Tại sao bạn nên bỏ đọc tin tức (Phần 1)

tai-sao-ban-nen-bo-doc-tin-tuc-phan-1

Chúng ta sẽ xem xét điều gì làm cho một số thông tin đáng giá còn những thông tin khác thì vô giá trị.

Mọi người đều biết rằng tin tức thật tệ. Cả đời tôi chưa thấy ai trông có vẻ thích đọc hoặc xem tin tức mỗi ngày. Nó là một kiểu trách nhiệm cay đắng hoặc điều bắt buộc phải chịu đựng cho mọi người. Tin tức giống như phiên bản xã hội của chuyện xỉa răng: dù không vui, nhưng chúng ta vẫn cứ tiếp tục đọc nó hằng ngày, giống như một kiểu bổn phận để ngăn chặn sự suy đồi của trật tự xã hội.

Tất cả chúng ta đều hiểu điều đó: vâng, tin tức quá ư tiêu cực, và phải, nó thường đưa tin sai lệch. Nhưng suy cho cùng, chúng ta được lợi từ nó. Đó thường là cách người ta lập luận. Một số người thậm chí còn nói rằng chúng ta cần tin tức, nền dân chủ không thể nào có được nếu thiếu nó.

Trong bài viết này, tôi sẽ thách thức quan điểm ấy. Trên thực tế, tôi sẽ cho rằng tin tức không chỉ trông có vẻ kinh khủng, mà nó thực sự là kinh dị ở dạng hiện tại. Nó đang chủ động hủy hoại nền văn hóa của chúng ta. Và đa phần những thứ mà chúng ta đổ lỗi trên phương tiện truyền thông hay mạng internet—sự gia tăng stress, lo lắng, bi quan, và phân cực—bị đặt nhầm chỗ. Báo chí là thủ phạm chính.

Rõ ràng thì đây là một lập luận táo bạo. Và bài viết này sẽ khá dài hơi. Chúng ta sẽ xem xét điều gì làm cho một số thông tin đáng giá còn những thông tin khác thì vô giá trị. Chúng ta sẽ xem các mạng thông tin xuất hiện như thế nào và cách tin tức được truyền đi theo cách truyền thống trong suốt lịch sử loài người. Chúng ta sẽ xem cách mà internet và phương tiện truyền thông ảnh hưởng như thế nào đến các mạng truyền thống đó, và tất nhiên, tôi sẽ thử giải thích tại sao môi trường truyền thông hiện tại của chúng ta là một phòng tắm hơi chết tiệt.

Cuối cùng, tôi sẽ bàn về những gì mà tôi xem là lựa chọn thay thế tốt hơn để cập nhật thông tin mang lại hiểu biết hơn là tiêu thụ tin tức. Sẽ có nhiều link dành cho bạn.

Vậy nên hãy hít một hơi thật sâu…có thể bóp một quả stress ball (bóng giảm căng thẳng). Việc này sẽ tốn chút thời gian.

TẠI SAO TIN TỨC QUÁ KINH KHỦNG?

Cho tôi được hỏi bạn câu này: lần cuối cùng mà bạn đưa ra một quyết định quan trọng dựa theo một bài phóng sự là khi nào? Hoặc: lần cuối cùng thông tin từ một bài phóng sự có tác động trực tiếp đến cuộc sống của bạn là khi nào? Và ý tôi không phải là, kiểu tác động “Nó khiến tôi thấy thực sự, thực sự bực mình.” Ý tôi là, thực sự tác động đến bạn.

Khả năng là bạn không thể nhớ nổi. Ấy là tại vì phần lớn thông tin là không liên quan. Đua xe. Cướp nhà băng. Người nổi tiếng bị sốc thuốc. Tỉ số các môn thể thao. Người vô gia cư quăng phân vào nhau. Không ai trong chúng ta từng có trải nghiệm xem một bài phóng sự và ngay lập tức nghĩ, “mình cần phải thay đổi lối sống của mình.” Tôi không nhớ liệu chuyện đó đã từng xảy ra với tôi hay chưa.

Tin tức không cho bạn biết nên làm công việc gì hay xử trí thế nào với người chồng hay nóng giận hoặc thương hiệu tai nghe tốt nhất là gì hay nên cho con bạn ăn gì vào buổi sáng. Nó không giúp bạn trở thành một người bạn tử tế hơn hay lý giải tại sao bạn lại có những cơn hoảng loạn hoặc lời khuyên về cách tốt nhất để dạy dỗ một đứa trẻ ngang bướng.

