Khi những rạn nứt lại là sợi dây vô hình níu giữ một chuyện tình

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Các triệu chứng tổn thương hoặc sự rạn nứt trong tình cảm đôi khi cứ dai dẳng mãi, bởi lẽ (một cách vô thức) chúng đang phục vụ cho một mục đích nào đó.
• Sự thay đổi có thể mang lại cảm giác bất an, đe dọa khi chính những đau khổ ấy lại đang đóng vai trò làm điểm tựa giữ thế cân bằng cho mối quan hệ.
• Trị liệu đôi lứa giúp hai người xoa dịu và khỏa lấp những nhu cầu ẩn sâu bên trong, mà không cần bản thân bạn hay mối quan hệ của cả hai phải "ngã bệnh" thì mới được lắng nghe.

Trong hành trình đồng hành cùng các cặp đôi tại phòng trị liệu, tôi không hiếm gặp những mối quan hệ dường như đã hoàn toàn bế tắc. Tổn thương hay nghịch cảnh cứ lặp đi lặp lại bất chấp mọi nỗ lực can thiệp. Xung đột cứ thế quay về dù người trong cuộc đã thấu suốt căn nguyên. Khi tìm lý do, người ta thường đổ lỗi cho mức độ trầm trọng của nỗi đau hay những áp lực dồn dập từ thế giới bên ngoài. Thế nhưng, phân tâm học từ lâu đã chỉ ra một góc khuất khác, vô hình và tĩnh lặng hơn: những "đặc quyền" luôn đi đôi với sự khổ đau.

Hiện tượng này được gọi là lợi ích thứ phát, một khái niệm lần đầu tiên được Sigmund Freud đúc kết khi ông cố gắng lý giải sự bám riết dai dẳng của các triệu chứng loạn thần kinh. Dù thường bị hiểu lầm, lợi ích thứ phát vẫn là một lăng kính lâm sàng vô cùng đắt giá để chúng ta thấu cảm vì sao việc thay đổi trong một mối quan hệ gắn bó lại có thể gian nan đến thế.

Phân biệt giữa Lợi ích Nguyên phát và Lợi ích Thứ phát theo Freud

Freud đã đưa ra các khái niệm về lợi ích nguyên phát và lợi ích thứ phát để mô tả các tiến trình vô thức diễn ra trong việc hình thành triệu chứng. Trong mô hình của ông, các triệu chứng chính là "sự thỏa hiệp": chúng vừa là nơi trú ngụ cho những xung năng bị cấm đoán hoặc những tổn thương đau đớn, vừa che chở cá nhân khỏi sự lo âu mà những xung năng đó có thể kích hoạt.

• Lợi ích nguyên phát là sự nhẹ nhõm về mặt tâm lý bên trong mà một người đạt được thông qua chính triệu chứng đó. Triệu chứng này xoa dịu các xung đột nội tâm và giảm bớt âu lo bằng cách giữ cho những ước muốn, cảm xúc hay ý nghĩ quấy nhiễu không lọt vào nhận thức tỉnh táo của phần ý thức. Tiến trình này diễn ra hoàn toàn trong vô thức. Trong vài trường hợp, việc hình thành triệu chứng còn đi kèm với sự thoái lui, khi một cá nhân vô thức quay về các phương thức hành xử thời thơ dại, tự đặt mình vào vị trí phụ thuộc nhiều hơn để được bảo bọc và chở che.
• Lợi ích thứ phát, ngược lại, là những lợi thế về mặt tương tác cá nhân và xã hội nảy sinh nhờ sự tồn tại của triệu chứng đó. Freud mô tả đây là những lợi ích có được sau khi triệu chứng đã thành hình, chứ không phải nguyên nhân sinh ra nó. Ví dụ như: sự chăm sóc đặc biệt từ những người xung quanh, sự miễn trừ khỏi các nghĩa vụ thường nhật, hay một lý do chính đáng để được quyền dựa dẫm, phụ thuộc vào người khác. 

Image by neelam279 from Pixabay

Lợi ích thứ phát có phải là một tiến trình vô thức?

