Phương trình hạnh phúc - Chương 9.3

phuong-trinh-hanh-phuc-chuong-9-3

Hãy nhớ rằng: Điều gì hơn cả sự thật thì không phải là thật.

Phóng Đại

Bạn hẳn phải ngưỡng mộ sự bền bỉ tuyệt vời của bộ não. Nguyên tắc bền vững nhất của nó là Bạn không bao giờ có thể quá cẩn thận cả. Nếu như sự thật là không đủ để thuyết phục chúng ta thực hiện hành động và chạy trốn, bộ não của chúng ta sẽ phóng đại sự đánh giá để thu hút sự chú ý của bạn.

Và sự phóng đại thực sự thành công. Nó hoàn toàn kiểm soát bạn – và mọi giống loài khác trên hành tinh này. Chẳng khó khăn gì để huấn luyện một con chuột trong phòng thí nghiệm biết cách phân biệt hình chữ nhật với hình vuông. Tất cả những gì mà bạn cần làm là cho nó một miếng phô mai mỗi khi nó chọn hình chữ nhật. Sự liên hệ sẽ củng cố cho hành vi, và nó sẽ sớm đến gần hình chữ nhật mỗi lần tiến hành lựa chọn. Một khi con chuột phát triển sự ưa thích này, bạn có thể nhận ra một đặc tính được gọi là “hiệu ứng thay đổi,” một sự ưa thích “được phóng đại” dành cho những hình chứ nhật – dài hơn, mảnh hơn. Điều mà loài vật gặm nhấm đã học cách nhận biết không phải là một hình chữ nhật cụ thể mà là hình dạng chữ nhật: một hình càng có dạng chữ nhật, thì nó càng chú ý tới hình đó hơn. Phản ứng mạnh nhất của con chuột phù hợp với những sai lệch được phóng đại nhất so với tiêu chuẩn.[2]

Đặc tính này cũng khiến lũ công cái thích những con công đực có đuôi lớn và cho phép con sư tử hoặc con khỉ đột đực mạnh nhất có được toàn bộ những con cái trong bầy. Và, hoàn toàn tự nhiên, hiệu ứng thay đổi còn đúng hơn nữa đối với giống loài phức tạp hơn như chúng ta. Phụ nữ, tìm kiếm một ông bố phù hợp cho con cái của mình, sẽ tìm kiếm người bạn tình có gen tốt và ổn định. Họ bị hấp dẫn bởi sức mạnh thể chất rõ ràng, mà thể hiện gen tốt, nhưng đồng thời cũng bị hấp dẫn bởi những điều hiển nhiên như tài sản, sự nghiệp, và thành công. Những yếu tố này càng được phóng đại bao nhiêu, thì sự hấp dẫn càng mạnh mẽ bấy nhiêu. Và điều này dẫn tới sự thành công của các công ty mà phụ thuộc vào việc xây dựng thương hiệu như một sự thể hiện về sự giàu có và thành công. Đàn ông, mặt khác, lại bị hấp dẫn một cách bản năng trước những người phụ nữ có tỷ lệ cơ thể được phóng đại, thể hiện khả năng sinh nở. Họ bị thu hút trước những điểm đặc trưng lớn hơn – à, bạn biết ý của tôi ở đây là gì rồi đấy. Do vậy mà điều này dẫn tới sự bùng nổ của ngành công nghiệp phẫu thuật thẩm mỹ.

Nhưng không một sự phóng đại nào trong số đó là tính cách thật sự cả. Chúng chẳng thể là gì khác ngoài một vẻ bề ngoài được thổi phồng và có thể chẳng liên quan gì đến sự giàu có hay việc sinh nở thực thụ. Sự phóng đại đánh lừa chúng ta, nhưng quan trọng hơn cả, khi sự tiêu cực bị phóng đại, chúng khiến ta đau khổ.

