Tại sao tất cả chúng ta đều cần triết học (Phần 2)

tai-sao-tat-ca-chung-ta-deu-can-triet-hoc-phan-2

Bởi vì sự hiểu biết của con người là có giới hạn nên chúng ta phải thận trọng với những thứ mà ta chọn chấp nhận là sự thật.

Cuốn sách gây ra một vụ bê bối ngay khi phát hành. Vatican nhanh chóng thêm nó vào danh sách những cuốn sách bị cấm. Phụ nữ bắt đầu tạo ra những mạng lưới để lén lút đưa cuốn sách đi khắp châu Âu. Sau khi được dịch sang tiếng Anh, hàng trăm trang sách đã bị cắt do lo sợ về cuộc nổi dậy của công chúng. Phải mất gần 10 năm để các nhà xuất bản ở Hoa Kỳ đồng ý xuất bản nó.

Nhưng cuối cùng thì nó đã được xuất bản. Và mặc dù nó không lật tung danh sách những cuốn sách bán chạy nhất, nhưng nó đã lặng lẽ thâm nhập vào văn hóa thông qua mạng lưới rộng lớn của những bà vợ nội trợ buồn chán, có trình độ đại học—họ là những phụ nữ trẻ thông minh, nhiều hoài bão, đã tốt nghiệp đại học, hoàn thành nghiên cứu của họ và sau đó cứ quanh quẩn trong căn bếp trống không trong 10 năm liền.

Một trong những bà nội trợ này là một phụ nữ có tên Betty Friedan. Sau khi đọc xong Giới tính thứ hai, Friedan dự buổi họp lớp đại học sau 15 năm của cô nơi cô chứng kiến tất cả những cô bạn gái của mình dường như đều đang phải chịu đựng nỗi đau giống như cô: cô đơn, buồn chán và trầm cảm.

Friedan quyết định viết một cuốn sách về trải nghiệm của bà nội trợ Mỹ. Cô viết về họ theo khía cạnh đạo đức. Cô đặt tên cho cuốn sách là, The Feminine Mystique (đã xb ở Việt nam với tựa đề Bí ẩn nữ tính). Trong đó, cô lý giải về những hậu quả vô nhân đạo của những vai trò giới tính truyền thông đối với cuộc sống người phụ nữ.

Cô phê phán tất cả mọi thứ, từ chuyện những biên tập viên của các tạp chí phụ nữ là đàn ông, cho đến việc mất quyền tự quyết do phụ nữ được trông đợi từ bỏ sự nghiệp để chăm con, cho đến nỗi buồn chán đến mụ người của công việc nội trợ lặp đi lặp lại. Friedan đã tiếp thu những lập luận trừu tượng và ‘nhức não’ của Beauvoir về việc đánh giá lại những giá trị về giới và kết tinh chúng vào cuộc sống hằng ngày của phụ nữ Mỹ.  

Kết quả gây ra sự bùng nổ dư luận. Phong trào nữ quyền hiện đại ở Mỹ ra đời.

Theo tôi, một ngày nào đó Beauvoir sẽ được coi là nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20. Bất luận bạn cảm nhận ra sao về thực trạng của hoạt động nữ quyền, Giới tính thứ hai là minh họa hoàn hảo về sức ảnh hưởng lớn lao mà những tư tưởng triết học có thể có đối với thế giới.

Đây là lý do tại sao dường như chẳng có thứ gì “được giải quyết” nhờ triết học: những tư tưởng của nó di chuyển quá chậm chạp trong một khoảng thời gian rất dài đến mức chỉ có thể đánh giá đúng ảnh hưởng của chúng sau hàng trăm năm. Chúng ta có thể theo dõi phả hệ tương tự của tư tưởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản từ thời Marx (những năm 1840), chủ nghĩa tư bản và thương mại tự do từ Adam Smith (những năm 1770), triết lý chính trị của chủ nghĩa tự do, dân chủ và nhân quyền từ John Locke (những năm 1680), hoặc phân loại khoa học từ thời Aristotle (khoảng những năm 330 trước Công nguyên).

