Sự ghê tởm tạo nên loài người (Phần 1)

su-ghe-tom-tao-nen-loai-nguoi-phan-1

Sự ghê tởm khiến loài người hợp tác xây dựng nên các nền văn minh

Tổ tiên chúng ta phản ứng với loài ký sinh bằng sự ghê tởm tột cùng, thiết lập cho não bộ đạo đức, lối cư xử, chính trị và pháp luật.

Một thanh niên trẻ quan hệ tình dục với con chó của anh ta. Thực tế, đó cũng là lần đầu tiên anh ta làm tình. Mối quan hệ giữa họ vẫn tốt đẹp; con chó không hề cảm thấy ngại ngùng. Nhưng lương tâm con người đang nuốt chửng người thanh niên kia từ bên trong. Anh ta có hành động vô đạo đức không?

Trong lúc tìm kiếm câu trả lời, anh ta gửi một email cho David Pizarro, người đang giảng dạy môn tâm lý đạo đức tại Đại học Cornell, New York. "Tôi cứ nghĩ anh ta chỉ đang đùa," Pizarro nói. Ông gửi lại chàng thanh niên đường link bài viết về hành động thú tính, và nghĩ rằng như vậy là xong việc. Nhưng chàng thanh niên lại phản hồi với nhiều câu hỏi hơn. "Tôi nhận ra thằng nhóc này gặp vấn đề thật rồi."

Mặc dù Pizarro là người tiên phong trong lĩnh vực của mình, ông cũng phải vất vả để tìm ra câu trả lời. "Cuối cùng tôi trả lời thế này: "Tôi sẽ không nói đây là một hành vi vi phạm đạo đức. Nhưng trong xã hội chúng ta, cậu phải chấp nhận rằng mọi lề lối của con người đều tin rằng hành vi của cậu dị hợm, bởi vì nó dị hợm. Đó không phải thứ mà người khác muốn nghe kể về." Và tôi nói: "Cậu có muốn con gái mình hẹn hò với người đã từng làm tình với con chó của hắn ta không? Câu trả lời là không. Và đây là một điều quan trọng: cậu không có những bài luận được viết cho động vật về cách chúng bị ngược đãi bởi tình yêu chúng dành cho con người. Tôi rất sẵn lòng giúp cậu."

Về bản chất, Pizarro đang nói rằng hành vi của cậu thanh niên là dị thường, đáng lo ngại và thảm hại, song ông lại không sẵn sàng lên án nó. Nếu đó là điều không chấp nhận được với bạn, bạn có lẽ sẽ phát bệnh với hình ảnh ai đó đang làm tình với một con chó. Nhưng hành động của người thanh niên đó có vô đạo đức hay không? Ít nhất theo như lời giải thích của chính anh ta, con chó không hề bị tổn hại.

 Nếu bạn đang gặp khó khăn trong việc xác định chính xác lý do hành vi của người thanh niên có vẻ sai trái, thì các nhà tâm lý học có một cụm từ dành cho trạng thái bối rối của bạn.

Bạn đang bị morally dumbfounding. (tạm dịch: bàng hoàng đạo đức)

Một phần có giá trị trong nghiên cứu của Pizarro và các đồng sự cho thấy việc đánh giá đạo đức không phải lúc nào cũng được cân nhắc kỹ lưỡng. Đôi khi chúng ta cảm thấy một hành động sai lầm ngay cả khi ta không thể chỉ ra nó sai ở đâu. Chúng ta quy chụp và rồi - theo như lời của Jonathan Haidt, một nhà tâm lý học xã hội Đại học New York - "xây dựng các luận cứ theo sau những cảm xúc đó". Kết luận của nghiên cứu tiết lộ, cảm giác này được dẫn truyền bởi sự ghê tởm, một cảm xúc mà hầu hết các nhà khoa học tin rằng có liên quan đến việc bảo vệ chúng ta khỏi các loài ký sinh trùng. Được biểu hiện bằng những tiếng kêu như "eo ơi", "kinh quá", sự ghê tởm khiến chúng ta chùn bước trước phân, rệp, đỉa hay bất cứ thứ gì có thể gây bệnh cho ta. Tuy vậy, đôi khi đào sâu lại quá khứ, cùng một cảm giác khiến ta co rúm lại khi chạm vào xác động vật chết hay tiếp xúc với luồng hơi hôi thối, cũng chính là cảm giác lôi kéo ta vào niềm tin sâu sắc nhất - từ đạo đức và các giá trị tôn giáo đến những quan điểm chính trị.

Vai trò quan trọng của sự ghê tởm trong trực giác đạo đức của chúng ta được lặp lại trong ngôn ngữ: những việc làm, hành vi dơ bẩn, một kẻ vô lại thối tha. Ngược lại sạch sẽ đại diện cho sự ngoan đạo. Chúng ta tìm kiếm sự thanh tịnh trong tâm linh. Sự đồi bại có thể làm ô nhiễm chúng ta, vì vậy ta phải tránh xa những điều dơ bẩn.