Khi một sự kiện tiêu cực bị phóng đại, chúng ta lo lắng về nó ngay cả khi về mặt thống kê nó không có vẻ gì là làm hại ta cả. Rơi máy bay, cá mập tấn công, và nạn khủng bố lấp đầy tâm trí ta, trong khi hàng ngày những hiểm nguy sát hại hàng ngàn người lại bị bỏ qua. Vị giáo sư trường Đại học Princeton và là người giành giải Nobel Daniel Kahneman gọi điều này là “cảm tính về sự sẵn có”: nếu như bạn cho rằng tính rủi ro của một sự kiện đã được xác định, bạn – bộ não của bạn – sẽ phóng đại khả năng nó có thể trở thành sự thật. “Theo một cách nào đó xác suất của một tai nạn tăng lên [trong đầu bạn] sau khi bạn nhìn thấy một chiếc xe quay đầu ở bên kia đường,” Kahneman giải thích[3].

Mặt khác, các sự kiện không được phóng đại lại bị bỏ qua bất kể tính chất nghiêm trọng của nó. Ta hãy xem xét đến các sự kiện ít được báo chí đưa tin đến. Paul Slovic, một giáo sư tâm lý học của trường ĐH University of Oregon, nói rằng, “Với sự kiện 9/11 chúng ta mất đi 3.000 người trong một ngày, nhưng trong năm 1994 ở Rwanda 800.000 người đã bị sát hại trong vòng 100 ngày — đó là 8.000 người trong một ngày trong suốt 100 ngày — và thế giới chẳng buồn bận tâm.”[4]

Bằng cách truyền bá quan điểm phóng đại trong đầu chúng ta, bộ não của chúng ta sử dụng hiệu ứng thay đổi và cảm tính về sự sẵn có để thu hút sự chú ý của ta. Và khi nó thành công trong việc khiến ta phải tập trung vào đó, cái giá mà ta phải trả là sự đau khổ không cần thiết. Chúng ta đọc được quá nhiều thứ trong lời nói của một người bạn, phóng đại mối nguy cơ bị mất việc, và cường điệu mọi sợ hãi và lo lắng. Trong một thế giới hiện đại quá mức nhiễu loạn, sự phóng đại đã đi quá đà, làm tăng tỷ lệ đáng kể của những gì mà bộ não ta xem là sự thật.

Sự phóng đại dưới mọi hình thức thổi phồng kỳ vọng của chúng ta và phá hủy sự hài lòng của chúng ta đối với cuộc sống, bất kể cuộc đời chúng ta có đáng hài lòng bao nhiêu. Một quan điểm phóng đại rõ ràng là nhằm khiến bạn không hạnh phúc. Quan trọng hơn, nó thậm chí còn không hề chính xác. Sự phóng đại thêm các lớp lang hư cấu vào thực tế, và đó chính là một lời nói dối.

Hãy nhớ rằng: Điều gì hơn cả sự thật thì không phải là thật.

--------------------------

[1] Christopher Chabris and Daniel Simons, “The Original Selective Attention Task,” The Invisible Gorilla, http://www.theinvisiblegorilla.com/videos.html

[2] Vilayanur S. Ramachandran and Diane Rogers-Ramachandran, “Extreme Function: Why Our Brains Respond So Intensely to Exaggerated Characteristics, Scientific American, July 1, 2010, http://www.scientificamerican.com/article/carried-to-extremes/

[3] Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (Farrar, Straus & Giroux, 2013).

[4] Dan Cray, “How We Confuse Real Risks with Exaggerated Ones,” Time, November 29, 2006, http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1564144,00.html.

 

Kết Luận

Trong bộ luật hình sự, một bị can là vô tội cho tới khi bị chứng minh là có tội. Nhưng điều này không đúng đối với bộ não của chúng ta. Trong “bộ luật của trí não” bộ não của bạn có tội cho tới khi được chứng minh vô tội!

