hành một cuộc thí nghiệm nữa, nhưng lần này ta sẽ xoá bỏ tất cả các trạm dừng chân trên đường. Đó sẽ là một chuyến đi nhẹ nhàng với sự tăng tốc ngay từ đầu và không có cảm giác về chuyển động sau đó, và sẽ kết thúc bất cứ khi nào đến đích. Trong chuyến đi thứ hai này bạn sẽ không thể nào biết được bao nhiêu thời gian đã trôi qua khi cánh cửa được mở ra lần nữa. Chuyến đi lần này của bạn, khi không có lấy một phương pháp đo lường chuyển động cơ học, sẽ trở nên “vô tận.”


[1] Giây nhuận là sự điều chỉnh (chèn thêm) một giây thường áp dụng cho Thời gian Phối hợp Quốc tế để giữ cho thời gian của ngày theo chuẩn thời gian đó gần với thời gian Mặt Trời trung bình. Các giây nhuận là cần thiết để giữ các chuẩn thời gian đồng bộ với các loại lịch thông thường, mà nền tảng của nó là các quan sát thiên văn.  

Chủ Nhân Của Bạn Là Ai? 

Trong vài thế kỷ qua, thời gian đã trở thành vị đốc công của nền văn hoá đương đại. Việc cố sức thực hiện nhiều công việc hơn trong khoảng thời gian hữu hạn của một ngày làm việc có nghĩa là năng suất lao động cao hơn và lợi nhuận lớn hơn kể từ thời kỳ đầu của cuộc Cách mạng công nghiệp, và ở nơi nào có lợi nhuận, thì chắc chắn sẽ nhận được sự ủng hộ của xã hội. Chúng ta sống dựa vào cái đồng hồ của mình. Khi tiếng chuông báo thức vang lên, chúng ta thức dậy và bắt đầu một ngày mới. Khi tiếng chuông hết giờ vang lên, ta chuyển từ phòng học này sang phòng học khác. Tại thời điểm được định sẵn, ta di chuyển từ cuộc họp này sang cuộc họp khác, từ cuộc điện đàm này tới một vài việc lặt vặt nào đó rồi thì đi ăn tối với vài người bạn. Chúng ta an tâm đi ngủ sau khi chắc chắn rằng đã đặt giờ báo thức, biết rằng ta sẽ phản ứng trước yêu cầu cần phải thức dậy vào buổi sáng ngày hôm sau. Thời gian tham gia vào mọi kế hoạch và mọi hành động. Chúng ta phụ thuộc vào thời gian, và chúng ta chết dần chết mòn dưới áp lực của nó.  

Điều này hoàn toàn đúng đối với bản thân tôi. Thời gian luôn là một trong những thách thức lớn nhất đối với tôi. Một phần là do bản thân tôi, vì tôi thích đặt ra những mục tiêu tham vọng trong một ngày làm việc của mình. Và trong khi tôi có thể chỉ cần trao đổi với các khách hàng của mình trên mạng, tôi vẫn mong được gặp họ trực tiếp hơn, vì thế mà tôi khiến cho các chuyến bay của mình bị trì hoãn, mắc kẹt trong những con đường tắc nghẽn, và cuống cuồng cả lên để có mặt đúng giờ trong các cuộc họp. Trong quá khứ, thời gian mang đến cho tôi rất nhiều căng thẳng và háng tấn những điều không lấy gì làm vui vẻ. Vì thế mà tôi quyết tâm cải thiện mối quan hệ của mình với nó. Trước hết, tôi học các mẹo và thủ thuật để quản lý công việc và lịch trình để trở nên hiệu quả hơn. Nhưng đó mới chỉ là giải quyết bề nổi mà thôi. Tôi cần phải hiểu rõ hơn về thứ mà tôi đang cố gắng kiểm soát, và đó là khi mọi việc trở nên thú vị.  