Tin tức khá ư vô dụng trong việc giúp bạn quyết định cái gì cần thiết cho cuộc đời bạn. Bạn có thể cho rằng tin tức giúp bạn quyết định nên bỏ phiếu cho ai, nhưng nghiên cứu cho thấy điều đó không đúng—chúng ta bị tác động bởi bạn bè, gia đình và những tình huống hằng ngày nhiều hơn là bất kỳ thông tin nào chúng ta đọc được trên báo chí.1 Nếu bạn muốn biết một nền tảng của chính trị gia ngày hôm nay, bạn chỉ cần ghé thăm trang web của họ hoặc nghe họ nói chuyện trực tiếp trên YouTube. Bạn không cần một bộ vét biết nói trên tivi hay một phần bình luận để nói cho bạn biết nên nghĩ gì.

Nếu chúng ta trung thực, phần lớn giá trị ta nhận được từ việc đọc tin tức là để có chuyện mà buôn với những người cũng đọc tin tức. Và hãy xem điều này có 50% khả năng khiến các bạn ghét nhau, thậm chí giá trị đó trở nên đáng ngờ.

Vậy nếu như tin tức không chia sẻ những sự thật hay thông tin hữu ích trực tiếp ảnh hưởng đến cuộc sống của hàng triệu người, chính xác thì tin tức đang muốn làm gì?

Vâng, đơn giản thôi. Mục tiêu của tin tức là thôi thúc bạn tiếp tục đọc thêm tin tức.2

Chúng làm điều này bằng vài cách sau:

  • Chúng đưa ra những thông tin mang nhiều cảm xúc khiến ta CẢM THẤY quan trọng, mặc dù sự thật không phải thế (thí dụ, một chính trị gia nói hớ một câu).
  • Chúng phóng đại tất cả mọi thứ khiến bạn tin rằng đây là một sự kiện ngàn năm có một và sẽ không bao giờ có thứ gì tương tự lặp lại nữa…cho đến khi một sự kiện khác xảy ra. Vụ ám sát Soleimani gần đây ở Iraq là một ví dụ.
  • Một khi họ đã “nổ thái quá” về mức độ nghiêm trọng của một sự kiện, họ sẽ vời một nhóm nhỏ “các chuyên gia” để giúp bạn xử lý tầm quan trọng của sự kiện. Tất nhiên, phần lớn “các chuyên gia” ấy sẽ chốt lại một câu “Chúng ta sẽ phải chờ xem.”
  • Họ ám ảnh với những tiểu tiết vô nghĩa trong những câu chuyện thu hút mọi người—nạn nhân bị bắt cóc mặc đồ gì, cha mẹ của kẻ xả súng hàng loạt là ai, hôm qua Joe Biden đã ăn mấy cái bánh nhân thịt v.v.
  • Họ nhắm đến mục tiêu mang tính giải trí hơn là cung cấp thông tin. CNN hiện có cả phân khúc nơi họ chỉ chiếu các video thịnh hành trên YouTube và sau đó cười nhạo chúng.

Những chiến lược này tạo ra hiệu ứng tổng hợp khiến người đọc tin tức cảm thấy họ đang được cung cấp thông tin trong khi thực tế là chúng ta đang nhận được những quan điểm sai lệch về các sự kiện không liên quan đã bị thổi phồng lên khiến bạn bị kích động cảm xúc khó chịu và tức giận. Và tất nhiên bạn sẽ theo dõi lại vào ngày mai để biết tiếp theo sẽ ra sao!

Đây là lý do tại sao chúng ta không thể có được những điều tốt đẹp…

 

Những lời than phiền đó đã tồn tại hàng thập kỷ. Bạn có lẽ đã nghe đến chúng rồi. Và bạn có thể biện minh cho chúng là những điều xấu xa nhưng lại cần thiết. Ý tôi là, bạn muốn những thông tin quan trọng được bọc bằng cái vỏ giải trí phải không? Đó là viên đường giúp thuốc trôi xuống.

Nhưng tôi không đồng ý. Điều này không chỉ không cần thiết, mà kiểu outrage porn (cơn giận dữ đồi bại) này có hại cho chúng ta và nền văn hóa của chúng ta.