Shawn Achor, một giáo sư chuyên ngành tâm lý học tích cực tại trường Harvard, phát biểu rằng, “Điều mà chúng tôi nhận ra là thực tại định hình nên chúng ta không quan trọng, điều quan trọng là lăng kính mà bộ não chúng ta nhìn thế giới này sẽ định hình nên thực tại của chúng ta. Nếu như tôi biết mọi điều về thế giới bên ngoài của bạn, tôi chỉ có thể dự đoán được 10% sự hạnh phúc dài hạn của bạn. 90% còn lại không phải được dự đoán dựa trên thế giới bên ngoài mà là cách bộ não bạn nhìn nhận thế giới này.”[1]

Sự không phù hợp giữa các sự kiện và kỳ vọng trong Phương Trình Hạnh Phúc của bạn thường là do những thông tin sai lầm hình thành nên suy nghĩ của bạn, chứ không phải là vấn đề cuộc đời thực sự mang tới điều gì cho bạn. Những sự kiện chúng ta tính đến đều bị bóp méo và kỳ vọng của chúng ta thì bị thổi phồng. Cả hai vế của phương trình đều sai – nhưng hai cái sai thì không làm nên một cái đúng. Thật ra, hai cái sai khiến cho sự việc trở nên sai quá là sai! Quá đủ cho những đau khổ không cần thiết.

Hãy nhớ rằng: Hãy dạy bộ não của bạn cách nói lên sự thật, toàn bộ sự thật, và không có gì ngoài sự thật.

 

[1] Shawn Achor, “The happy secret to better work,” TED, February 2012, www.ted.com/talks/shawn_achor_the_happy_secret_to_better_work.

 

Khắc Phục Lỗi Lập Trình Của Bộ Não

 

Cũng giống như mọi chương trình phần mềm khác, bộ não của chúng ta cũng tuân theo những quy tắc lập trình cứng. Khi một chương trình có lỗi, nó sẽ lặp đi lặp lại một nhiệm vụ mỗi khi chương trình được khởi động. Phần khó của việc lập trình chính là tìm ra lỗi. Nhưng một khi bạn phát hiện ra vấn đề, thì nhìn chung việc sửa lỗi lại đơn giản. Điều này cũng đúng đối với bộ não của chúng ta.

Sự sàng lọc có chủ ý là một lỗi có thể dễ dàng được tìm thấy nếu như bạn nhớ rằng không có gì mà bạn nhận thức là trọn vẹn cả. Vẫn luôn có nhiều điều hơn để mà khám phá. Mỗi khi bạn nhận thấy bộ não của mình đang tổng hợp một loạt các sự kiện phức tạp trong một câu ngắn ngủi hay lặp lại một suy nghĩ một cách ám ảnh, bạn hãy đặt câu hỏi cho nó rằng, “Ê não, mi đang sàng lọc phần nào của câu chuyện thế? Liệu ta có cần biết thêm điều gì nữa trước khi ra quyết định hay không?” Bộ não của bạn chẳng qua chỉ là một công cụ. Hãy đặt ra những câu hỏi như thế và nó sẽ trả lời rằng, “Ôi, tôi quên béng mất còn điều này nữa,” nó sẽ nói vậy đấy. Hãy hỏi đi hỏi lại cho tới khi bạn nhìn ra nhiều sự thật cần thiết cho một cái nhìn khách quan.

Việc nhìn thấy sự thật trần trụi mà không hề có yếu tố giả định xuất hiện trong đó bắt đầu từ việc phân tích những gì bạn có thể xác định với nhận thức cảm giác. Nếu như bạn không cảm thấy điều đó, thì có nghĩa là bạn đang tự tạo ra nó. Một phương thức đơn giản để tìm ra những giả định là hiểu rõ rằng những sự kiện thực thực trong cuộc đời chúng ta được mô tả với những cụm từ như Tôi nhìn thấy, Tôi nghe thấy, Tôi được cho biết, và Tôi để ý thấy, trong khi những câu chuyện mà chúng ta tự tạo ra lại sử dụng những cụm như là Tôi đoán rằng, Tôi cảm thấy, Tôi cho là, Tôi nghĩ rằng, và ngay cả là Tôi chắc chắn rằng nữa.