Câu hỏi liệu lợi ích thứ phát có hoàn toàn thuộc về cõi vô thức hay không từ lâu đã là tâm điểm của nhiều cuộc tranh luận. Các tài liệu đương đại không ngừng nhấn mạnh những bất cập trong cách định nghĩa, đồng thời đưa ra lời cảnh báo về việc lạm dụng hoặc hiểu sai khái niệm này, đặc biệt là khi nó bị đánh đồng với hành vi giả bệnh hoặc sự lừa dối có chủ đích. Nghiên cứu tổng quan của Fishbain đã chỉ ra rằng, lợi ích thứ phát thường là do các nhà lâm sàng tự suy diễn hơn là có minh chứng rõ ràng, và họ có thể đang thổi phồng khả năng lý giải của khái niệm này.

Thuở ban đầu, Freud nhìn nhận cả lợi ích nguyên phát và thứ phát đều bắt rễ sâu thẳm trong các tiến trình vô thức. Tuy nhiên, những quan sát sau này lại gợi ý rằng, theo thời gian, lợi ích thứ phát có thể dần được lý trí nhận diện. Đôi khi, một người có thể lờ mờ nhận ra những "đặc quyền" đi kèm với căn bệnh hay nỗi đau khổ của mình, ngay cả khi họ vô cùng ngần ngại để thừa nhận điều đó. Dù vậy, việc một triệu chứng mang lại lợi ích không đồng nghĩa với việc triệu chứng đó được tạo ra một cách cố ý hay được duy trì bằng lý trí.

Trên thực tế, có những người đang phải đánh đổi bằng những "tổn thất thứ phát" vô cùng to lớn, như đánh mất các vai trò xã hội, mất đi thu nhập, sự tự chủ hay lòng tự trọng, thế nhưng họ vẫn dường như bị "mắc kẹt" trong vũng lầy của chính mình. Điều này minh chứng rằng, cán cân giữa được và mất trong thế giới nội tâm của con người vốn dĩ chưa bao giờ là một bài toán giản đơn.

Lợi ích thứ phát trong mối quan hệ lứa đôi gắn bó

Trong không gian của những mối quan hệ thân mật, lợi ích thứ phát mang một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các triệu chứng tâm lý hiếm khi nào chỉ gói gọn trong thế giới của một cá nhân; chúng định hình lại toàn bộ động lực của một cặp đôi. Căn bệnh trầm cảm, nỗi lo âu, các triệu chứng cơ thể hóa, hay những tổn thương kéo dài thường làm thay đổi hoàn toàn cách thức chăm sóc, trách nhiệm và cán cân quyền lực giữa hai người.

Các tài liệu chuyên ngành đã ghi nhận một chuỗi những lợi ích thứ phát gắn liền với bệnh tật và tổn thương tâm lý. Chúng bao gồm sự gia tăng cảm giác phụ thuộc, sự chú ý nhiều hơn từ người bạn đời, sự bảo bọc quá mức, sự giải thoát khỏi những kỳ vọng về mặt thể hiện bản thân, và một lý do chính đáng để rút lui khỏi những vai trò quá sức. Trong một số trường hợp, các triệu chứng này cho phép một người né tránh những tình huống khơi dậy lòng hổ thẹn, xung đột hoặc sự lo âu, trong khi vẫn duy trì được sợi dây kết nối với đối phương.

Người bạn đời của họ cũng có thể vô tình dự phần vào những động lực này.

Sự chăm sóc ân cần, việc hạ thấp những kỳ vọng, hay những hành vi bảo vệ thường xuất phát từ sự quan tâm chân thành. Tuy nhiên, theo thời gian, chúng lại vô tình "cố định" vai trò của triệu chứng ấy trong mối quan hệ, khiến cho bất kỳ sự thay đổi nào cũng mang lại cảm giác chao đảo, bất an cho cả hai bên.

Tương tự như vậy, những rạn nứt hay xung đột triền miên trong đời sống hôn nhân đôi khi cũng đóng vai trò như một chất ổn định. Tổn thương hoặc sự đau khổ có thể giúp duy trì chính mối quan hệ đó, làm chệch hướng sự chú ý khỏi những vết thương lòng sâu kín hơn, hoặc hóa giải những xung đột về mặt vai trò trong hệ thống gia đình. Nghịch lý thay, một cuộc xung đột mãn tính lại có thể tạo ra một cấu trúc, sự dự đoán được và cả sự gắn kết về mặt cảm xúc, ngay cả khi nó vô cùng đau đớn. Trong vài trường hợp, nó cho phép các cặp đôi ở lại bên nhau mà không phải đối diện với những câu hỏi mang tính đe dọa hơn về sự hòa hợp sâu sắc, về những bất mãn âm ỉ, hay về sự chia ly.