  1. Sang chấn tâm lý tái diễn – Các nghiên cứu phát hiện thấy nhiều người xem những sự kiện thảm khốc (khủng bố tấn công, xả súng hàng loạt, thảm họa tự nhiên) lặp đi lặp lại nhiều lần trên truyền hình có thể phát triển các triệu chứng tương tự như PTSD (rối loạn stress sau sang chấn), mặc dù họ không trực tiếp trải qua những thảm họa đó.3
  2. Chương trình nghị sự – Khi các phương tiện truyền thông ám ảnh với một chủ đề và liên tục đưa tin về nó, mọi người bắt đầu tin rằng chủ đề đó là quan trọng, bất kể có đúng hay không (xin chào, Monica Lewinsky).4 Tương tự vậy, sự bao phủ của tin tức tiêu cực khiến mọi người đánh giá quá mức về vấn đề, tin rằng chúng đang phổ biến hơn nhiều so với thực tế. Tệ hơn là, điều này có vẻ chỉ đúng với các tin tiêu cực. Tin tích cực không tạo được thành kiến tương tự trong cách tư duy của chúng ta.5
  3. Lý thuyết Vun bồi– Các nghiên cứu báo cáo rằng những người xem nhiều tin tức có khuynh hướng đánh giá quá mức về số lượng các vụ phạm tội và bạo lực diễn ra trong đời thực. Họ nhìn chung là thường xuyên ngờ vực người khác hơn, thành ra hoang tưởng rằng ai ai cũng chỉ chực hãm hại họ.6
  4. Thông tin sai lệch và Tuyên truyền – Những người xem các trang tin tức đảng phái (ví dụ Fox News và MSNBC ở Hoa Kỳ) thực sự kém hiểu biết hơn những người không xem tin tức. Những ông lớn trong ngành công nghiệp tin tức đang tích cực đưa thông tin sai đến mọi người.
  5. Stress và Lo lắng – Tiêu thụ tin tức có hại cho sức khỏe tinh thần của chúng ta. Đọc tin tức không chỉ sinh ra cảm giác bi quan về thế giới mà còn về cả cuộc sống riêng của chúng ta.7 Nó cũng làm tăng stress và các triệu chứng của lo âu tổng quát.8

Tóm lại: chúng ta có được những nội dung giàu cảm xúc nhưng lại chẳng mấy hữu ích hay có liên quan, làm tăng nhận thức lệch lạc và không chính xác về thế giới, về người khác và về bản thân chúng ta. Nó sinh ra lo lắng và căng thẳng, gây mất lòng tin lớn hơn đối với người khác và thực tế có thể khiến chúng ta ít hiểu biết về thế giới. Oh, và nó hoạt động 24/7, trên mọi nguồn cấp dữ liệu xã hội, mọi trang chủ, ở mọi sân bay, mọi khách sạn, cả ngày, mỗi ngày, mãi mãi…

Song, tin tức vẫn có tiếng là một thứ gì đó CẦN PHẢI theo dõi. Giống như các loại rau cho chế độ ăn của chúng ta. Bông cải xanh giúp chúng ta thưởng thức món tráng miệng.

Nhảm nhí.

Hè năm ngoái tôi đã viết một bài khá dài tên là Chế độ ăn kiêng Chú ý. Trong bài đó, tôi cho rằng thách thức quan trọng nhất mà mỗi cá nhân phải đối mặt ngày nay là học cách quản lý và chăm sóc cho khả năng chú ý chúng ta. Để chăm sóc sức khỏe chú ý của ta một cách nghiêm túc giống như cách ta chăm sóc cho cơ thể của mình (hoặc không). Điều này đặc biệt xác đáng, vì trong thời đại của Twitter, hầu hết mọi thứ được thiết kế để tấn công và chiếm quyền kiểm soát sự chú ý của chúng ta và kích hoạt những hành vi mang tính cưỡng bách và lặp đi lặp lại ở người tiêu dùng. Khi tôi viết bài đó, tôi gộp các phương tiện truyền thông như một trong nhiều thủ phạm. Ngay khi tôi quyết định cắt phần lớn các video games, mạng xã hội và memes mèo vui nhộn khỏi cuộc đời tôi, tôi đã đưa tin tức vào danh mục những thứ mà tôi có lẽ đã dành quá nhiều thời gian cho nó.

Trước đây tôi không bận tâm nhiều về nó. Tôi đọc tin tức hằng ngày suốt cuộc đời. Nửa cuối năm 2019 là lần đầu tiên tôi thử nghiệm loại bỏ nó khỏi cuộc đời mình—và nó cũng trở thành sự điên rồ văn hóa tột đỉnh

Lúc đầu bạn bè tưởng tôi bị khùng. Mọi người thách thức tôi bằng cách nói rằng tôi có trách nhiệm xã hội cần theo dõi thời sự. Nào là tin tức là cái khiến cho nền dân chủ hoạt động (này anh bạn, người nào bán câu này cho thế giới chắc chắn sẽ trúng đậm). Rằng tôi sẽ bị lạc lõng trong các cuộc tám chuyện. Nào là tôi sẽ không nắm bắt được chuyện gì đang diễn ra.

Vài tháng trôi qua… và một điều thú vị bắt đầu diễn ra. Vâng, tôi ít căng thẳng và lo âu hơn. Đúng là tôi mong đợi điều đó. Tôi cũng làm việc hiệu quả hơn (thật quá tốt). Nhưng một điều không ngờ đã xảy ra. 

