Khi ta sợ hãi quá khứ, thực ra ta vẫn đang hướng về phía trước

Từ trước đến nay, nỗi sợ thường được hiểu là một cảm xúc hướng về phía trước. Trong Rhetoric, Aristotle đã định nghĩa nó là một cảm giác tiêu cực (‘một sự xáo trộn’) nảy sinh từ ‘một hình ảnh trong tâm trí về một tai họa mang tính hủy diệt hoặc đau đớn trong tương lai’. Xét từ góc độ tiến hóa, nỗi sợ giúp ta né tránh hiểm nguy và chuẩn bị cho những gì có thể xảy đến. Chính nhờ tín hiệu của nỗi sợ mà ta tìm cách thoát khỏi những tình huống nguy hiểm như một con thú hoang gầm gừ hay một cái cây sắp đổ. Cả triết học lẫn tâm lý học đều xem xu hướng hướng về tương lai này là đặc điểm cốt lõi của nỗi sợ.

Thế nhưng, trong đời sống thường ngày, vẫn có những lúc ta thật sự sợ hãi quá khứ. Điều này dường như đi ngược lại với những quan điểm phổ biến nhất về cách nỗi sợ vận hành, nhưng điều đáng ngạc nhiên là, nỗi sợ về quá khứ vẫn có thể hòa hợp với cấu trúc vốn hướng về tương lai của nó. Ngay cả khi nỗi sợ quay nhìn về phía sau, nó vẫn làm điều đó để vươn tới phía trước. Nỗi sợ luôn giữ ánh nhìn về ngày mai, ngay cả khi nó đang nói về ngày hôm qua. Bằng cách nào?

Để hiểu được ý niệm “sợ hãi quá khứ”, bước đầu tiên là nắm rõ hơn về cách nó định vị trong dòng thời gian, đặc biệt là, việc “hướng về phía trước” thực chất là gì. Hãy hình dung nỗi sợ như một bộ cảm biến nguy hiểm của tâm trí bạn. Xét một tình huống đơn giản: bạn rẽ qua một góc phố và thấy một con chó đang sủa. Nỗi sợ lập tức siết chặt bạn, bạn sợ con chó ấy. Bạn đánh giá nó là nguy hiểm. Nhưng chưa dừng lại ở đó. Bạn còn hình dung trước những tổn hại mà nó có thể gây ra, chẳng hạn như một cú cắn. Theo cách nhìn này, hai yếu tố ấy gắn bó chặt chẽ với nhau: bạn xem con chó là nguy hiểm chính là vì bạn đang hình dung trước cú cắn của nó. Con chó bạn thấy đang ở hiện tại; cú cắn bạn hình dung lại nằm trong tương lai. Vì vậy, nỗi sợ của bạn giữ một ánh nhìn ở hiện tại và một ánh nhìn ở tương lai.

Cấu trúc này có thể áp dụng rộng hơn. Nỗi sợ không chỉ đơn thuần gắn nhãn “nguy hiểm” cho sự vật; nó làm điều đó bằng cách hình dung trước những tổn hại trong tương lai mà một điều gì đó có thể gây ra, hoặc những hậu quả đau đớn mà một tình huống có thể mang lại. Chính trong sự hình dung ấy mà tính chất hướng về phía trước, cái “nhìn về phía trước” của nỗi sợ được hình thành. Dựa trên điều này, ta có thể phân biệt hai phần của nỗi sợ:

Chủ thể của nỗi sợ là điều mà tâm trí bạn xem là nguy hiểm, tiếng gầm của một con chó, sự sụt giảm của thị trường, một vụ tai nạn máy bay, hay chiếc bếp có thể đã bị quên chưa tắt. Chủ thể này có thể thuộc về hiện tại, tương lai, hoặc (điều quan trọng) là quá khứ.

Đích đến của nỗi sợ là tổn hại mà tâm trí bạn đang chuẩn bị đối mặt, cú cắn, sự mất mát, thương tích, một vụ cháy nhà, nỗi đau mất mát, hay những hệ lụy kéo dài. Đích đến, “điều có thể xảy ra từ đây”, luôn được phóng chiếu vào tương lai so với bạn. Nỗi sợ đánh giá một điều gì đó là nguy hiểm bằng cách hình dung trước tổn hại trong tương lai mà nó có thể gây ra. Đó chính là yếu tố dự phóng của nỗi sợ.

Chủ thể và đích đến của nỗi sợ giống như hai chiếc ghim cắm trên một trục thời gian, và những chiếc ghim này có thể dịch chuyển. Chủ thể không nhất thiết phải nằm ở hiện tại. Bạn hoàn toàn có thể sợ một điều trong quá khứ, nếu tâm trí bạn vẫn đang phóng chiếu về phía trước, đến những tổn hại vẫn còn ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn lúc này. Đây chính là điểm mấu chốt: để được xem là nỗi sợ theo đúng nghĩa đầy đủ, cảm xúc ấy phải kích hoạt một cú nhảy về phía trước, chứ không chỉ đơn thuần ghi nhận một sự kiện buồn đã qua. Và có ba cách để điều đó xảy ra.

