3 kiểu khuôn mẫu trong mối quan hệ mà cặp đôi nào cũng nên học cách phá bỏ

ĐIỂM CHÍNH

• Phần lớn các mối quan hệ không tan vỡ vì một biến cố đơn lẻ, mà vì những khuôn mẫu lặp đi lặp lại của chúng ta.
• Việc “gồng gánh quá mức”, một trong những kiểu hành xử được xã hội tán thưởng nhất, có thể dần dần nuôi dưỡng sự kiệt quệ.
• Kỹ năng giải quyết xung đột lành mạnh giúp tạo nên sự gắn bó đủ sức vượt qua những lúc khó chịu.

Nghiên cứu về các mối quan hệ đã chỉ ra rất rõ rằng đa số cuộc tình không kết thúc vì một sự kiện biệt lập, mang tính thảm họa. Thường thì chúng rạn nứt bởi những khuôn mẫu hành xử của chính chúng ta, những điều từng giúp ta thấy an toàn và được chở che, nhưng theo thời gian lại trở nên độc hại và lệch nhịp với mối quan hệ.

Chúng ta có thể cứ tự hỏi: “Tại sao mình luôn rơi vào hoàn cảnh này?” mà chẳng tìm được câu trả lời thỏa đáng, hoặc tin rằng mình luôn “thu hút nhầm người.” Nhưng sự thật tỉnh táo hơn, bớt kịch tính hơn, có lẽ là: ta đang mắc kẹt trong những lối mòn từng giúp mình sinh tồn, nhưng giờ lại trở thành chướng ngại cho sự trưởng thành.

Dưới đây là ba khuôn mẫu quan hệ bạn có thể nhìn lại và ngắt quãng để cải thiện đáng kể chất lượng các mối quan hệ của mình.

1. Gồng gánh quá mức nhân danh tình yêu

Gồng gánh quá mức là một trong những kiểu hành xử được xã hội tưởng thưởng nhiều nhất. Nó thường hiện ra dưới dáng vẻ “dễ chiều,” luôn nhận phần trách nhiệm đoán trước và đáp ứng nhu cầu của mọi người, âm thầm gánh lấy những khoảng trống cảm xúc, hay vội vàng xoa dịu xung đột trước khi nó kịp lộ diện. Nhưng phía sau sự tận tụy ấy, mệt mỏi lại lặng lẽ tích tụ.

Thói quen này thường bắt rễ từ rất sớm. Nhiều đứa trẻ học được, qua những tín hiệu ngầm hoặc rõ ràng như lời khen, phần thưởng, rằng muốn giữ được sự gần gũi thì phải trở nên hữu ích, dễ chịu, không thể thiếu. Chẳng hạn, nếu sự hiện diện cảm xúc của người chăm sóc lúc có lúc không, đứa trẻ có thể thích nghi bằng cách trở nên cực kỳ nhạy với nhu cầu của người khác. Khi lớn lên, xu hướng ấy có thể đẩy một người bạn đời vào vai kẻ lặng lẽ gánh lấy việc điều phối cảm xúc và tinh thần cho cả mối quan hệ.

Một nghiên cứu năm 2019 đăng trên tạp chí Sex Roles xác nhận rằng phụ nữ vẫn đang đảm nhận phần lớn lao động tinh thần và cảm xúc trong gia đình như sắp xếp lịch trình, giữ nề nếp, theo dõi trạng thái cảm xúc của con cái, ngay cả khi những dạng lao động khác, chẳng hạn tài chính, đã được chia sẻ công bằng hơn. Những phụ nữ cảm thấy mình là người chịu trách nhiệm chính cho việc vận hành cảm xúc và hậu cần của gia đình báo cáo mức độ hài lòng cuộc sống thấp hơn, quá tải vai trò nhiều hơn và sự hài lòng trong quan hệ giảm sút, dù đã tính đến yếu tố gần gũi thể xác lẫn tinh thần. Chỉ riêng sự thân mật không đủ để bù đắp cái giá tâm lý của việc trở thành “người quản lý” mối quan hệ.

Phá vỡ khuôn mẫu này không có nghĩa là bạn phải trở nên lạnh lùng hay khép kín. Đúng hơn, đó là học cách chịu được cảm giác khó chịu khi không sửa chữa mọi thứ. Bạn có thể bắt đầu bằng việc dành lấy không gian mình cần trong mối quan hệ, cho phép người khác bước lên, thậm chí được quyền thất bại, mà không vội lao vào cứu vãn thế cân bằng.

Source: Lumière Rezaie / Unsplash

2. Tránh xung đột và gọi đó là hòa hợp

Có lẽ không quá lời khi nói rằng câu “Tôi chỉ không thích những chuyện ồn ào, kịch tính” là một trong những câu xuất hiện nhiều nhất trong các phòng trị liệu. Thế nhưng điều ít được nhắc tới hơn là việc né tránh xung đột thường bị đánh đồng với sự trưởng thành về cảm xúc.

