Cái giá thầm lặng của việc né tránh những lời khó nói

NHỮNG ĐIỂM CỐT YẾU

• Việc né tránh không giúp bảo vệ mối quan hệ, mà thực chất là đang âm thầm hủy hoại nó.
• Vòng lặp "người đòi hỏi – kẻ rút lui" là dấu hiệu báo động cho những rạn nứt về cả tâm lý lẫn sức khỏe.
• Sự né tránh thường là cách ta bảo vệ một tổn thương sâu kín nào đó trong quá khứ.

Tôi từng trị liệu cho một khách hàng có người chồng "chiến tranh lạnh" suốt bảy tuần ròng rã sau một lần cãi vã. Họ có con cái, cả hai đều đi làm và cùng sống trong một ngôi nhà không quá lớn. Vậy mà suốt gần hai tháng trời, anh ta coi vợ như người vô hình. Anh đi lướt qua cô ở hành lang, ngủ ngoài ghế sofa và giả vờ như mọi chuyện vẫn bình thường. Gần hai tháng trời như thế.

Và lẽ tất nhiên, điều đó chẳng giúp ích được gì. Cặp đôi ấy đã phải trải qua nhiều tháng trị liệu cường độ cao để vượt qua không chỉ nỗi đau ban đầu, mà còn cả cảm giác bị bỏ rơi và sự oán giận tích tụ từ chính sự né tránh đó.

Có lẽ bạn chưa bao giờ phớt lờ người chung chăn gối với mình lâu đến vậy. Nhưng tôi dám cá rằng, có những chuyện bạn đã giữ kín trong lòng cũng ngần ấy thời gian, hoặc thậm chí là lâu hơn.

Đó có thể là nỗi niềm với bạn đời về việc phân chia việc nhà chưa công bằng. Có thể là cuộc trò chuyện với cha mẹ già về tình hình sức khỏe của họ. Có thể là những lời nghiêm túc với đứa con tuổi dậy thì về thứ gì đó bạn vô tình thấy trong điện thoại của chúng. Hoặc cũng có thể là một vấn đề với người bạn thân nhất, cuộc đối thoại mà nếu nói ra, bạn sợ tình bạn bấy lâu sẽ sứt mẻ.

Bạn biết rõ đó là chuyện gì mà. Bạn đã tập dượt kịch bản ấy hàng chục lần dưới vòi hoa sen. Nó khiến bạn tâm trí bất an và lòng đầy hậm hực. Nhưng bạn vẫn chưa chịu nói ra. Chúng ta ai cũng từng như vậy.

Nhiều người lầm tưởng rằng im lặng là cách bảo vệ mối quan hệ. Không phải đâu. Nó giống như một loại "thuế" đánh vào tình cảm. Và cũng như bất kỳ khoản thuế nào bị nợ lại, lãi suất sẽ cộng dồn theo thời gian cho đến khi bạn thanh toán mới thôi. Trả càng sớm, "cái giá" bạn phải trả sẽ càng rẻ.

Lãi suất kép của sự im lặng

Đây là sự thật về những gì xảy ra khi bạn né tránh: Vấn đề không hề biến mất. Nó chỉ chìm xuống lòng đất và từ đó âm thầm lớn lên.

Bạn bắt đầu nhìn nhận mọi hành động của đối phương qua lăng kính của những điều chưa nói. Những khó chịu nhỏ nhặt bỗng trở thành "bằng chứng" cho những sai lầm của họ. Bạn tự xây dựng một bản cáo trạng trong đầu mà họ chưa bao giờ có cơ hội được bào chữa. Khoảng cách cảm xúc cứ thế rộng dần ra. Không phải vì một trận cãi vã nảy lửa, mà vì sự thiếu vắng của một cuộc trò chuyện chân thành.

Hãy ngẫm lại mà xem. Sự rạn nứt trong phần lớn các mối quan hệ đang đứng bên bờ vực thẳm không bắt nguồn từ những gì đã nói ra, mà chính từ những điều cứ mãi bị chôn giấu.

Công trình nghiên cứu kéo dài hàng thập kỷ của Giáo sư John Gottman đã chỉ ra rằng "chiến tranh lạnh" (sự im lặng lảng tránh) là một trong bốn dấu hiệu tiên đoán sự đổ vỡ của hôn nhân. Không phải là những tiếng la hét, cũng chẳng phải những trận cãi vã nảy lửa, mà chính là sự rút lui, khép lòng lại.

Một bản phân tích tổng hợp từ 74 nghiên cứu trên hơn 14.000 người cho thấy kiểu quan hệ "người đòi hỏi – kẻ rút lui" khi một người cố gắng giải quyết vấn đề còn người kia lại cố tình né tránh (giống như người chồng trong câu chuyện tôi kể), có liên hệ mật thiết đến việc giảm sút sự hài lòng, mất đi sự thân mật, giao tiếp kém hiệu quả và làm gia tăng sự lo âu (Schrodt, Witt, & Shimkowski, 2014).

