Bí quyết duy trì hạnh phúc khi tuổi tác ngày càng cao

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Cảm nhận về khả năng kiểm soát giúp giảm thiểu những tác động tiêu cực của các thay đổi liên quan đến tuổi tác.
• Những biện pháp can thiệp nhằm cải thiện khả năng thích ứng với các giai đoạn phát triển theo thời gian có thể giúp chúng ta có cái nhìn tích cực hơn về quá trình lão hóa.
• Cảm nhận về sự mất mát có thể làm suy giảm hạnh phúc khi khiến chúng ta đánh mất hoặc lung lay nhận thức về chính bản thân mình.

“Khi còn trẻ, người ta chẳng nhận ra mình may mắn đến nhường nào”, chúng ta thường nói như vậy khi đã trưởng thành. Tuổi trẻ tràn ngập những khoảnh khắc định hình cuộc đời, những cột mốc phát triển theo độ tuổi và động lực hướng tới tương lai. Ngược lại, những trải nghiệm ở tuổi trung niên có thể dao động từ cảm giác khủng hoảng đến sự khôn ngoan của một người từng trải, và thường là sự đan xen của cả hai. Tuy nhiên, già đi không nhất thiết phải là một trải nghiệm tiêu cực, đặc biệt đối với những người có thể duy trì cảm giác bình yên và hạnh phúc trong suốt cuộc đời nhờ vào cảm nhận rằng mình vẫn có khả năng kiểm soát cuộc sống. Các nghiên cứu giúp lý giải điều này.

Tuổi tác chỉ là con số: Sự an yên đến từ cảm giác làm chủ cuộc sống

Khi tuổi tác tăng lên, những thay đổi là điều không thể tránh khỏi. Chìa khóa để duy trì sự bình yên và mãn nguyện có lẽ không nằm quá nhiều ở bản thân những thay đổi ấy, dù chúng tích cực hay tiêu cực, mà nằm ở mức độ chúng ta cảm thấy mình có thể kiểm soát được những hoàn cảnh đang không ngừng biến đổi.

Maria Wirth và cộng sự (2026) đã nghiên cứu cách cảm nhận về khả năng kiểm soát ảnh hưởng đến nhận thức của mỗi người về những thay đổi liên quan đến tuổi tác và mức độ hạnh phúc của họ. Trước hết, các tác giả thừa nhận rằng ở giai đoạn cuối của tuổi trưởng thành, việc nhận thức rõ những mất mát do tuổi tác mang lại và cảm thấy mình không còn đạt được những điều mới mẻ như trước có liên quan đến sự suy giảm sức khỏe tinh thần, trong đó có mức độ hạnh phúc thấp hơn. Tuy nhiên, cảm nhận về khả năng kiểm soát là một yếu tố đầy triển vọng, có thể giúp chống lại những tác động tiêu cực từ các thay đổi liên quan đến tuổi tác mà mỗi người cảm nhận được. Trong nghiên cứu trên 268 người ở độ tuổi trung niên và cao tuổi, từ 50 đến 91 tuổi, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng việc cảm nhận những mất mát do tuổi tác chỉ có liên quan đến mức độ hạnh phúc thấp hơn ở những người cảm thấy mình có rất ít khả năng kiểm soát cuộc sống. Từ đó, Wirth và cộng sự nhấn mạnh tầm quan trọng của cảm nhận về khả năng kiểm soát trong việc duy trì hạnh phúc trước những thay đổi do tuổi tác mang lại. Đồng thời, các chương trình can thiệp nhằm cải thiện khả năng thích ứng với những thay đổi trong các giai đoạn phát triển về sau của cuộc đời nên chú trọng xây dựng nhận thức tích cực hơn về quá trình lão hóa của bản thân và củng cố cảm giác làm chủ cuộc sống.