Photo by David McNew/Getty Images

1) Những nguy hiểm vẫn còn đang tiếp diễn: khi điều bạn sợ vẫn có thể làm tổn thương bạn

Hãy tưởng tượng bạn đọc được một bản tin rằng một chiếc máy bay đã rơi cách đây hai giờ. Mẹ bạn hôm nay đang đi máy bay, nhưng bạn lại không nhớ bà đã chọn hãng nào. Nếu như bà ở trên chuyến bay đó thì sao? Dạ dày bạn chùng xuống; nỗi sợ siết chặt lấy bạn. Nếu bà ở trên chuyến bay ấy, thì mọi chuyện đã xảy ra rồi. Tất cả đã là quá khứ. Không còn gì bạn có thể làm lúc này, bạn không thể gọi để ngăn bà lên máy bay, cũng không thể ngăn vụ tai nạn xảy ra. Nhưng bạn vẫn chưa biết chắc. Nỗi sợ rơi xuống nặng nề.

Ở đây, “chủ thể” của nỗi sợ (vụ tai nạn; khả năng mẹ bạn có mặt trên chuyến bay) nằm trong quá khứ. Nhưng tâm trí bạn không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận khả năng ấy. Nó nhanh chóng vẽ ra những hệ quả tiếp nối, rõ ràng hướng về tương lai: một cuộc đời bị thay đổi bởi nỗi mất mát. Cách bạn đánh giá nguy hiểm phần nào dựa trên một tổn hại trong quá khứ có thể đã xảy ra (cái chết của mẹ bạn), và cả những tổn thương mới sẽ kéo theo cho bạn và những người thân nếu điều đó là thật. Chính phần thứ hai ấy, điều ta có thể gọi là những tổn hại tiếp nối, được phóng chiếu về phía trước, khiến cảm xúc này mang đầy đủ dáng dấp của nỗi sợ, chứ không chỉ là một phản ứng muộn màng. Cơ thể và tâm trí bạn đang gồng mình chuẩn bị cho thế giới mà bạn có thể phải bước vào ngay sau đó.

Điều nguy hiểm mà bạn đang hướng đến trùng khớp với tổn hại mà hệ quả của nó sẽ lan dài vào tương lai của bạn.

Mô thức này cũng xuất hiện trong nỗi sợ liên quan đến tài chính. Bạn đã thực hiện một khoản đầu tư rủi ro; thị trường lao dốc ngay khi mở cửa. Dù sự thua lỗ ấy có thể đã “thuộc về quá khứ”, nỗi sợ vẫn làm sống dậy những gì khoản lỗ đó sẽ kéo theo: hóa đơn, những giới hạn, những cuộc trò chuyện khó xử, những kế hoạch dài hạn buộc phải thay đổi. Một lần nữa, “chủ thể” có thể nằm lại ở ngày hôm qua, trong khi “đích đến” lại sống trong những ngày mai mà bạn đang hình dung.

Hãy để ý rằng mọi thứ còn có thể thay đổi tùy vào điều bạn biết. Nếu bạn không chắc mẹ mình có ở trên chiếc máy bay gặp nạn hay không, có lẽ bạn sẽ nói: “Tôi sợ bà đã đi chuyến bay đó.” Nhưng nếu bạn biết mẹ mình có mặt trên máy bay và chỉ chưa rõ tình trạng của bà, bạn có thể sẽ nói: “Tôi sợ bà đã mất.” Lúc này, điều nguy hiểm mà bạn tập trung vào trùng với tổn hại mà hệ quả của nó sẽ lan vào tương lai gần của bạn. Đó chính là lúc đặc tính hướng về phía trước của nỗi sợ lên tiếng.

2) Du hành thời gian trong tâm trí: khi trí tưởng tượng đưa nguy hiểm về “hiện tại” của bạn

Đôi khi, nỗi sợ về quá khứ lại hiện lên một cách mãnh liệt đến tức thì, tim đập dồn dập, mọi giác quan căng lên, dù sự việc ấy đã khép lại từ lâu. Vì sao lại như vậy?

Một phần câu trả lời nằm ở cách trí tưởng tượng cho phép ta di chuyển qua lại trong thời gian, điều mà các triết gia và nhà tâm lý học gọi là “du hành thời gian trong tâm trí”. Có lúc, ta không chỉ cân nhắc những khả năng; ta thực sự sống trong chúng. Bạn nghe tin về vụ tai nạn. Bạn hình dung một cách sống động mẹ mình ở trên máy bay, chỗ ngồi của bà, khoảnh khắc va chạm, tang lễ, những căn phòng trong nhà vắng bóng bà. Trong tưởng tượng, bạn đã “bước vào” một kịch bản còn chưa được định đoạt và đặt mình vào đó, khiến sự kiện nguy hiểm như đang diễn ra ngay lúc này, còn những tổn hại thì như đang chờ phía trước. “Chủ thể” và “đích đến” của nỗi sợ đã được trí tưởng tượng đẩy lên phía trước trên dòng thời gian của bạn. Đó là lý do vì sao nỗi sợ trở nên sống động đến thế: hệ thống dự báo của bạn đang phản ứng như thể hiểm nguy đang ở ngay hiện tại.