Pizarro ngờ vực sâu sắc việc dùng sự ghê tởm làm la bàn đạo đức. Nếu người ta dựa vào nó, ông cảnh báo, nó có thể dẫn họ đi sai hướng. Việc lên án đồng tính luyến ái với lý do nó phản cảm là một ví dụ điển hình cho sự nguy hiểm đó, ông lập luận, "Tôi nói với lớp của mình rằng: Với tư cách là một người đàn ông dị tính, không phải là tôi sẽ không cảm thấy ghê tởm khi các em cho tôi xem một bức hình về các hành động tình dục giữa hai người đàn ông. Nhiệm vụ của tôi là nói rằng: Thứ này liên quan quái gì đến niềm tin đạo đức của tôi? Tôi nói với họ, ý nghĩ về hai kẻ xấu xí làm tình với nhau cũng khiến tôi khó chịu, nhưng nó không dẫn đến chỗ phải cân nhắc về mặt luật pháp để chống lại việc hai kẻ xấu xí làm tình."

Người vô gia cư cũng là một nhóm khác mà người ta thường xuyên phỉ báng, có lẽ bởi vì họ cũng có thể kích hoạt chuông báo động ghê tởm, khiến xã hội dễ dàng tước đi bản tính người của họ và quy kết những tội ác mà họ không hề gây ra. "Nghĩa vụ đạo đức của tôi là chắc chắn rằng cảm xúc không ảnh hưởng đến mình đến mức phải chà đạp lên nhân cách của ai đó," Pizarro nói.

Ông biết rõ rằng hầu hết những công việc khó khăn không để sự ghê tởm ảnh hưởng đến sự phán đoán đạo đức. Ông cẩn trọng đến nỗi dựa vào các sinh viên để lập trình tất cả những hình ảnh về sự ghê tởm được sử dụng trong các nghiên cứu về lý luận đạo đức của mình. "Cần những lý do mạnh bạo mới làm lung lay thái độ của tôi được", ông nói, "Tôi xem nó như một thành tựu trí tuệ mà nhớ đó tôi mở mang thêm nhiều vấn đề khác."

Dù vậy lời nguyền của việc dễ dàng trở nên ghê tởm lại mang đến lợi ích trong công việc của ông: Nó giúp ông có cái nhìn sâu sắc hơn vào cách cảm xúc dẫn lối cho những tư tưởng đạo đức.

Nếu bạn nghi ngờ việc ký sinh trùng có liên quan đến các nguyên tắc của mình, hãy xem xét điều này: các giá trị của chúng ta thực sự thay đổi khi có những tác nhân lây nhiễm ở xung quanh mình. Trong một thí nghiệm của Simone Schnall, nhà tâm lý học xã hội tại đại học Cambridge, các sinh viên được yêu cầu suy nghĩ về các hành vi đáng ngờ về đạo đức như nói dối trong sơ yếu lý lịch, không trả lại chiếc ví nhặt được, hay xa hơn nữa, ăn thịt người để sống sót trong một tai nạn máy bay. Những sinh viên ngồi tại những chiếc bàn có vết bẩn đồ ăn và những chiếc bút bị cắn thường đánh giá lỗi lầm có phần nghiêm trọng hơn các sinh viên ngồi ở những bàn sạch sẽ không tì vết. Nhiều nghiên cứu khác, người tham gia được giữ kín danh tính, dùng sự khơi gợi nỗi ghê tởm bằng trí tưởng tượng như mùi rắm hay bãi nôn cũng cho kết quả tương tự.

Quan hệ tình dục trước hôn nhân, hối lộ, sách báo khiêu dâm, báo chí phi đạo đức, hôn nhân giữa anh em họ: tất cả đều trở nên đáng trách hơn khi có các tác nhân gây nên sự ghê tởm xung quanh chủ thể.

Những người tham gia tiếp xúc với mùi độc hại sẽ có nhiều khả năng xác nhận chân lý trong kinh thánh hơn những người không chịu sự ô nhiễm không khí.

Sự cự tuyệt ấy cũng khiến khả năng đọc được những ý định xấu trong các hành động vô thưởng vô phạt tăng lên. Trong một thử nghiệm được tiến hành bởi Haidt và sinh viên của mình, Thalia Wheatley, liệu pháp thôi miên đã được sử dụng để gây ra cho đối tượng một cảm giác ghê tởm ngập tràn khi họ lướt qua các từ "mang" và "thông thường". Sau đó các tình nguyện viên kể một câu chuyện về Dan, chủ tịch hội sinh viên đang cố gắng sắp xếp các chủ đề cho các bạn trong lớp và giảng viên để thảo luận. Nó không hề có nội dung liên quan đến đạo đức. Tuy nhiên các đối tượng đã qua thôi miên chứa các từ ngữ kích hoạt sự ghê tởm nghi ngờ về động cơ của Dan hơn nhóm đối chứng, những người đọc một câu chuyện gần như giống hệt mà không qua liệu pháp thôi miên. Giải thích cho việc không tin tưởng Dan, các học viên đưa ra những lời giải thích hợp lý kiểu như: "Có vẻ anh ta đang âm mưu gì đó" và "Dan là một thằng hợm hĩnh hám danh."