Bí mật đầu tiên về Ảo tưởng về thời gian mà tôi nhận ra là nó mang tính chủ quan ở mức độ cá nhân. Sự trôi qua của thời gian sẽ mang đến cảm giác khác nhau tuỳ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể của bạn. Bạn đã bao giờ rơi vào tình huống của một vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng chưa? Tôi từng một lần bị lật xe từ trên cầu. Tôi mong rằng điều này sẽ không bao giờ xảy ra với bạn, nhưng những gì mà tôi thấy được lại vô cùng thú vị. Thời gian trôi đặc biệt chậm khi chiếc xe của tôi chạm vào điểm va chạm. Tôi không thể ngưng gọi điều này là Mo-quay chậm được . Các binh sĩ trong chiến trận cũng từng trải qua hiện tượng tương tự như thế. Và tôi cá là bạn cũng cảm thấy rằng một buổi học chán ốm dài hai tiếng thì trôi qua chậm chạp hơn nhiều so với một buổi tối vui vẻ bên những người bạn thân.

Cái cảm giác tương đối trong việc cảm nhận thời gian của chúng ta khiến tôi nhớ tới niềm say mê của tôi khi còn nhỏ: thuyết tương đối rộng của Einstein[1]. Vì thế mà tôi đã đọc lại cuốn sách tuổi thơ để xét xem khoa học có thể dạy cho tôi điều gì.


[1] Thuyết tương đối rộng hay thuyết tương đối tổng quát là lý thuyết hình học của lực hấp dẫn do nhà vật lý Albert Einstein công bố vào năm 1916 và hiện tại được coi là lý thuyết miêu tả hấp dẫn thành công của vật lý hiện đại. Thuyết tương đối tổng quát thống nhất thuyết tương đối hẹp và định luật vạn vật hấp dẫn của Newton, đồng thời nó miêu tả lực hấp dẫn (trường hấp dẫn) như là một tính chất hình học của không gian và thời gian, hoặc không thời gian. Đặc biệt, độ cong của không thời gian có liên hệ chặt chẽ trực tiếp với năng lượng và động lượng của vật chất và bức xạ. Liên hệ này được xác định bằng phương trình trường Einstein, một hệ phương trình đạo hàm riêng phi tuyến.


Khoa Học Về Thời Gian

Sự hiểu biết về mặt khoa học của chúng ta về thời gian đã đạt được bước tiến lớn vào thế kỷ hai mươi. Trước đó, vật lý cổ điển của Newton cho rằng thời gian luôn có giá trị tuyệt đối. Các nhà toán học đã đưa điều này vào trong phương trình của họ đầy tự tin cho tới khi lý thuyết đột phá của Einstein được công bố vào năm 1905. Lý thuyết tương đối đặc biệt của ông, và, sau này là thuyết tương đối rộng đã mang đến một sự chuyển dịch lớn về mối quan hệ của chúng ta với thời gian. Einstein khẳng định rằng thời gian và không gian không phải là hai thực thể riêng biệt, rằng chúng kết hợp với nhau để tạo thành một cấu trúc bốn chiều mà ông gọi là không gian-thời gian.

Einstein giải thích thêm rằng lực hấp dẫn thực ra đã khiến cho thời gian chậm lại. Vì thế nếu như bạn là một nhà du hành vũ trụ thực hiện một chuyến đi dài trong không gian và con tàu vũ trụ của bạn bay gần một hố đen (nơi mà lực hấp dẫn là rất lớn), thời gian sẽ chậm đi đáng kể. Khi mà bạn quay trở về Trái đất bạn có thể sẽ già đi vài tuổi, nhưng người bạn đời và tất cả bạn bè của bạn đều đã trở thành những ông bà lão cả rồi. Ta có thể quan sát được hiện tượng này ở một quy mô nhỏ hơn ngay trên Trái đất này. Nếu như bạn sống ở tầng trên cùng của toà tháp Burj Khalif[1] của Dubai, toà nhà cao nhất thế giới, thời gian sẽ trôi nhanh hơn một chút so với việc bạn sống ở tầng một, chỉ bởi vì trọng lực tác động lên bạn ở những độ cao này là khác nhau. Dù một sự khác biệt như vậy là quá nhỏ để cơ thể con người có thể nhận ra, nhưng nó hoàn toàn có thể được ghi nhận bởi công nghệ hiện đại ngày nay.