Kiểu cảnh giác ngôn ngữ này cũng giúp bạn phát hiện cả lỗi ký ức. Những điều này xuất hiện trong đầu bạn ở thì quá khứ. Những suy nghĩ kiểu như Sự việc từng diễn ra như thế này, và Tôi biết anh ta từ khi, và Ngày xưa đều là những ví dụ về những suy nghĩ gắn liền với quá khứ.

Mặt khác, sự dự đoán lại gắn với thì tương lai. Hãy xem xét bản chất của chúng: những sự dự đoán không có cơ sở. Nếu như nó vẫn chưa xảy ra, thì đó chỉ mới là một dự báo, không phải là sự thật, bất kể bạn có tin chắc là nó sẽ xảy ra thế nào đi chăng nữa.

Sự quy chụp thường xuất hiện dưới dạng những lời nhận xét ngắn, nhanh chóng, và đầy tự tin: Hắn ta là thằng đần hay Chỗ này bẩn kinh. Chúng thậm chí thường được bật ra với một từ duy nhất: xinh, dữ, ngốc, và hàng triệu từ khác mang nghĩa ca ngợi hoặc buộc tội. Chúng dường như mô tả một chủ đề phức tạp bằng một từ ngữ duy nhất nhằm có được quyết định nhanh chóng. Khi bạn nhìn thấy chúng, bạn đã phát hiện ra một đánh giá mà đáng lý ra bạn nên xem xét kỹ lưỡng và một cái nhãn mác mà bạn nên loại bỏ.

Việc loại bỏ toàn bộ cảm xúc khỏi quá trình suy nghĩ của bạn là điều không tưởng và cũng là không cần thiết. Nhưng khi mà bạn quan sát cuộc đối thoại diễn ra trong đầu mình, hãy tìm kiếm những dấu hiệu cảm xúc làm lu mờ nhận thức của bạn. Những cụm từ như Tôi cảm thấy, Tôi yêu, và Tôi ghét và những câu liên quan đến cảm xúc như là Cô ta thật đáng ghét, Anh ta thật khó chịu, và Bọn họ phiền chết đi được đều là những bằng chứng cho thấy cảm xúc đang tác động đến bạn. Khi bạn nhận ra chúng thì việc tìm ra sự thật sẽ dễ dàng hơn.

Những suy nghĩ phóng đại thường được đánh dấu bằng những tuyên bố chung chung mà có khuynh hướng khái quát hóa: rất lớn, rất bé, không bao giờ, thường xuyên, và tương tự như vậy. Khi mà bạn nhìn thấy hoặc nghe thấy những từ như thế này, hãy chú ý đến chúng. Bộ não của bạn đang thổi phồng lên đấy.

Hãy nhớ rằng sự thật, khi không bị ảnh hưởng bởi các điểm mù, thường nghe rất khô khan. Ví dụ như “Cô ấy rất đẹp” sẽ trở thành “Cô ấy có cơ thể cân đối, đôi mắt to màu xanh, tóc dài, và làn da đẹp.” Trong khi điều này có thể sẽ không mang tới cho bạn thành công mỹ mãn trong những cuộc hẹn hò, nó sẽ giúp ích cho bạn rất nhiều trong việc giải Phương Trình Hạnh Phúc.