Tôi trở nên lạc quan.

Lần đầu tiên kể từ bé đến giờ, tôi quả thực tin rằng thế giới này vẫn đang sống ngon lành. Còn trên cả ngon lành cơ: tuyệt vời mới đúng.

Giờ thì bạn có thể nghĩ rằng, “Ờ, dốt nát là một hạnh phúc, anh rõ ràng là không quan tâm.” Nhưng không, quả thực là tôi có quan tâm.

Tôi không tin rằng mình thiếu hiểu biết hơn trước đây. Thực tế thì, lạ lùng thay, tôi tin là mình hiểu biết nhiều hơn. Bây giờ khi các sự kiện xảy ra và tôi nghe kể về chúng thông qua bạn bè, tôi có thể đặt chúng vào bối cảnh lịch sử và toàn cầu phù hợp. Tôi không bị dao động bởi tâm trạng nhất thời. Tôi không phát điên khi Donald Trump tuyên bố hay làm việc gì đó đáng ghét—chúng ta đã có rất rất nhiều tổng thống đầu đất. Mà ta vẫn sống đấy thôi.

Thay vì cảm thấy lạc lõng, tôi bắt đầu có cảm giác mình như người duy nhất biết mọi chuyện. Thay vì để bạn bè giải thích cho tôi về tình hình thế giới, tôi thường thấy mình đóng vai trò xoa dịu lo lắng cho họ, giải thích rằng không, đây chẳng phải điều gì mới mẻ hay độc nhất vô nhị; phải, mấy chuyện này vẫn xảy ra hoài; không, chúng ta sẽ không tham chiến; phải, chết tiệt thật—nhưng chúng ta đã trải qua những điều tồi tệ hơn. Bằng cách nào đó, mặc dù không đọc hàng tá ý kiến trái chiều hay ngồi hàng giờ xem người ta nói chuyện về khủng hoảng gần đây, tôi thấy bản thân mình thông thái hơn, nắm được tình hình tốt hơn. Bình thản hơn. Điềm đạm hơn… hơn tất cả những ai tôi biết.

Có nhiều ý kiến đưa ra về những tác hại của mạng xã hội trong thập kỷ qua. Người ta tuyên bố rằng nó gây ra lo lắng, trầm cảm và tự tử.9 Nhưng hết nghiên cứu này đến nghiên cứu khác cho thấy mạng xã hội có lẽ không phải là mối nguy hiểm lớn nhất như chúng ta tưởng.10 Và trong thực tế, khi được dùng tốt, mạng xã hội có thể nâng cao hạnh phúc.11

Tôi tin rằng chúng ta đã nhầm lẫn giữa những nguy hiểm của mạng xã hội với những nguy hiểm của việc tiêu thụ tin tức. Xét cho cùng, phần lớn chúng ta đọc tin tức thông qua mạng xã hội, vậy nên rất dễ quên mất rằng chúng không giống nhau.12 Tôi đã xem xét hết lần này đến lần khác nghiên cứu về mạng xã hội nhưng không tìm thấy gì. Nhưng khi tôi tìm đọc nghiên cứu về chuyện tiêu thụ tin tức thì lại có đấy.13

Tin tức không phải là rau xanh của cơ thể xã hội của chúng ta. Tin tức giống như một cái burger phomai thịt xông khói với hai cái bánh rán.

Và mặc dù hỗn hợp béo mặn ngọt hoàn hảo đó có mùi vị rất ngon nhưng nó sẽ làm chúng ta đổ bệnh và buồn nôn sau đó. Nó là một cơn ác mộng về dinh dưỡng thông tin. Và tệ hơn, nó gây nghiện.14

Nhưng từ xưa đến giờ đã luôn luôn như vậy rồi ư? Suy cho cùng, cách đây vài thế hệ, chúng ta quen ăn nhiều rau xanh hơn. Và chưa một ai nghe đến tên chiếc bánh burger phô mai thịt xông khói. Tin tức cũng thế phải không?

Phần còn lại của bài này sẽ xem xét hai điều sau:

  1. Tin tức trở thành thảm họa văn hóa như thế nào?
  2. Chúng ta có thể thay thế tin tức bằng cái gì để trở thành một công dân hạnh phúc hơn, lành mạnh hơn?

Một số phần tiếp theo sẽ trở nên triết lý hơn. Chúng ta sẽ xem xét các câu hỏi như làm thế nào thông tin lan truyền trong xã hội loài người, công nghệ ảnh hưởng đến việc thông tin truyền đi qua các mạng lưới dễ dàng (như thế nào), và làm thế nào internet gây xáo trộn những mạng lưới đó giống như một giỏ trứng rẻ tiền.