Bởi vì triết học đề cập đến các khái niệm quá trừu tượng và phổ quát, nỗ lực định nghĩa lại những định nghĩa của chúng ta về những ý tưởng như công lý, bình đẳng, tự do và giới tính không chỉ đòi hỏi nỗ lực to lớn về trí tuệ để định nghĩa lại (Sách Das Kapital của Marx dài gần 2000 trang—và vẫn chưa hoàn thành khi ông qua đời), nhưng phải mất nhiều thế hệ để những ý tưởng này được phổ biến rộng rãi trong dân chúng và chuyển thành những ứng dụng hằng ngày.

Đối với mỗi Beauvoir, bạn sẽ cần hàng tá Friedan. Và đối với mỗi Friedan, bạn cần có hàng ngàn nhà hoạt động và những người ủng hộ để cho bất cứ thay đổi thiết thực nào có thể xảy ra.

Nhưng tôi tin rằng nếu bây giờ bạn nhìn vào tất cả những người để lại ảnh hưởng lớn lao nhất trên hành tinh này, họ đều bị thôi thúc bởi một số dạng thức triết lý cá nhân nào đó —họ cũng buộc phải trải qua quá trình “đánh giá lại mọi giá trị” và tự mình định nghĩa cái thiện cái ác. Họ đã gánh trách nhiệm lựa chọn ý nghĩa của riêng họ và trao nó cho thế giới.   

Ví dụ, phần lớn nét đặc biệt của Thung lũng Silicon (“tiến nhanh và đột phá”) được xây dựng dựa trên một triết lý một phần thuộc công nghệ không tưởng (bắt nguồn từ khoa học viễn tưởng) và một phần là chủ nghĩa tự do (niềm tin rằng những đổi mới theo định hướng thị trường sẽ tạo ra kết quả tốt hơn cho tất cả mọi người). Mark Zuckerberg, có lẽ là người nổi tiếng nhất trong số các ông trùm ở Thung lũng Silicon, đã xây dựng uy tín của mình bằng việc tán thành một triết lý cá nhân “kết nối toàn cầu” và “mang mọi người xích lại gần nhau hơn.”

Ví dụ khác: Alan Greenspan từng là một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất trên thế giới trong hơn 50 năm qua. Greenspan, thời trẻ là bạn thân và là người ủng hộ Ayn Rand, đã trở thành Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang vào năm 1987 và chỉ đạo một trong những đợt bùng nổ kinh tế lớn nhất trong lịch sử.

Trong thời kỳ này, ông đã áp dụng một cách tiếp cận hoạt động để quản lý nền kinh tế thông qua lãi suất và nợ. Các chính sách của ông ấy vẫn còn ảnh hưởng và gây tranh cãi, thậm chí cho đến tận ngày nay. Các nhà phê bình cho rằng tất cả mọi thứ từ cuộc khủng hoảng năm 2008 cho đến bất bình đẳng ngày càng gia tăng ở các nước phát triển có thể là do những hoạt động ngân hàng mà Greenspan đã đi tiên phong trong nhiệm kỳ của ông.

Ví dụ khác: Tập Cận Bình đã định hình lại nền kinh tế chính trị của Trung Quốc, khiến nó trở nên hung hăng hơn và ít dân chủ hơn.16 Ông Tập đã làm điều này bằng cách đi ngược lại những người tiền nhiệm của mình, hồi sinh lại tư tưởng Trung Hoa hàng thiên niên kỷ. Sau đó, ông kết hợp những tư tưởng truyền thống này với chủ nghĩa Mao để biện minh cho việc kiểm soát chặt chẽ những người bất đồng quan điểm, có những hành động tàn bạo và trở nên chống đối với phần còn lại của thế giới.