Cái vòng lặp tai hại này không cần đến một biến cố lớn để gây ra tổn thương. Nó âm thầm đục khoét, ngay cả trong những mối quan hệ mà nhìn từ bên ngoài vẫn thấy rất ổn thỏa.

Nghe có vẻ quen thuộc chứ? Bạn đã bao giờ ngỡ ngàng khi thấy một cặp đôi tan vỡ, dù "tháng trước trông họ vẫn rất hạnh phúc khi đi ăn cùng nhau" không? Rất có thể, chính kiểu im lặng này đã khiến sợi dây kết nối giữa họ tự đứt gãy từ bên trong.

Sự né tránh không chỉ tồn tại trong tình yêu

Cái bẫy của sự lảng tránh này không chỉ dừng lại ở hôn nhân. Nó xuất hiện trong mọi mối quan hệ mà ở đó, người ta dùng sự né tránh để thay thế cho sự thẳng thắn – như trong cách nuôi dạy con cái hay tình bạn.

Chẳng hạn, hãy nghĩ về những bậc cha mẹ không dám đặt ra các giới hạn rõ ràng vì sợ phản ứng gay gắt của con cái. Nghiên cứu chỉ ra rằng những phụ huynh có thói quen né tránh xung đột cuối cùng sẽ không thể răn dạy con đúng mực, dẫn đến việc đứa trẻ thiếu hụt sự thấu cảm và khả năng nhìn nhận vấn đề khi trưởng thành.

Hãy suy ngẫm về điều đó: Hành động tưởng chừng là tử tế nhất của cha mẹ – né tránh một cuộc tranh cãi với con – thực chất lại đang dạy đứa trẻ rằng sự khó chịu là thứ nên trốn chạy thay vì đối mặt.

Hay như trong tình bạn, nơi sự ấm ức cứ lớn dần sau lớp vỏ bọc của sự lịch thiệp. Bạn nén lòng trước quá nhiều cuộc trò chuyện chỉ biết đến bản thân của đối phương, quá nhiều lần họ thất hứa, và quá nhiều khoảnh khắc bạn phải nuốt ngược vào trong những điều mình thực sự muốn nói. Bạn không hề bùng nổ. Bạn chỉ lặng lẽ rút lui. Rồi một ngày, tình bạn ấy chỉ còn là cái xác không hồn, và chẳng ai có thể chỉ ra chính xác nó bắt đầu nguội lạnh từ bao giờ.

Trong mọi trường hợp, kịch bản đều giống hệt nhau: Sự nhẹ nhõm nhất thời khi né tránh một cuộc trò chuyện sẽ để lại những tổn thương dài hạn, vốn dĩ khó chữa lành hơn gấp nhiều lần so với chính vấn đề ban đầu mà bạn từng muốn trốn chạy.

Tại sao những người thông minh, tử tế vẫn chọn cách né tránh?

Lời khuyên thông thường chúng ta hay nghe là: "Cứ thẳng thắn đi. Hãy dũng cảm lên. Đối mặt với nó." Nhưng nếu mọi chuyện đơn giản như vậy, bạn đã làm từ lâu rồi. Việc bạn vẫn chưa thể nói ra không phải là do bạn yếu đuối hay thiếu ý chí. Đó là một tín hiệu.

Sự né tránh gần như luôn là một cách để bảo vệ điều gì đó. Tôi gọi đó là "chiếc móc", một động lực cảm xúc ẩn giấu khiến thói quen này đeo bám bạn ngay cả khi bạn biết nó đang khiến bạn phải trả giá đắt.

"Chiếc móc" đằng sau việc né tránh những lời khó nói thường nằm ở một trong những lý do sau:

Niềm tin rằng xung đột đồng nghĩa với sự ruồng bỏ hoặc thất bại. Nếu bạn lớn lên trong một gia đình mà sự bất hòa dẫn đến việc ai đó bỏ đi, đóng sầm cửa hoặc thu hồi tình yêu thương, hệ thần kinh của bạn đã ghi nhớ rằng cái giá của sự thành thật là sự bỏ rơi. Hoặc nếu bạn lớn lên trong một ngôi nhà không ai cãi vã nhưng sự im lặng lại bao trùm vì những rạn nứt ngầm vẫn luôn tồn tại, bạn cũng sẽ học được điều này. Nếu cuộc hôn nhân của cha mẹ kết thúc bằng ly hôn, điều này lại càng rõ rệt hơn. Lẽ tự nhiên là bạn sẽ sợ va chạm. Việc né tránh, vào thời điểm đó, dường như lại là cách để bạn tồn tại.