MẠNG THÔNG TIN CỦA LOÀI NGƯỜI

Thí nghiệm suy nghĩ: giả sử bạn đang sống trong một ngôi làng nhỏ cách đây 5,000 năm cùng với vài trăm con người hôi hôi lắm lông khác. Đâu là cách tốt nhất để phát đi một mẩu thông tin quan trọng để tất cả mọi người đều biết, càng nhanh càng tốt?

Một ý là đứng giữa quảng trường thị trấn và hét lên bất cứ thứ gì bạn cần nói vài chục lần. Đương nhiên là sẽ gây khó chịu. Và thanh quản của bạn sẽ bị đau. Nhưng có thể sẽ hiệu quả—nó sẽ truyền tin ra ngoài, chắc luôn. Hãy gọi đây là hình thức tuyên bố của việc chia sẻ-thông tin. Bắt đầu với một người trung tâm thông báo thông tin cho nhiều người. 

Nhưng đó không phải cách duy nhất để truyền tin tức ra ngoài. Một cách khác là đến gặp vài người, báo tin cho họ, và sau đó nhẹ nhàng nhờ họ báo cho những người khác biết. Lý tưởng nhất là nếu tin tức này thú vị và đủ hấp dẫn, nó sẽ lan truyền từ người này sang người khác, giống như bệnh giang mai trong nhà thổ, cho đến khi tất cả đều dính bệnh… Ý tôi là thông tin sẽ hoạt động theo cách thức của nó thông qua các mạng lưới của con người cho đến khi mọi người đều hay tin. Hãy gọi đây là hình thức lời đồn của việc chia sẻ-thông tin.15

Những lời tuyên bố có thể khá hiệu quả. Nhưng chẳng ai lại có thể đứng lên và bắt đầu gào thét bất cứ điều gì họ muốn. Nhìn chung, trong suốt lịch sử, bạn cần sự cho phép của nhà vua hoặc chúa công hay đại loại thế. Thêm nữa là, nếu bạn sắp đứng giữa quảng trường thị trấn gào thét điều gì đó thì bạn chỉ có thể rống lên những thứ làm Nhà Vua vừa lòng. Bởi vậy mới nói những lời tuyên bố phụ thuộc vào sức hấp dẫn đối với tầng lớp tinh hoa.

Lời đồn cũng có hiệu quả. Bạn chỉ việc kể một số thứ tầm xàm và ngồi rung đùi xem nó được lan truyền như thế nào. Phần ‘khoai’ nhất về lời đồn là chia sẻ thứ gì đó đủ hay ho để mọi người nói về nó. Thảo luận về tỷ lệ thu hoạch giữa gạo và lúa mì gần đây khó mà khiến nhiều người bàn tán về nó trong quán rượu địa phương. Nhưng kể về cô này-cô kia cắm sừng người-mà-bạn biết đấy, và chẳng mấy chốc không ai có thể ngậm miệng. Do đó, chúng ta có thể nói rằng lời đồn phụ thuộc vào sức hấp dẫn đối với quần chúng. Hay ít nhất cũng hấp dẫn các nhóm nhỏ cụ thể.

Hóa ra hai phương pháp này—tuyên bố và lời đồn—là cách thông tin được phát tán trong lịch sử loài người. Bạn sẽ ngồi trong quán rượu địa phương làm một ly rượu mật ong và các thương gia sẽ đến quán rượu với tin tức từ thành phố lân cận để đổi lấy tin tức của nơi bạn đang sống. Những mạng lưới của gia đình và hàng xóm trao đổi thông tin về những nông dân khác—người nào kết hôn vì vật chất, người nào đang bị thất thu vụ mùa, và tất nhiên lời của những toán cướp và lũ bất lương.

Lời đồn và thông tin được lan truyền trên các mạng phân tán của các cá nhân. Mùa màng của bạn thất bát bởi một số loại nấm mới. Bạn kể với hàng xóm. Hàng xóm của bạn đi kể cho thương gia địa phương. Thương gia kể cho những người mua hàng ở thị trấn kế bên: “Năm nay không có lúa mì. Thật đáng tiếc.” Và thông tin tiếp tục lan từ người này sang người khác cho đến khi nó tràn ngập mạng lưới những người quan tâm (hoặc hết sạch mối quan hệ).

Không ai hoàn toàn độc lập. Mọi người tụ tập thành nhóm và bộ lạc. Vì vậy các mạng phân tán phụ thuộc vào những nhóm người này để phát tán thông tin. Nếu bạn muốn loan tin tức, bạn đừng chỉ kể bừa cho một anh chàng Joe Schmoe nào đó trên đường. Bạn hãy tìm các lãnh đạo và người đứng đầu của các cộng đồng, những người siêu kết nối. Các mạng phân tán phụ thuộc vào những người hợp lại thành các nhóm để nhận và truyền thông tin. Điều này sẽ quan trọng về sau.