Ví dụ khác: Mới đây, “thuyết phê phán chủng tộc” (CRT), với sự hỗ trợ của các tác giả nổi tiếng như Ibram X. Kendi và các nhà báo hoạt động ở tờ New York Times, đã trở nên phổ biến ở các trường học, đại học, trong cộng đồng các nhà họat động, và các phương tiện truyền thông ở Hoa Kỳ. CRT dạy rằng nạn phân biệt chủng tộc không chỉ phổ biến mà nó còn có mặt ở khắp mọi nơi. Tất cả mọi người và tất cả mọi thứ đều hoặc là kẻ phân biệt chủng tộc, hoặc là người chống-phân biệt chủng tộc. Và xóa bỏ sự phân biệt chủng tộc nên được ưu tiên hơn tất cả những mối quan tâm khác.17

Có vô vàn ví dụ. Các triết lý xuất phát từ những đám mây tư tưởng trừu tượng và dần dần thấm xuống các nhà hoạt động và các chính trị gia ở mặt đất, những người trải qua nhiều thế hệ đã hiện thực hóa các tư tưởng này. Sau khi trở thành hiện thực thì những nguyên tắc triết học này sau đó sẽ được đưa vào hành động và định hình lại cuộc sống của chúng ta.  

Và trừ khi bạn ý thức được chúng, trừ khi bạn ý thức được về những lực lượng trí tuệ đang nhào nặn và chỉ đạo bài diễn văn làm nền tảng cho các lựa chọn cuộc sống hàng ngày của bạn, còn không bạn sẽ bất lực bị chúng chi phối.

MỚI ĐỌC TRIẾT THÌ NÊN BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU  

Hãy nói về những cuốn sách. Nếu bạn là một con gà mờ về triết học và e ngại trước độ dài và dày đặc chữ của hầu hết các tác phẩm triết học, thì không sao cả. Tôi đã lập danh sách những cuốn sách “nhập môn” bên dưới bàn luận về những tư tưởng triết học chính theo kinh điển phương Tây để bạn có thể làm quen một chút trước khi tự tìm hiểu.

Ngoài ra còn có các tiểu thuyết triết học và hồi ký. Nhiều triết gia thích định dạng này hơn là bài luận cổ điển. Chúng chắc chắn dễ đọc hơn, nhưng đôi khi lập luận và luận điểm của họ lại không rõ ràng. 

Tôi đã đưa vào cả những cuốn triết dễ đọc và khó đọc, hàn lâm. Rõ ràng là danh sách này không thể toàn diện đầy đủ. Vì phần lớn chúng bị ảnh hưởng bởi sở thích của tôi.

Tôi cũng khuyên bạn nên sử dụng công cụ tra cứu khi đọc, đặc biệt là đối với những cuốn sách khó. Tôi muốn tiến cử cuốn Stanford Encyclopedia of Philosophy (Bách khoa toàn thư về Triết học của Stanford). Đó là một nguồn tài liệu (miễn phí) tóm tắt các tác phẩm lớn và đưa ra lời giải thích đơn giản hơn về những khái niệm khó.  

NHẬP MÔN CÁC TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC   

  • Sophie’s World của Jostein Gaarder – Một cuốn tiểu thuyết dễ đọc và cũng là phần mở đầu cho toàn bộ kinh điển phương Tây. Sách đã xuất bản ở Việt nam với tựa đề Thế giới của Sophie: https://tiki.vn/the-gioi-cua-sophie-p449629.html
  • A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy của William Irvine – giới thiệu về Chủ nghĩa Khắc kỷ. Sách đã xuất bản ở Việt nam với tựa đề Chủ nghĩa khắc kỷ https://tiki.vn/chu-nghia-khac-ky-phong-cach-song-ban-linh-va-binh-than-p49459956.html?src=bestseller-page
  • The Happiness Hypothesis của Jonathan Haidt – Một bản tóm tắt của trí tuệ cổ xưa về hạnh phúc kết hợp với nghiên cứu tâm lý học hiện đại về hạnh phúc.
  • The Denial of Death của Ernest Becker – Becker dựa vào công trình nghiên cứu của Freud, Kierkegaard và Otto Rank đặt lại với nhau thành một khung hiện sinh về cái cách mà nỗi sợ cái chết truyền cảm hứng cho chúng ta tạo ra ý nghĩa. 
  • The Obstacle is the Way của Ryan Holiday – Một cuốn nhập môn tuyệt vời về triết học Khắc kỷ cũng như triết học cổ đại nói chung. Sách đã xb ở Việt Nam với tựa đề Trộm lấy cơ may từ vận rủi https://tiki.vn/trom-lay-co-may-tu-van-rui-p550924.html