Các nghiên cứu giúp ta hiểu rõ hơn điều này. Công trình của John Gottman cho thấy cách các cặp đôi xử lý xung đột mới là yếu tố dự báo mạnh nhất cho sự tan vỡ, chứ không phải bản thân việc xung đột có xảy ra hay không. Những cặp đôi chẳng bao giờ cãi nhau chưa chắc đã lành mạnh hơn những người thường xuyên tranh luận. Thậm chí, ở nhóm đầu, sự bình yên bề mặt có thể chỉ đang che giấu một khoảng cách cảm xúc ngày càng rộng.

Một nghiên cứu năm 2022 bổ sung thêm một sắc thái quan trọng: với những người có xu hướng hướng tới phát triển, cởi mở, giàu biểu đạt và coi trọng sự lớn lên trong mối quan hệ, mức độ kìm nén cảm xúc thấp hơn thường dự báo sự hài lòng cao hơn, nhất là khi người bạn đời cũng có cách tiếp cận tương tự.

Khi những bất đồng liên tục bị lờ đi, chúng không hề tan biến vào hư không. Chúng chỉ lặng lẽ đi “xuống lòng đất,” để rồi sau này trồi lên dưới dạng những lời móc mỉa thụ động, sự xa cách cảm xúc, những cú rút lui đột ngột, hay một cảm giác cô đơn mơ hồ ngay trong chính mối quan hệ.

Phá vỡ khuôn mẫu này đòi hỏi ta nhìn lại xung đột như một nguồn dữ liệu, chứ không phải tín hiệu của hiểm nguy. Bất đồng mang đến cho cả hai thông tin về nhu cầu, giá trị và ranh giới, những điều thường cần được điều chỉnh lại theo thời gian.

Việc tranh luận không phải là bản án dành cho khả năng tồn tại của một mối quan hệ. Sự an toàn không nằm ở chỗ chưa từng rạn nứt, mà ở những nỗ lực hàn gắn sau mỗi lần đổ vỡ. Chính các kỹ năng giải quyết xung đột lành mạnh mới tạo nên sự gắn bó đủ sức đi qua những khoảng khó chịu.

3. Nhầm lẫn giữa cường độ cảm xúc và sự thân mật

Cuối cùng là một khuôn mẫu vừa đánh lừa vừa đầy mê hoặc: liên tục ngộ nhận rằng cảm xúc mãnh liệt đồng nghĩa với kết nối sâu sắc. Phần nào đó, điều này đến từ việc văn hóa đại chúng đã lãng mạn hóa những mối quan hệ chóng vánh, liên lạc dồn dập, những cung bậc lên xuống kịch tính và cảm giác cấp bách như thể do số phận sắp đặt.

Sự mãnh liệt ở giai đoạn đầu được nuôi dưỡng chủ yếu bởi dopamine, chứ không phải bởi cảm giác gắn bó an toàn. Hệ thống phần thưởng này tạo ra những trạng thái khiến ta tưởng như mình đã chạm đến chiều sâu, nhưng thực ra đó chưa phải là sự an yên cảm xúc. Nó chỉ là một mảnh của bức tranh lớn.

Một nghiên cứu đăng trên Psychoneuroendocrinology cho thấy sự gắn bó thuở ban đầu thường được đánh dấu bởi tính tương hỗ ngày càng tăng và sự đồng điệu về cảm xúc. Mức oxytocin cao ở những người mới yêu liên hệ với những cái chạm trìu mến, cảm xúc tích cực, sự quan tâm qua lại và những trạng thái cảm xúc hòa nhịp.

Tuy vậy, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng quá trình kết nối sớm ấy có thể song hành với nỗi lo âu và sự cảnh giác về mối quan hệ, hàm ý rằng “hóa học” ban đầu hay giai đoạn trăng mật, không tự động biến thành cảm giác an toàn. Khi cường độ chủ yếu được thúc đẩy bởi kích thích và sự khó đoán, thay vì bởi khả năng đáp lại ổn định, nó dễ dẫn tới những vòng lặp kéo–đẩy về sau.

Nói cách khác, nếu ta đồng nhất tình yêu với pháo hoa cảm xúc, sự ổn định có thể trở nên nhàm chán, thậm chí với những người không tin mình xứng đáng với tình yêu lành mạnh, nó còn mang vẻ đáng ngờ và đe dọa.

Cái giá cảm xúc của khuôn mẫu này vô cùng lớn. Những người đặt nặng cường độ thường dễ bỏ qua các phẩm chất làm nên nền móng của hạnh phúc dài lâu như sự đáng tin, lòng tử tế và khả năng hàn gắn. Khả năng điều hòa cảm xúc là yếu tố then chốt để một mối quan hệ trở nên bền bỉ.

Để phá vỡ lối mòn ấy, có lẽ bạn cần điều chỉnh lại điều gì khiến mình thấy “đúng” trong tình yêu. Hãy bắt đầu bằng việc để ý không chỉ mức độ cảm xúc mạnh đến đâu, mà còn xem bạn có thấy bình ổn khi ở cạnh người ấy hay không. Hãy tự hỏi: mối kết nối này mở rộng đời mình, hay đang nuốt chửng nó?

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 3 Relationship Patterns All Couples Should Try to Break | Psychology Today