Nhưng giả sử, có một kẻ tè vào chiếc bánh ngô nướng của nhà vua và ông ta quyết định rằng tất cả mọi người cần biết chuyện này. VÌ vậy, nhà vua sẽ cử một người xuống trung tâm thị trấn và người này sẽ đứng đó và hét lên những điều mà nhà vua muốn mọi người biết cho đến khi đôi mắt anh ta long sòng sọc và mọi người mong anh ta im miệng. Những người đó còn được biết đến như “viên mõ làng” và tin hay không, họ có rất nhiều uy tín trong phần lớn lịch sử loài người. Họ là OG Walter Cronkite và Edward R. Murrow. Khi họ xuất hiện trong thị trấn, mọi người biết ngay sẽ có một chuyện quan trọng sắp được tuyên bố. Các viên mõ làng là những sự kiện hiếm nhưng quan trọng. Tuyên bố về một cuộc chiến tranh, một loại thuế mới, một đám cưới hoàng gia. Đó là một chuyện lớn.

Những lời tuyên bố là thông tin được lan truyền qua các mạng tập trung. Đó là thông tin từ trên đi xuống.

Ngày nay các mạng tập trung và phân tán vẫn lan truyền thông tin. Trong thực tế không có gì thay đổi nhiều. Mọi người tám chuyện vớ vẩn trong các nhóm nhỏ của họ trên mạng xã hội, nói rằng thủ tướng là một tên nhát gan, sau đó ông Thủ tướng mở một cuộc họp báo và tất cả mọi người câm mồm và lắng nghe.

Những lần khác, các mạng phân tán bác bỏ các mạng tập trung của nhà cầm quyền. Các vị vua và hoàng đế bị vượt qua bởi quần chúng bất mãn, chống đối. Các phong trào dân quyền và công bằng xã hội nảy sinh từ các nhóm giống nhau, không có lãnh đạo trung tâm và thay đổi những chính sách lớn. Cả hai mạng tập trung và phân tán đều sở hữu sức mạnh. Cả những lời tuyên bố và lời đồn đều đồng thời lan truyền thông tin khắp xã hội và theo cách riêng của chúng. 

CHUYÊN CHẾ VÀ CÁCH MẠNG: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC MẠNG CỦA CON NGƯỜI     

Xuyên suốt lịch sử, một số phát minh kỹ thuật đã khiến những lời tuyên bố (mạng tập trung) hiệu quả hơn trong việc truyền tin. Giống như, bất cứ ai phát minh ra chiếc loa đầu tiên đột nhiên giúp cho viên mõ làng của họ hiệu quả hơn 3 lần. Đến lượt nó, điều đó sẽ khiến bất cứ ai nắm quyền kiểm soát tiếng thét trong trung tâm thị trấn sẽ có nhiều sức ảnh hưởng và quyền lực hơn trước.

Tương tự vậy, bất cứ ai phát minh ra bảng thông báo sẽ gia tăng quyền lực của mạng phân tán. Bây giờ bạn bước vào một quán rượu địa phương và đọc những thông tin mà hàng chục người cần và quan tâm mà chẳng cần phải tìm họ và nói chuyện với họ. Điều này có nghĩa là bất cứ ai có khả năng viết những ghi chú hiệu quả nhất trên các bảng thông báo địa phương sẽ chiếm được quyền lực.16

Bạn gần như có thể nhìn vào lịch sử thế giới như một cuộc giằng co giữa các mạng tập trung và mạng phân tán, dựa vào bất cứ công nghệ truyền thông nào đang chiếm ưu thế tại thời điểm đó. Khi các mạng tập trung nổi bật, quyền lực có xu hướng tập trung và chuyên chế, tập trung vào số ít người tiếp cận được cái loa. Nhưng khi các mạng phân tán được tăng cương, đó hoàn toàn là về những việc mà các nhóm có thể tự tổ chức và truyền cảm hứng cho những người theo dõi. Các mạng tập trung tạo ra các tay độc tài, còn mạng phân tán sinh ra những cuộc cách mạng lật đổ chúng và xác lập lại cuộc chơi. Và trò bập bênh ấy cứ thế tiếp tục trong lịch sử loài người.

Dưới đây là một số phát triển công nghệ có ảnh hưởng nhất và cách chúng tác động đến các mạng tập trung và phi tập trung của thông tin. Bạn có thể đoán ra, chúng ta đang ở giai đoạn internet.