TIỂU THUYẾT TRIẾT HỌC VÀ HỒI KÝ

  • The StrangerThe Plague của Albert Camus Người xa lạ https://tiki.vn/nguoi-xa-la-p699421.html; Dịch hạch https://shopee.vn/S%C3%A1ch-D%E1%BB%8Bch-H%E1%BA%A1ch-Albert-Camus-i.104288726.3828705770
  • Nausea của Jean-Paul Sartre. Đã xb ở Việt Nam với tựa đề Buồn nôn https://www.vinabook.com/buon-non-p29120.html
  • Crime and PunishmentBrothers Karamazov của Fyodor Dostoevsky Tội ác và trừng phạt https://tiki.vn/toi-ac-va-trung-phat-p431244.html, ANh em nhà Karamazovhttps://tiki.vn/anh-em-nha-karamazov-bia-mem-p17371079.html?src=search&2hi=0&keyword=Karamazov
  • Candide của Voltaire: Chàng ngây thơ https://www.khaitam.com/van-hoc/van-hoc-the-gioi/candide-chang-ngay-tho
  • Meditations của Marcus Aurelius. Đã xb ở Việt Nam với tựa Suy tưởng https://tiki.vn/suy-tuong-p5904643.html?src=search&2hi=0&keyword=suy+t%C6%B0%E1%BB%9Fng
  • Thus Spoke Zarathustra của Friedrich Nietzsche. Zarathustra Đã Nói Như Thế https://tiki.vn/zarathustra-da-noi-nhu-the-p403513.html
  • Man’s Search for Meaning của Viktor Frankl Đi tìm lẽ sống https://tiki.vn/di-tim-le-song-tai-ban-p13419678.html?spid=13419679&utm_source=google&utm_medium=cpc&utm_campaign=SEA_NBR_GGL_PLA_DTP_ALL_VN_ALL_UNK_UNK_C.ALL_X.10583203808_Y.101389018781_V.13419679_W.DT_A.977346477314_O.UNK&gclid=CjwKCAjwzIH7BRAbEiwAoDxxTvDy1uRxRPWBBBMFHWczLffmTxpEyrP7i-OhnqZwyRw8gI6Psv2xgRoCRkIQAvD_BwE

SÁCH TRIẾT DỄ ĐỌC  

  • The Republic của Plato Cộng hòa: https://tiki.vn/cong-hoa-the-republic-p361676.html
  • Meditations on First Philosophy của Rene Descartes - Suy ngẫm về triết học tiên khởi 
  • Ethics của Benedict Spinoza
  • Letters from a Stoic của Seneca- Lá thư của một người Khắc kỷ. Đọc bài đang dịch ở đây http://adreamer.spiderum.com/
  • Nature and Other Essays của Emerson
  • Beyond Good and Evil của Friedrich Nietzsche. Bên Kia Bờ Thiện Ác. sách đã xb ở VN nhưng lâu quá rồi: đọc ở đây http://jeffreythaisuutam.blogspot.com/p/ben-kia-bo-thien-ac.html
  • Fear and Trembling của Soren Kierkegaard. Kính Sợ Và Run Rẩy https://tiki.vn/kinh-so-va-run-ray-p31862727.html

