3 "thói hư tật xấu" thực chất lại là dấu hiệu của Trí tuệ cảm xúc cao

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Những tâm hồn có sự nhạy cảm cao thường sở hữu năng lực tự soi rọi và gọi tên cảm xúc một cách sâu sắc.
• Người có trí tuệ cảm xúc cao thường chọn dừng lại một nhịp để lắng nghe và thấu cảm xem những quyết định của mình sẽ chạm đến người khác ra sao.
• Gọi đúng tên những xao động trong lòng là liều thuốc xoa dịu tự nhiên, giúp bão giông hóa dịu dàng và dễ dàng nâng niu hơn.

Trong thế giới của những cuốn sách kỹ năng sống hiện đại, hiếm có thói quen nào lại bị phán xét khắt khe như việc "nghĩ quá nhiều". Chúng ta vẫn thường bảo nhau hãy ngừng mổ xẻ vấn đề, hãy tin vào trực giác và bớt bận lòng vì những điều vụn vặt. Thế nhưng, dưới lăng kính của tâm lý học, dù việc gặm nhấm nỗi buồn một cách cực đoan quả thực có thể bào mòn tâm trí, thì không phải mọi sự suy tư đều là mầm mống của rắc rối. Ngược lại, có những thói quen mà người ngoài nhìn vào tưởng là nghĩ ngợi viển vông, nhưng thực chất lại là biểu hiện của một trí tuệ cảm xúc (EQ) vô cùng nhạy bén.

Trí tuệ cảm xúc, hiểu một cách giản dị, là khả năng thấu suốt, vỗ về và phản hồi một cách trọn vẹn trước những rung cảm của chính mình cũng như của những người xung quanh. Những ai may mắn sở hữu món quà này thường có xu hướng đón nhận các tín hiệu cảm xúc bằng sự chăm chút và cẩn trọng hơn trong cách nhìn nhận các mối quan hệ xã hội. Sự lưu tâm ấy đôi khi bị nhầm lẫn với việc nghĩ ngợi thiệt hơn, nhưng nếu được định hướng bằng một cái tâm thiện lành và xây dựng, nó lại là tấm gương phản chiếu một quá trình chuyển hóa nội tâm vô cùng tinh tế và sâu sắc.

Dưới đây là 3 thói quen "nghĩ nhiều" như thế, mà theo các nghiên cứu tâm lý học, thực chất lại là thanh âm của một trí tuệ cảm xúc vững vàng.

1. Tua lại những cuộc trò chuyện trong tâm trí

Nhiều người trong chúng ta thường vô tình rơi vào vòng lặp của việc tự trò chuyện với chính mình sau mỗi cuộc gặp gỡ, không ngừng mổ xẻ từng câu chữ của cả bản thân lẫn đối phương. Một người có trí tuệ cảm xúc cao thậm chí sẽ nhìn lại cuộc tương tác ấy và băn khoăn xem liệu mình đã cảm nhận đúng tông giọng của người kia chưa, hay liệu câu trả lời của mình lúc đó có thể thấu đáo hơn một chút được không.

Nếu chỉ nhìn lướt qua bề ngoài, điều này dường như là một sự suy diễn không cần thiết. Suy cho cùng thì mọi chuyện cũng đã an bài, lời nói ra như bát nước đổ đi, việc cứ tua đi tua lại chúng trong đầu thì có ích chi? Thế nhưng, dưới góc độ của các nghiên cứu tâm lý, sự chiêm nghiệm này lại gánh vác một sứ mệnh vô cùng thiêng liêng.

Theo nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc từ tạp chí chuyên ngành Personality and Individual Differences, những tâm hồn có sự nhạy cảm cao thường dễ bước vào một tiến trình gọi là "đánh giá cảm xúc": đây là hành trình giải mã các tín hiệu vô ngôn như thanh âm trầm bổng của giọng nói, một cái nhíu mày, nụ cười thoáng qua, hay bối cảnh diễn ra câu chuyện.