CHỮ VIẾT

Phát minh: Khoảng 3,200 trước công nguyên  

Khuyến khích: Mạng tập trung (Những lời tuyên bố)

Chữ viết là phát minh kỹ thuật đầu tiên và quan trọng nhất trên thế giới vì nó cho phép chia sẻ kiến thức giữa những người chưa từng gặp nhau — bao gồm cả những người thuộc thế hệ trước với thế hệ tương lai.

Nhìn bên ngoài, điều này có vẻ như sẽ khuyến khích các mạng phân tán. Mọi người sẽ bắt đầu viết những lá thư ngắn cho nhau, đục những bảng đất sét của họ và trao chúng giống như người ta trao kẹo trong một cuộc diễu hành của ngày lễ Tạ ơn.

Nhưng đó không phải là chuyện đã xảy ra. Ngày xưa, chữ viết rất đắt đỏ. Những bảng đất sét! Đ*m đâu có rẻ. Trên hết, chỉ giới tinh hoa được giáo dục đầy đủ mới biết đọc và biết viết, bởi thế mà chữ viết chủ yếu được dùng để tạo ra những lời tuyên bố từ nhà vua.

Không phải ngẫu nhiên mà khoảng thời điểm này trong lịch sử loài người, các đế chế bắt đầu xuất hiện. Chữ viết cho phép các vị vua điều phối các thần dân ở cách nhau rất xa. Nó cho phép họ thống nhất hàng triệu người khác nhau theo một bộ luật và đạo đức chung.17

Sau này, sự kiểm soát thông tin tập trung sẽ trao quyền thống trị cho các tôn giáo lớn trên hầu hết hành tinh. Các cuộc cách mạng là rất nhỏ, nếu như không nói là không tồn tại. Phần lớn dân số không thể đọc hay viết, huống chi là phối hợp được với nhau trên các khu vực rộng lớn. Trừ phi bạn có trình độ học vấn cao và quen biết rộng, bạn sẽ không có khả năng viết được gì quan trọng hay hữu ích. Và nếu bạn có học vấn cao và quen biết nhiều thì bạn đã thuộc về tầng lớp tinh hoa, vậy sao phải đi gây rắc rối? Sự kiểm duyệt là tuyệt đối. Bạn có thể bị giết nếu nói bậy bạ. Mọi thứ đều phải thông qua nhà vua hay linh mục, cấm ý kiến.

Giai đoạn này chả có gì vui.

BÁO IN

Phát minh: 1440 sau công nguyên

Khuyến khích: mạng phân tán (Lời đồn)

Đúng là trò đời khi người có phát minh có vẻ như chịu trách nhiệm cho việc tạo ra thế giới hiện đại lại lâm vào cảnh phá sản, bị lưu đày và chết không ai hay. Johannes Gutenberg đã tạo ra báo in, một cỗ máy có thể sản xuất hàng loạt sách và tờ rơi, sách mỏng với chi phí thấp. Thứ ban đầu tưởng chừng là một cách tiện lợi để sản xuất các cuốn kinh thánh và một số bài thơ thật nhanh chóng, sẽ sớm cách mạng hóa thế giới.

Lần tới nếu bạn tin rằng *bạn* bị người ta đánh giá thấp, hãy nhớ đến Johannes Gutenberg.

 

Lý do chữ viết ban đầu nghiêng về mạng tập trung là bởi nó đắt đỏ, cả về phương diện sức lao động và tiền bạc. Đội ngũ các thầy tu sẽ mất hàng tháng trời sao chép các tập kinh thánh bằng tay. Chỉ có nhà vua, hoàng đế, và các giáo hoàng mới có quyền viết ra hàng trăm cuốn sách về bất cứ điều gì họ muốn nói.

Nhưng báo in đã làm đảo lộn tất cả. Bây giờ ai cũng có thể tiếp cận máy in và sao chép những tư tưởng của họ. Trong khi chữ viết mở rộng phạm vi của các mạng tập trung, tương tự vậy báo in sẽ mở rộng phạm vi của các mạng phân tán. Và sự mở rộng này sẽ thay đổi cán cân quyền lực trên thế giới.

Sự thay đổi đó không mất nhiều thời gian. Năm 1517, Martin Luther xuất bản his “95 Bài luận” chỉ trích Giáo hội Công giáo và phát động Cải cách. Trong nhiều thế kỷ, Giáo hội Công giáo đã sát hại những ai bất đồng ý kiến giống như Luther. Nhưng Luther đã in ra hàng trăm bản Bài luận của ông. Ai cũng có thể nhặt được và đọc chúng. Giết Luther không còn khả thi nữa. Bạn sẽ phải giết hết tất cả những người theo ông ta. Do đó chiến tranh bùng nổ.