TRIẾT HỌC NGHIÊM TÚC  

  • A Treatise on Human Nature của David Hume
  • Critique of Pure Reason by Immanuel Kant https://tiki.vn/phe-phan-ly-tinh-thuc-hanh-dao-duc-hoctai-ban-2020-p53716221.html?spid=53716222&utm_source=google&utm_medium=cpc&utm_campaign=SEA_NBR_GGL_PLA_UNK_ALL_VN_ALL_UNK_UNK_C.ALL_X.10585195866_Y.101943405302_V.53716222_W.DT_A.491613758548_O.UNK&gclid=CjwKCAjwzIH7BRAbEiwAoDxxTkYdVqJdrWTQDqLRpsFisFafccb88T4n8Gm-HBIvAbic85f6Gc-OCBoCvxkQAvD_BwE
  • Phenomenology of Spirit của G.W.F. Hegel. Hiện Tượng Học Tinh Thần https://tiki.vn/hien-tuong-hoc-tinh-than-tron-bo-2-cuon-p800132.html
  • The World as Will and Representation của Arthur Schopenhauer. Thế giới như là ý chí và biểu tượng
  • Being and Nothingness của Jean-Paul Sartre. https://www.daihoctuhoc.com/product-page/audio-ebook-being-and-nothingness
  • Reasons and Persons của Derek Parfit


Chú thích

  1. Karl Marx & Friedrich Engels, The German Ideology, I, III, 1, 6, C, 1845-6
  2. The book this line appears in is Martin Heidegger’s Being and TimeI would get you the page number but I’m still mildly traumatized from my last attempt to read it.
  3. There are more questions, of course. I am leaving others out simply for the sake of brevity, most notably aesthetics and the philosophy of language. But these are the three biggies, in my opinion.
  4. The Expanding Circle: Ethics, Evolution, and Moral Progress is a 1981 book by Peter Singer bridging the topics of sociobiology and ethics. In it, Singer defines the ethical progress of history as an “expanding circle” of empathy. Initially, we only empathize with ourselves and maybe some family members. Later, we were able to sympathize with strangers who are similar to us, then those dissimilar to us. Now our empathy can expand to include all of humanity and even non-human creatures.
  5. Descartes, Rene (1641) Meditations on First Philosophy. (D. A. Cress, translator). Indianapolis, Indiana. Hackett Publishing. pp. 19.
  6. See: Bostrom, N. (2003) “Are you living in a computer simulation?” Philosophical Quarterly. Vol. 53, No. 211. Pp. 243-255.
  7. Baker, M. (2016). 1,500 scientists lift the lid on reproducibilityNature News533(7604), 452.
  8. Descartes, Rene (1641) Meditations on First Philosophy. (D. A. Cress, translator). Indianapolis, Indiana. Hackett Publishing. pp. 19.
  9. Fun fact: David Hume and Adam Smith were, like, besties. Check out: Rasmussen, Dennis, (2017) The Infidel and the Professor: David Hume, Adam Smith, and the Friendship that Shaped Modern Thought. Princeton, New Jersey: Princeton University Press.
  10. Another fun fact: before he was into philosophy, Kant was into astronomy. In fact, he was the one who figured out how the planets of the solar system were formed.
  11. Donald Hoffman’s book, The Case Against Reality, presents a fascinating argument about how we almost certainly do not experience reality or even a close approximation of it. For a summary of some of his key ideas, see: Hoffman, D. (2019). Do we see reality? New Scientist, 243(3241), 34–37.
  12. Nietzsche, F. (1885) Thus Spoke Zarathustra: A Book For Everyone and No One (R. J. Hollingdale, Translator) New York: New York, Penguin (1963) pp. 214-5.
  13. Nietzsche, F. (1887) Beyond Good and Evil: Prelude to a Philosophy of the Future. (W. Kaufmann, Translator) New York: New York, Random House (1966) pp. 124-131.
  14. For an introduction to existentialism, see: Sartre, Jean-Paul (2007) Existentialism is a HumanismNew Haven, Connecticut: Yale University Press.
  15. Manson, M. (2016) The Subtle Art of Not Giving a F*ck: A Counterintuitive Approach to Living a Good LifeNew York: New York, Harper One. And yes, I just cited myself, motherfucker.
  16. Greer, T. “Chinese Leader Xi Jinping’s Mind Explained” Foreign Policy. Retrieved: 3 September, 2020.
  17. See: Kendi, I. X. (2019) How to Be an Antiracist. New York: New York, New York: One World, Random House. For criticism of CRT, see: Lindsay, J. & Pluckrose, H. (2020) Cynical TheoriesDurham, North Carolina: Pitchstone Publishing.

 

Nguồn: https://markmanson.net/why-we-all-need-philosophy

menu
menu