Việc xử lý từng điểm mù một sẽ cho phép bạn tiến một bước lớn. Nhưng hãy nhớ rằng, những đặc tính này đã tồn tại cùng loài người chúng ta từ hàng nghìn năm nay, và không dễ gì mà xóa chúng đi được. Cũng giống như chiếc xe cũ của tôi gặp phải hết vấn đề này đến vấn đề khác, bộ não của chúng sẽ luôn bị ảnh hưởng bởi điềm mù này hoặc điểm mù khác. Khi mà chiếc xe ấy bị hỏng mỗi tuần, tôi cứ ước gì có một thứ phép thuật giúp tôi sửa dứt điểm chiếc xe trong một lần. Phép màu này không tồn tại đối với chiếc xe của tôi, nhưng nó lại có thể xảy ra với bộ não của chúng ta.

Nó được tóm gọn trong một câu hỏi đơn giản: Liệu điều này có đúng không?

 

Liệu Điều Này Có Đúng Không?

Trong cuốn sách Loving What Is (tạm dịch: Yêu những gì có đó), Byron Katie sử dụng câu hỏi này làm trọng tâm cho mô hình của mình. Katie phát triển một phương pháp tự tìm hiểu bản thân mà bà gọi là Tác phẩm, một hệ thống để loại bỏ những câu chuyện ta tự nói với chính mình và thay thế chúng bằng sự thật (“có đó”).

Ta hãy bắt đầu với một ví dụ đơn giản:

Đứa con gái tuổi teen của tôi là một của nợ.

Liệu điều này có đúng không? Con bé thật sự khiến bạn cảm thấy như đeo gông vào cổ à?

Ôi, bạn biết ý tôi rồi đấy. Không tài nào mà chịu nổi nó.

Liệu điều này có đúng không? Làm sao lại không chịu nổi nếu như cho đến nay bạn vẫn chịu đựng cô bé?

Tôi chỉ nói thế thôi, con bé hỗn lắm.

Liệu điều này có đúng không? Luôn luôn à? Như là từng giây của mỗi ngày?

Không, không thường xuyên như vậy, nhưng con bé không nên hư thế đúng không?

Liệu điều này có đúng không? Vậy thì các cô bé tuổi vị thành niên, đôi khi, không hỗn hay sao? Bạn đang sống ở hành tin nào thế?

Hãy tiếp tục đặt ra nhiều câu hỏi “Liệu điều này có đúng không?” nhất có thể bất cứ khi nào bạn cần cho tới khi bạn nhận ra rằng nhận xét mà bộ não của bạn đưa ra mới nực cười làm sao. Hãy tiếp tục đặt câu hỏi cho tới khi bạn đi tới được việc miêu tả sự kiện đó với một sự trần thuật thực tế, một câu chuyện không bao hàm điều gì hơn là sự thật: Hành vi gần đây của con gái tôi cho thấy rằng nó có vẻ hơi cáu kỉnh. Đó chính là sự thật đơn giản.

Hãy rèn luyện kỹ năng này thường xuyên nhất có thể. Tôi tin rằng bộ não của bạn sẽ đưa ra cho bạn một nguồn vô tận các đầu vào thực tế.

Các Sự Thật

Phần lớn thời gian điều duy nhất sai lầm với cuộc đời chúng ta là cái cách mà ta nghĩ về nó. Khi bạn nhìn thế giới này như nó vốn dĩ vậy, bạn sẽ giải Phương Trình Hạnh Phúc một cách đúng đắn. Bạn càng làm như vậy, bạn sẽ càng nhận ra rằng các sự kiện trong đời bạn – khi được nhìn nhận đúng đắn – sẽ thường đáp ứng được mong đợi của bạn.

Điều này rốt cuộc sẽ khiến bạn tự đặt ra cho mình câu hỏi: Nếu như thực tế của cuộc sống hầu như đáp ứng được kỳ vọng thực tế, vậy thì tại sao chúng ta lại còn bận tâm đến Phương Trình Hạnh Phúc làm gì? Bạn của tôi này, đó là một câu hỏi thật hay.

Và ta sẽ tìm thấy câu trả lời ở  

 

Người dịch: December Child

menu
menu