Theo nghĩa này, xung đột trở thành một thứ "keo dán ngụy tạo", bề ngoài thì phá vỡ, nhưng bên dưới lại gắn kết. Các nghiên cứu về lợi ích thứ phát và tam phát cũng gợi ý thêm rằng, hệ thống gia đình có thể vô thức đồng lõa trong việc duy trì sự đau khổ khi điều đó giúp giảm bớt căng thẳng tổng thể, bảo toàn sự gắn kết hoặc ổn định lại các vai trò.

Điều cốt lõi cần nhớ là, lợi ích thứ phát không hề phủ nhận sự đau khổ. Những lợi ích này hoàn toàn có thể tồn tại song song với những mất mát to lớn, và người ta thường có xu hướng bám chặt lấy nỗi đau dù phải trả những cái giá rất đắt.

Các nghiên cứu cũng cảnh báo những nhà lâm sàng tránh đưa ra những cách lý giải đơn giản hóa về lợi ích thứ phát. Việc đánh đồng khái niệm này với sự thao túng, sự thiếu động lực hay hành vi giả bệnh sẽ làm xói mòn lòng trắc ẩn và có nguy cơ làm đổ vỡ liên minh trị liệu. Tuy nhiên, nếu được sử dụng một cách cẩn trọng, khái niệm này vẫn giữ nguyên vẹn giá trị tinh tế của nó.

Thấu hiểu vai trò của Lợi ích thứ phát trong Trị liệu đôi lứa: Nỗi đau và sự trắc trở đang nắm giữ sứ mệnh gì?

Lợi ích thứ phát có thể giúp lý giải nguyên do vì sao các cá nhân và các cặp đôi lại vô thức phản kháng trước sự thay đổi. Các triệu chứng và xung đột cứ dai dẳng mãi không phải vì thân chủ không muốn tốt lên, mà bởi sự tốt lên ấy đang đe dọa đến những trật tự vốn đã định hình vững chắc.

Đối với các nhà lâm sàng làm việc với các cặp đôi, việc lưu tâm đến lợi ích thứ phát mở ra một lối chuyển dịch trong tư duy: từ câu hỏi "Tại sao điều này không chịu thay đổi?" sang "Khó khăn này đang đóng vai trò gì trong mối quan hệ?". Khi được khám phá bằng sự thấu cảm, tò mò thay vì sự phán xét hay buộc tội, lợi ích thứ phát có thể soi rọi những sự phụ thuộc ẩn giấu, những nhu cầu chưa được hồi đáp, và cả những thỏa hiệp vô hình đang giam cầm đôi lứa trong sự bế tắc. Thấu hiểu được nỗi đau khổ đang "làm gì" trong một cuộc hôn nhân có thể là điều kiện tiên quyết để tìm ra cách giúp nó cuối cùng cũng buông lơi sự kìm kẹp của mình.

Đôi khi, những triệu chứng hay sự đau khổ vẫn chọn ở lại bởi chúng đang gánh vác một "sứ mệnh" mà bạn chưa tìm được cách nào khác để hoàn thành. Chúng có thể đang bảo vệ bạn trước một sự thay đổi cảm giác quá đột ngột hay khó lòng chấp nhận, hoặc che chở bạn trước một cuộc xung đột ngỡ như quá nặng nề.

Tiến trình trị liệu đôi lứa mà tôi đồng hành cùng bạn không chỉ nhắm đến việc "sửa chữa" các triệu chứng bề nổi. Đích đến của nó là giúp hai bạn vén màn và khỏa lấp những nhu cầu ẩn sâu bên dưới, nhu cầu được chăm sóc, được an toàn, hay bất kỳ điều gì khác, theo một phương thức vẹn tròn hơn, nơi mà cả bạn lẫn mối quan hệ của hai người không còn phải "ngã bệnh" thì mới nhận được những yêu thương đó.  

References

Davidhizar R. (1994). The pursuit of illness for secondary gain. The Health care supervisor, 13(1), 10–15.

Fishbain, D. A. (1994). Secondary gain concept: Definition problems and its abuse in medical practice. APS Journal, 3(4), 264-273. https://doi.org/10.1016/S1058-9139(05)80274-8

Van Egmond, J., Kummeling, I., & Balkom, T. aan. (2005). Secondary gain as hidden motive for getting psychiatric treatment. European Psychiatry, 20(5–6), 416–421. doi:10.1016/j.eurpsy.2004.11.012