Chính quá trình xử lý mang tính chiêm nghiệm này là bệ đỡ cho hai chiếc chìa khóa quan trọng nhất trong một mối quan hệ: sự thấu cảm và năng lực đặt mình vào vị trí của người khác. Nhờ vậy, chúng ta có thể chạm đến những ngóc ngách cảm xúc sâu kín nhất của đối phương trong lúc trò chuyện. Bằng cách lùi lại để nhìn ngắm những cuộc đối thoại đã qua, họ có thể tự soi rọi xem lời nói của mình đã sưởi ấm hay vô tình làm tổn thương ai đó, hoặc nhận ra những thông điệp ẩn ý mà lúc mới đầu mình đã vô tình bỏ lỡ.

Dẫu vậy, điều cốt lõi là phải phân định rạch ròi giữa một sự suy ngẫm lành mạnh và việc gặm nhấm nỗi buồn một cách mù quáng. Việc gặm nhấm quá khứ chỉ là những suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại, hiếm khi mang lại một góc nhìn mới mẻ hay một năng lượng chữa lành nào. Trong khi đó, sự suy ngẫm đúng nghĩa lại là cách chúng ta học hỏi từ những trải nghiệm, và quan trọng hơn cả, là biết điều chỉnh cách hành xử của mình trong tương lai từ những gì đã chắt chiu được.

Vì vậy, nếu bạn là người thường xuyên nhìn lại những cuộc trò chuyện bằng sự tò mò, thấu hiểu thay vì tự trách móc, phán xét bản thân, thì rất có thể bạn đang nuôi dưỡng và làm phong phú thêm cho năng lực kết nối xã hội tuyệt vời của chính mình.

Image: GETTY

2. Trăn trở trước mỗi hành động của mình

Một thói quen khác cũng thường bị gán mác một cách oan uổng là "nghĩ quá nhiều", đó chính là xu hướng nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau trước khi đưa ra một quyết định.

Những người có trí tuệ cảm xúc cao thường chọn dừng lại một nhịp để nâng niu, nghĩ suy xem lựa chọn của mình sẽ chạm đến người khác ra sao, dù đó là gia đình, đồng nghiệp, bạn bè hay người bạn đời của họ. Họ có thể lặng lẽ hình dung ra những viễn cảnh khác nhau trong tâm trí trước khi đặt bút phản hồi một tin nhắn nhạy cảm hoặc đối diện với một cuộc xung đột, một sự cẩn trọng mà người ngoài đôi khi coi là rườm rà, không cần thiết.

Nhưng thực chất, xu hướng này lại gắn bó mật thiết với năng lực đặt mình vào vị trí của người khác, một kỹ năng nhận thức định hình nên sự thấu cảm và giúp các mối quan hệ được vận hành một cách êm đẹp. Như nghiên cứu năm 2015 từ tạp chí Early Child Development and Care đã chỉ ra, việc biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác là chiếc chìa khóa vạn năng để học cách sẻ chia, xoa dịu những va chạm đời thường và lan tỏa những hạt mầm tử tế trong xã hội.

Nhìn từ bên ngoài, một ai đó luôn "đau đáu" nghĩ xem người khác sẽ cảm thấy thế nào hay phản ứng ra sao trông có vẻ như một kẻ do dự hoặc quá đỗi rụt rè. Thế nhưng, tận sâu bên trong, họ chỉ đang cẩn trọng nâng niu những xúc cảm có thể xảy ra từ hành động của mình trước khi bước tiếp, một sự tử tế âm thầm mà hầu hết chúng ta đều ước ao được nhận về nhiều hơn từ cuộc đời.

3. Mổ xẻ những phản ứng của chính mình

Hình thái thứ ba của việc "nghĩ nhiều" chính là soi rọi vào những phản ứng cảm xúc của chính bản thân. Hãy thử tưởng tượng một người luôn nhạy bén nhận ra những luồng suy nghĩ và cảm xúc đang cuộn chảy bên trong mình, chẳng hạn như họ nhận thấy mình bỗng dưng bực dọc một cách lạ thường trong một cuộc họp, hay cảm thấy bất an, chông chênh sau khi vừa gặp gỡ một ai đó.