Image by RosZie from Pixabay

Nhìn nhận thực tế về những mất mát

Khi tuổi tác tăng lên, chúng ta phải đối diện và học cách chấp nhận những thay đổi trên nhiều phương diện, chẳng hạn như thể chất, tinh thần và tài chính. Tuy nhiên, việc nhận thức được những mất mát liên quan đến tuổi tác, dù chúng ta có chấp nhận chúng hay không, vẫn có thể ảnh hưởng đến hạnh phúc cá nhân. Chẳng hạn, Wirth và cộng sự lưu ý rằng ngay cả việc thích nghi với một thay đổi tưởng chừng đơn giản như sự suy giảm thể lực cũng có thể khiến chúng ta phải hạn chế vận động để tránh chấn thương. Điều này, nghịch lý thay, lại có thể dẫn đến sự suy giảm thêm những năng lực thể chất vốn có. Xét trên phương diện rộng hơn, việc né tránh hoặc hạn chế tham gia các hoạt động hay hành vi mang lại niềm vui có thể làm giảm mức độ tận hưởng cuộc sống, trong khi đây là một yếu tố nền tảng góp phần tạo nên hạnh phúc.

Wirth và cộng sự cho rằng cảm nhận về sự mất mát có thể làm suy giảm hạnh phúc khi khiến chúng ta lung lay trong nhận thức về chính bản thân mình. Ngược lại, việc nhận thấy bản thân vẫn đạt được những điều có giá trị có thể cải thiện mức độ hạnh phúc và thúc đẩy nỗ lực tích lũy nguồn lực, giúp chúng ta trân trọng hơn đời sống xã hội và các mối quan hệ, làm phong phú thêm những trải nghiệm sống, đồng thời khơi dậy mong muốn tham gia vào các hoạt động mang lại niềm vui. Trái lại, khi cảm thấy mình không còn đạt được những điều mới mẻ hay tích cực theo thời gian, mức độ hạnh phúc của mỗi người có thể suy giảm.

Làm chủ câu chuyện của chính mình để nuôi dưỡng sự mãn nguyện

Wirth và cộng sự cho rằng việc duy trì hoặc nâng cao chất lượng cuộc sống phụ thuộc rất nhiều vào cảm nhận của mỗi người về khả năng kiểm soát, tức là mức độ chúng ta tin rằng hành động của mình có thể tạo ra kết quả mong muốn. Khi cảm thấy bản thân hoàn toàn bị chi phối bởi những yếu tố bên ngoài, chúng ta có thể càng nhìn nhận những thay đổi do tuổi tác như những mất mát. Ngược lại, cảm nhận rằng mình có khả năng kiểm soát cuộc sống ở mức cao có thể trở thành động lực thúc đẩy chúng ta chủ động ứng phó và thích nghi với những thách thức của tuổi tác. Các tác giả cũng lưu ý rằng cảm nhận mạnh mẽ về khả năng kiểm soát thậm chí có thể giúp chúng ta chống lại những định kiến tiêu cực gắn liền với những mất mát do tuổi tác mà bản thân cảm nhận được.

Già đi cũng đồng nghĩa với việc tích lũy thêm kinh nghiệm sống, học cách trân trọng những gì mình có, đồng thời từng bước vun đắp sự khôn ngoan và trưởng thành. Hạnh phúc trong đời sống thường nhật ở những năm tháng về sau có mối liên hệ với những thay đổi mỗi ngày trong cách chúng ta nhìn nhận quá trình lão hóa của bản thân và cảm nhận về khả năng kiểm soát cuộc sống. Vì vậy, chúng ta có lý do để nhìn nhận tuổi già từ một góc độ tích cực hơn. Sự đáng tin cậy, kinh nghiệm, trí tuệ, lòng kiên nhẫn cùng những giá trị khác được bồi đắp qua một cuộc đời sống trọn vẹn không chỉ mang lại cảm giác thỏa mãn cho chính chúng ta, mà còn giúp chúng ta kết nối sâu sắc hơn với những người xung quanh, góp phần nâng cao sức khỏe, nuôi dưỡng hạnh phúc và tìm thấy sự bình yên trong tâm hồn.

References

[i] Wirth, Maria, Anna Elena Kornadt, and Klaus Rothermund. “Awareness of Age-Related Changes and Happiness in Daily Life: Moderating Effects of Perceived Control.” Psychology and Aging, September 21, 2026.