Điều này thậm chí còn kỳ quặc hơn nữa. Toán học đã chỉ ra rằng trong không gian-thời gian, quá khứ, hiện tại, và tương lai đều là một phần của cấu trúc bốn-chiều hợp nhất mà tại đó toàn bộ không gian và thời gian đều tồn tại vĩnh viễn.

Hãy thử tưởng tượng rằng không gian-thời gian là một ổ bánh mỳ, và mỗi một lát cắt sẽ tượng trưng cho mọi sự việc đang diễn ra ở bất kỳ nơi nào trong vũ trụ vào một thời điểm cụ thể. Con người chúng ta có thể di chuyển theo những hướng khác nhau trong không gian, nhưng chúng ta chỉ có thể trải nghiệm được chiều thời gian theo từng lát cắt một khi mà ta di chuyển qua nó. Nếu như chúng ta có được khả năng nắm bắt được thời gian giống như là không gian, thì chúng ta có thể lui tới trong chiều thời gian như thể khi ta bước lên và xuống tàu tại bất kỳ sân ga nào mà ta thích. Bạn nhảy lên chuyến tàu năm 2015 và đi tới kỷ Jura – tôi không hề gợi ý điều này – mà tại đó bạn có thể thưởng thức bộ phim sử thi về cuộc sống thực tế có tên gọi không gian-thời gian. Trời ạ, mấy cái chuyện này vẫn cứ làm đầu tôi ong hết cả lên sau chừng ấy năm nghiền ngẫm về nó.


Liệu điều này có phải là rất khó tin không? Có thể lắm. Thật khó mà tin được. Nhưng toán học lại có thể trình bày rất rõ ràng. Và nếu như thời gian thực sự lạ kỳ và kỳ cục đến thế, vậy thì tại sao chúng ta lại cảm thấy như thể ta đã hiểu về nó một cách bản năng? Ổ bánh mì không gian-thời gian chẳng có vẻ gì là giống với thứ thời gian mà chúng ta vẫn nhận thức hàng ngày hết cả, cái thứ mà vẫn khiến cho chúng ta căng thẳng cực độ ấy. Thực ra, càng chú ý đến chúng ta sẽ lại càng thấy thời gian trở nên lạ lùng và ít quen thuộc hơn.

Lý do khiến chúng ta thường bị giới hạn trong phần không gian-thời gian cụ thể là bởi vì hiện tượng trong vật lý có tên gọi “mũi tên thời gian.” Đó là lý do tại sao mà chúng ta có thể tự do di chuyển bất cứ nơi đâu trong không gian ba chiều nhưng chỉ có thể tồn tại trong phân khúc không gian-thời gian “hiện tại” mà thôi. Đây là một khái niệm tương đối khó. Sẽ dễ hiểu hơn nhiều nếu như chúng ta chuyển từ ví dụ cái bánh sang tàu điện.

Hãy tưởng tượng rằng cả vũ trụ này thu hẹp lại trong một chuyến tàu: mọi thiên hà, vì sao, và hành tinh và mọi hạt cát và mọi sinh vật sống. Chuyến tàu này bắt đầu một hành trình, không phải từ thành phố này tới thành phố khác mà là một chuyến đi vượt thời gian. Là một vị khách trên tàu, bạn có thể đi bất cứ nơi nào mà bạn muốn, nhưng bạn không thể thay đổi được tốc độ và hướng đi của tàu, mà bị hạn chế trên tuyến đường bởi mũi tên thời gian. Bạn chỉ có thể di chuyển mà không nắm được quyền kiểm soát về vị trí và phương hướng, di chuyển từ lát cắt “hiện tại” sang điểm kế tiếp trong chiều thời gian.

Hãy nhớ rằng: Thời gian không hề di chuyển; bạn mới là người di chuyển qua thời gian.