Một bản sắc được xây dựng dựa trên việc "là người dễ tính". Bạn là người không bao giờ gây sóng gió, là người bạn đời "biết điều", là người bạn "luôn thoải mái". Nếu cả đời bạn luôn cố gắng để không làm phiền lòng người khác, bạn tự định nghĩa mình là người dễ chịu, mà những cuộc đối đầu thì chẳng bao giờ dễ chịu cả. Khi lòng tự trọng của bạn phụ thuộc vào việc làm hài lòng mọi người, thì việc phải nói ra những lời gai góc sẽ đe dọa đến chính hình ảnh con người mà bạn hằng tin tưởng.

Một hệ thần kinh được huấn luyện để coi sự im lặng là an toàn. Đây không phải là một suy nghĩ hay quyết định nhất thời, mà là một trạng thái sinh lý. Cơ thể bạn căng cứng ngay cả trước khi cuộc trò chuyện bắt đầu, và sự căng thẳng đó giống như một bằng chứng cho thấy việc nói ra là nguy hiểm. Về mặt sinh học, chúng ta được lập trình để tránh xa nguy hiểm. Có thể bạn chưa bao giờ được tập cách bước qua nỗi sợ đó, hoặc những lần bạn thử làm vậy trong quá khứ đã để lại những tổn thương sâu sắc.

Hành vi này hoàn toàn có lý nếu bạn tìm về nguồn gốc của nó. Vấn đề là hiện tại nó không còn giúp ích gì cho bạn nữa. Bạn đang phải trả "lãi suất kép" cho các mối quan hệ của mình chỉ để bảo vệ bản thân trước một mối đe dọa có lẽ không còn tồn tại.

Bạn nên làm gì thay vì né tránh?

Con đường phía trước không phải là gồng mình chịu đựng sự khó chịu. Đó là cách dùng ý chí, và nó không mang lại hiệu quả lâu dài để thay đổi một thói quen cố hữu. Cách tốt hơn là thấu hiểu "chiếc móc" đó và thiết lập một phản ứng khác đi.

Dưới đây là ba bước để bắt đầu:

Hãy coi sự im lặng là một nguồn thông tin. Khi thấy mình đang kìm nén điều gì đó, hãy tự hỏi: "Mình đang bảo vệ điều gì ngay lúc này?". Đừng vội nghĩ "Mình nên nói gì?", chuyện đó tính sau. Trước tiên, hãy hiểu sự né tránh đang "giúp" gì cho bạn. Hãy ghi chú lại, bạn đang sợ điều gì? Cơ thể bạn cảm thấy thế nào? Bạn đang tự vẽ ra kịch bản tồi tệ nhất nào (và liệu có một kết cục tốt đẹp hơn không)?

Bắt đầu bằng một điều thành thật nhỏ nhất. Bạn không cần phải diễn thuyết một bài dài, cũng không cần giải quyết toàn bộ vấn đề ngay lập tức. Chỉ cần nói một câu chân thực: "Em đã giữ kín chuyện này trong lòng", hoặc "Có chuyện này khiến anh băn khoăn, và anh nghĩ em nên biết", hoặc "Em không chắc phải nói thế nào, nhưng em muốn thử chia sẻ". Câu nói thành thật đầu tiên luôn là câu khó nhất. Bước chân vào "vòng chiến" đòi hỏi nhiều can đảm nhất, những gì diễn ra sau đó chỉ đơn giản là một cuộc trò chuyện.

Tách biệt nỗi sợ ra khỏi sự thật. Hệ thần kinh đang báo động rằng cuộc trò chuyện này rất nguy hiểm. Nhưng có thể nó đã nhầm. Hãy tự hỏi: Có bằng chứng thực tế nào cho thấy người này sẽ bỏ đi, ruồng rẫy hay trừng phạt mình vì mình thành thật không? Hay đó chỉ là một câu chuyện từ quá khứ đang chạy trên "bộ mạch" cũ kỹ? Phần lớn thời gian, câu trả lời sẽ giúp bạn vỡ lẽ nhiều điều. Nếu có thể, hãy tập hít thở và học cách ngồi lại với cảm giác sợ hãi đó.

Hãy nhớ điều này

"Lãi suất kép" của sự im lặng là có thật. Nhưng cảm giác nhẹ nhõm khi cuối cùng cũng nói ra được tâm tư của mình cũng rất thật.

Những cuộc trò chuyện mà bạn đang trốn tránh có lẽ chính là điều mà mối quan hệ của bạn đang cần nhất để được chữa lành.

Vì vậy, hãy cứ can đảm và dũng cảm lên một chút.

Tuần này, bạn định sẽ mở lòng về chuyện gì?  

References

Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work.New York: Crown Publishers.

Schrodt, P., Witt, P. L., & Shimkowski, J. R. (2014). A meta-analytical review of the demand/withdraw pattern of interaction and its associations with individual, relational, and communicative outcomes. Communication Monographs, 81(1), 28–58.

Tác giả: Adi Jaffe Ph.D.

Nguồn: The Hidden Cost of Avoiding Hard Conversations | Psychology Today