Các hành vi tình dục vô hại, một cách tương tự có thể coi là ngụ ý vô đạo đức nếu vi khuẩn đã đặt chỗ trước trong tâm trí bạn. Khi các đối tượng của một trong các nghiên cứu của Pizarro nhìn thấy dấu hiệu khuyến cáo sử dụng khăn lau tay, họ càng phán xét khắc nghiệt hơn trường hợp một cô gái thủ dâm trong lúc đang ôm chặt con gấu bông và một người đàn ông quan hệ tình dục trên giường của bà ngoại trong lúc đang coi nhà cho bà.

Có một mẫu số chung rõ ràng trong các phát hiện trên từ một cuộc điều tra được các nhà tâm lý học tại Đại học Anh Columbia, Mark Schaller và Damian Murray thực hiện. Những người được nhắc nhở về mối đe dọa của các căn bệnh truyền nhiễm thường có chiều hướng ủng hộ các giá trị truyền thống và bày tỏ thái độ khinh miệt với bất cứ ai vi phạm các chuẩn mực xã hội. Các dấu hiệu bệnh tật thậm chí còn khiến chúng ta dễ dàng nhượng bộ về mặt tôn giáo hơn. Trong một nghiên cứu, những người tham gia tiếp xúc với mùi độc hại sẽ có nhiều khả năng xác nhận chân lý trong kinh thánh hơn những người không chịu sự ô nhiễm không khí.

Khi chúng ta lo lắng về bệnh tật, nó xuất hiện, và chúng ta rút ra không chỉ với cách nấu nướng của mẹ, mà còn cả niềm tin của bà về cách thích hợp để kiểm soát bản thân - đặc biệt trong môi trường xã hội. Chúng ta đặt niềm tin vào các phong tục tập quán lâu đời có lẽ vì chúng dường như là một canh bạc an toàn hơn khi sự sống của ta đang trong trạng thái nguy hiểm. Đây không phải lúc đón nhận những cái mới, những triết lý cuộc đời chưa được kiểm chứng, một giọng nói thì thầm trong tâm trí ta.

Từ kết quả của những phát hiện trên, Pizarro tự hỏi liệu quan điểm chính trị của chúng ta có thay đổi khi ta cảm thấy dễ mắc bệnh không. Trong cuộc hợp tác với Erik Helzer tại trường kinh tế John Hopkins Carey ở Baltimore, ông đã đưa ra một chiến lược thông minh để thử nghiệm ý tưởng. Họ đặt các đối tượng bên cạnh một lọ nước rửa tay hoặc không có gì, rồi hỏi họ quan điểm về nhiều vấn đề đạo đức, tài chính và xã hội. Những người được nhắc nhở về mối nguy hiểm của việc nhiễm bệnh thể hiện quan điểm bảo thủ hơn. Kết quả khá thú vị nhưng chúng nên được diễn giải một cách thận trọng. Khi chúng ta kêu gọi việc đánh giá đạo đức trong thực tế, ta có nhiều thông tin để nghiên cứu hơn môi trường trong phòng thí nghiệm - các tình huống khác, thái độ của mọi người, cách họ hành xử với chính mình, các tình tiết giảm nhẹ, vân vân. "Có nhiều điều ảnh hưởng đến đánh giá đạo đức và sự ghê tởm là một trong số đó". Pizarro nhấn mạnh. Trong một thế giới ngày càng phức tạp hơn mỗi ngày, những quy chụp dựa trên sự ghê tởm theo bản năng hoàn toàn được tôi luyện bằng logic và lý do, hướng chúng ta thay đổi đánh giá ban đầu về một sai phạm hay thậm chí kết luận nó không vi phạm đạo đức. Hơn nữa, hành vi ghê tởm của một người dựa trên hệ thống giá trị đã được phát triển. Một cái bàn bẩn hay luồng hơi hôi hám không biến một kẻ phóng đãng thành đức hạnh, người vô thần thành kẻ cuồng tín hay tên phản bội thành kẻ trung thành. "Sự thay đổi trong thái độ mang tính tạm thời và ở phạm vi hẹp", Pizarro nhấn mạnh. "Nếu muốn ảnh hưởng lên thái độ của người khác, có lẽ còn nhiều cách có tác động mạnh hơn để làm điều đó".

Nguồn: Aeon

Dịch: Hoàng Dung

(Ghi chú: Bài viết có 3 phần)

menu
menu