Cải cách của Luther cuối cùng đã châm ngòi cho một trăm năm đổ máu trên khắp lục địa châu Âu. Nó sẽ truyền cảm hứng cho các quốc vương ly khai khỏi giáo hội. Và nó sẽ giúp truyền cảm hứng cho các cộng đồng nhỏ, mộ đạo tìm kiếm tự do tôn giáo trong Thế giới mới.

Nhưng báo in không được thực hiện. Vào những năm 1600, các học giả độc lập đã xuất bản công trình của họ và khuyến khích một ý tưởng mới gọi là “phương pháp khoa học.” Phương pháp khoa học chính là phân quyền—ai cũng có thể dùng nó và đi đến kết luận cho riêng họ. Những tư tưởng về quyền con người bất khả xâm phạm, nhà nước pháp quyền và dân chủ sẽ được thiết lập. Sự dễ dàng của việc xuất bản và thúc đẩy công việc khắp các mạng phân tán cho phép triết học Khai sáng phát triển.

Các tờ báo đầu tiên xuất hiện vào cùng khoảng thời gian, độc lập quyết định thông tin quan trọng và phát tán nó thông qua mạng lưới thương gia địa phương, dùng mưu kế lách được những tuyên bố của đức vua và các viên mõ làng. Nhóm các nhà xuất bản này được xem như một đồng minh của các tư tưởng Khai Sáng mới, vì họ giúp phối hợp các phong trào xã hội trong thế kỷ 17 và 18 sẽ dẫn đến các cuộc cách mạng dân chủ. Cách mạng Hoa Kỳ phụ thuộc rất nhiều vào việc in ấn và phổ biến các tập sách nhỏ về chính trị.18 Tương tự thế, các nhà cách mạng Pháp phối hợp với nhau trên toàn quốc và lần đầu tiên họ nhận ra, họ đang bị chơi bởi nhà vua. Robert Darnton, một sử gia từ Princeton nói, “Không có báo chí, cuộc Cách mạng Pháp không thể diễn ra và không thể có chuyện đó được.”19

Điều đó nói rằng, các phương tiện truyền thông ở thời đại này cũng là một trò hề. Tin giả tràn lan. Trên thực tế, có bao nhiêu người thì cũng có bấy nhiêu tờ báo. Và bạn nghĩ là mọi người ngày nay đã bị phân cực? … Có vụ đâm chết người trong hội nghị. Các chính trị gia bắn nhau. Những kẻ ủng hộ của họ đánh bom và treo cổ và giết nhau vì những tin đồn và lăng mạ…hay đúng hơn là, lời đồn.

RADIO VÀ TRUYỀN HÌNH

Phát minh: 1895 sau công nguyên (radio); 1925 sau công nguyên (truyền hình)

Khuyến khích: mạng tập trung (lời tuyên bố)

Tôi gộp radio và truyền hình với nhau vì chúng đều xuất hiện vào những thời điểm giống nhau và chính những công ty sáng lập các đài truyền thanh cuối cùng cũng thống trị cả truyền hình.

Radio/TV một lần nữa ủng hộ các mạng tập trung bởi 2 lý do:

  1. Giống như chữ viết trong thế giới cổ đại, điều hành một đài radio/truyền hình rất tốn kém và khó khăn và chỉ tầng lớp tinh hoa mới tiếp cận được nguồn lực để làm chuyện này.    
  2. Những công nghệ này cho phép một người tiếp cận được hàng triệu người cùng một lúc với một thông tin y hệt nhau. Giống như thể một viên mõ làng bị đột biến có một trăm dây thanh quản có thể gào xa bốn phương tám hướng hàng ngàn dặm.

Thế kỷ 20 đã thể hiện sự trở lại mạnh mẽ của quyền lực tập trung: đó là chủ nghĩa thực dân đỉnh cao, sự trỗi dậy của các chính phủ chuyên chế, hai cuộc chiến tranh thế giới và toàn bộ sự kinh khủng của Đức quốc xã.  

Đài phát thanh và truyền hình khởi đầu cho ngành công nghiệp quảng cáo và quan hệ công chúng. Khi hàng triệu cặp mắt đang theo dõi cùng một thông tin, điều này mang lại một cơ hội lớn cho doanh nghiệp (và chính phủ) thuyết phục mọi người nghĩ và cảm nhận theo một kiểu nào đó. Đây là nơi mà khả năng thao túng và ảnh hưởng mọi người tin theo những ý kiến hay ham muốn nào đó được chính thức hóa thành việc thực hành tuyên truyền, hay ngày nay nó được gọi là marketing.

Đức quốc xã là một trong những chính phủ đầu tiên làm chủ nghệ thuật tuyên truyền qua vô tuyến.

 

Đọc tiếp phần 2 ở đây.

menu
menu