Thay vì gạt phắt thứ cảm xúc ấy sang một bên, người có trí tuệ cảm xúc cao sẽ chọn dừng lại, để lắng nghe xem điều gì đang thực sự diễn ra trong lòng mình, và vì sao nó lại xuất hiện. Liệu đó có phải là tiếng vọng của những áp lực, mệt mỏi? Là dư âm của một sự hiểu lầm vụn vặt, vô hại? Hay đó là dấu hiệu cảnh báo của một nỗi bất an sâu kín hơn đang rất cần được họ vỗ về, chăm sóc?

Các nhà tâm lý học gọi khía cạnh này của sự tự nhận thức cảm xúc là "gọi tên cảm xúc", một mảnh ghép cốt lõi làm nên trí tuệ cảm xúc. Theo một nghiên cứu năm 2018 đăng trên tạp chí Emotion Review, việc có thể nhận diện và đặt đúng tên cho những xao động trong lòng là một phương thuốc vô cùng hiệu nghiệm để xoa dịu cường độ của chúng, giúp những cơn bão lòng trở nên dịu dàng và dễ dàng ôm ấp hơn.

Dưới lăng kính này, những ai sẵn sàng dấn thân vào hành trình gian nan để thấu hiểu căn nguyên những tổn thương của mình sẽ có năng lực phản hồi một cách đầy xây dựng, thay vì phản ứng một cách bốc đồng hay tiêu cực. Kiểu tự soi rọi nội tâm này rất dễ bị nhầm lẫn với sự suy diễn viển vông, nhưng thực ra, nó lại là minh chứng rõ ràng nhất cho một tâm hồn đã trưởng thành và chín chắn.

Thay vì kìm nén những cảm xúc khó chịu, người có trí tuệ cảm xúc cao chọn cách đi xuyên qua chúng, tìm hiểu chúng tận cùng trước khi thanh thản bước tiếp. Đây là một hành trình vừa phản chiếu, vừa bồi đắp cho thế giới cảm xúc thêm vững vàng, bởi nó soi sáng những lối mòn trong hành vi của chính họ, tiếp thêm sức mạnh để họ sống và phản hồi cuộc đời một cách chủ động, trọn vẹn hơn trong tương lai.

Khi sự "nghĩ nhiều" trở thành gánh nặng tâm lý

Dù việc soi rọi nội tâm mang lại nhiều giá trị chữa lành, chúng ta vẫn cần giữ cho lòng mình một sự chừng mực để những suy tư ấy không bước quá ranh giới sang vùng đất của sự gặm nhấm tiêu cực. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở mục đích mà ta hướng đến:

• Sự suy ngẫm đúng nghĩa luôn kiếm tìm sự thấu hiểu và trưởng thành.
• Việc gặm nhấm quá khứ lại giam cầm con người trong vòng lặp của sự tự trách và âu lo.

Chính vì lẽ đó, những người có trí tuệ cảm xúc vững vàng sẽ luôn chủ động chuyển hóa sự chiêm nghiệm thành hành động ngay khi họ chắt chiu được một bài học giá trị cho mình. Chẳng hạn, một khi đã thấu suốt vấn đề sau quá trình tự soi rọi, họ sẽ bắt tay vào thay đổi để mọi thứ tốt đẹp hơn, thay vì cứ mãi đứng yên và dằn vặt bản thân. Họ hiểu rằng, nếu chính mình không thay đổi, thì cuộc đời cũng chẳng có gì đổi thay.

Trong guồng quay hối hả của cuộc sống hiện đại hôm nay, nơi người ta quá đề cao những quyết định chớp nhoáng và những phản ứng tức thời, những người thích chiêm nghiệm đôi khi bị xem là quá do dự hoặc chất chứa quá nhiều tâm tư. Xu hướng thích mổ xẻ cảm xúc và những chuyển biến trong các mối quan hệ của họ rất dễ bị gán mác là nghĩ ngợi viển vông. Thế nhưng, trí tuệ cảm xúc lại luôn cần đến sự quan sát tỉ mỉ và năng lực tự nhận thức sâu sắc, hai món quà đòi hỏi chúng ta phải lắng nghe và nâng niu những rung cảm của tâm hồn bằng một chiều sâu rất khác. 

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn:  3 "Bad Habits" That Actually Signal Emotional Intelligence | Psychology Today