Vì vậy chúng ta luôn ở vào vị trí trải nghiệm lát cắt hiện tại của bây giờ, nhưng ngay cả điều này nữa cũng chỉ mang tính tương đối. Theo Einstein, tốc độ chúng ta di chuyển ảnh hưởng tới trải nghiệm của ta về thời gian. Trong chuyến trở về Trái đất, du hành gia mà tôi từng đề cập tới trước đó sẽ di chuyển theo vận tốc của vũ trụ mà sẽ dẫn anh ta tới lát cắt không gian-thời gian theo một góc độ khác. Kết quả là anh ta sẽ có một cái nhìn rất khác về “bây giờ” so với người vợ ở nhà trên Trái đất. Giống như tất cả chúng ta, cô ấy sẽ trải nghiệm một lát cắt thời gian bao gồm các sự kiện ở những nơi khác nhau trên thế giới, tất cả những sự việc đều đang diễn ra trong cùng một thời điểm. Cô ấy có thể vừa cho con ăn vừa xem bản tin thời sự về tình hình chiến trận ở Syria, trong khi nghe tiếng một người bạn hò reo ở căn phòng bên cạnh vì đội New England Patriots đã giành chức vô địch giải Siêu cúp lần thứ năm. Những sự kiện này xảy ra đồng thời như được nhận thấy ở đây trên trái đất này trong lát cắt thời gian của cô ấy. Nhưng vận tốc vũ trụ của chồng cô lại khiến anh ta nhìn thấy những điểm khác nhau trong không gian tại những thời điểm rất khác. Khi tốc độ của anh ta bao trùm lên không gian-thời gian, nhận thức của anh ta về những điểm gần hơn trên hành trình của mình tiến tới nhanh hơn so với những điểm xa nhất, vì thế mà thành ra anh cắt lát ổ bánh mì thời gian ở một góc độ khác. Do vậy, lát cắt thời gian của anh có thể bao gồm cả sự kiện bức tường Berlin sụp đổ vào năm 1989, cái chết của mẹ anh vì căn bện ung thư vào năm 2016 ở nước Mỹ, và việc phát minh ra phương pháp điều trị ung thư mười năm sau đó ở nước Nhật! Tất cả những sự kiện này đối với anh ấy đều có vẻ như diễn ra trong cùng một thời điểm bởi vì chúng xảy ra ở những “nơi” khác nhau trong lát cắt không gian-thời gian của anh. Ôi, tôi lại thấy đau đầu rồi.


Lý do khiến tôi tiếp tục trình bày về cái khía cạnh khoa học phức tạp này của thời gian là bởi vì bạn càng hiểu hơn về thời gian, bạn sẽ càng cảm thấy rằng thực ra nó chẳng có gì giống với những điều mà chúng ta đã nghĩ. Thời gian như chúng ta thường chấp nhận là một ảo tưởng đầy cạm bẫy mà chẳng mấy liên quan đến việc nó thực sự là gì hay nó hoạt động ra sao. Thứ thời gian mà chúng ta cho rằng mình hiểu rõ không hề tồn tại (như bạn có thể thấy trong thí nghiệm chiếc lồng). Chẳng có gì về cách mà mỗi cá nhân chúng ta trải nghiệm về thời gian là tuyệt đối cả.

Hãy nhớ rằng: Quan niệm về thời gian thay đổi đối với tất cả mọi người.

Vì thời gian thay đổi đối với mỗi người và biến đổi từ tình huống này sang tình huống tiếp theo, ta không thể không đưa ra kết luận rằng nó không thật. Thời gian hoàn toàn thất bại trong bài kiểm tra về tính vĩnh cửu. Thời gian chính là một sự ảo tưởng bởi vì, theo một cách thú vị:

Thời gian hoàn toàn không qua được bài kiểm tra về thời gian!

[1] Burj Khalifa (tiếng Ả Rập: برج خليفة “Tháp Khalifa”), trước kia tên là Burj Dubai, là một nhà chọc trời siêu cao ở “Trung tâm Mới” của Dubai, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất. Nó đã là công trình cao nhất thế giới từ năm 2007. Tòa nhà được đưa vào sử dụng ngày 4/1/2010. Đây là một phần của một tổ hợp phát triển lớn mang tên Downtown Burj Khalifa ở Giao lộ Thứ nhất dọc theo Đường Sheikh Zayed, vốn là khu trung tâm tài chính của Dubai. Công tác thiết kế và thi công được thực hiện bởi công ty Skidmore, Owings and Merrill LLP (SOM) từ Chicago. Adrian Smith là kiến trúc sư trưởng và Bill Baker là trưởng công trình sư của tháp Khalifa.

 

Người dịch: December Child

menu
menu