Ngay cả khi “chủ thể” nằm trong quá khứ, tổn hại mà bạn đang chuẩn bị đối mặt vẫn thuộc về tương lai có thể xảy ra của bạn.

Ta cũng làm điều này với ký ức. Bạn nhớ lại con hẻm nơi mình từng cảm thấy bị đe dọa, và trong tâm trí, bạn quay trở lại khoảnh khắc ấy. Khi bạn hình dung điều gì có thể xảy ra tiếp theo, một cú đẩy, một tiếng quát, một cuộc tấn công, thì “biến cố kế tiếp” được tưởng tượng ấy, nằm phía trước khoảnh khắc ký ức, trở thành “đích đến” của nỗi sợ ngay lúc này. Và ta cũng làm vậy trong những giấc mơ ban ngày: ta vô thức vẽ ra một bước ngoặt tồi tệ. Chỉ cần trí tưởng tượng đặt kịch bản ấy vào tương lai của mình, nỗi sợ liền trỗi dậy như thể nó sắp sửa xảy ra. Đó là lý do vì sao chỉ một ý nghĩ tiêu cực cũng có thể khiến ta sợ hãi.

Trong hai dạng thức đầu tiên này, cấu trúc cơ bản là như nhau. Ngay cả khi “chủ thể” thuộc về quá khứ, tổn hại mà bạn đang chuẩn bị đối mặt, “đích đến”, vẫn nằm trong tương lai có thể xảy ra của bạn, dù theo cách trực tiếp (những nguy hiểm vẫn còn tiếp diễn) hay theo kiểu “như thể đang xảy ra ngay bây giờ” (du hành thời gian trong tâm trí). Nhưng có lẽ bạn sẽ tự hỏi: điều gì xảy ra trong một dạng tình huống khác, khi cả hoàn cảnh nguy hiểm lẫn tổn hại của nó đều đã nằm lại trong chính quá khứ của bạn, vậy mà bạn vẫn cảm thấy một điều gì đó rất giống với nỗi sợ?

3) Những nguy hiểm đã qua: khi tổn hại của quá khứ đã an bài

Hãy tưởng tượng vào một buổi chiều, một ý nghĩ bất chợt ập đến: có thể sáng nay con gái bạn đã đi trượt băng mà không có người lớn bên cạnh. Sân băng giờ đã đóng cửa. Hoặc con bé đã ngã và bị thương, hoặc là không. Nỗi sợ dâng lên trong bạn.

Ở đây, “chủ thể” (việc trượt băng) và tổn hại trực tiếp nhất (cú ngã) đều đã thuộc về quá khứ. Không còn gì để ngăn chặn nữa. Thế nhưng, nhiều người trong chúng ta vẫn nhận ra cảm giác ấy: một nỗi sợ khiến tim thắt lại, hơi thở như ngừng trôi, cho một điều có thể đã là sự thật. Đây là trường hợp của một “nguy hiểm đã qua”: một điều từng có khả năng gây hại, nhưng giờ không còn ở trong vị thế đó nữa. Tâm trí bạn vẫn, theo một cách nào đó, hướng về tương lai, nhưng nó đang nhìn tương lai từ một điểm đứng trong quá khứ, chứ không phải từ hiện tại của bạn. “Đích đến” (cú ngã có thể đã xảy ra) chỉ là “tương lai” nếu so với “chủ thể” của nỗi sợ (việc trượt băng không có người giám sát), chứ không phải tương lai so với khoảnh khắc hiện tại của bạn. Vì vậy, những cơn cảm xúc kiểu này thường không quá sống động. Trừ khi đời sống tâm trí kéo bạn quay ngược lại, như trong trường hợp “du hành thời gian trong tâm trí”, bạn thường vẫn giữ được sự kiềm chế cảm xúc.

Trong những “nguy hiểm đã qua”, nỗi sợ của bạn là âm vang của một câu hỏi “rồi chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo”, câu hỏi từng nằm ở phía trước của chính sự kiện ấy.

Bạn cũng sẽ cảm nhận những biến thể của điều này khi một ký ức đáng sợ trỗi dậy: con dao trong vụ cướp, tiếng phanh xe rít lên, cuộc trò chuyện nơi mọi thứ rẽ sang một hướng khác. Khi ấy, hiểm nguy vẫn còn một tổn hại chưa xảy ra; ký ức hiện tại của bạn khơi lại cách đánh giá ấy, nhưng không còn gắn với một “rồi sẽ ra sao” mới mẻ hướng về tương lai gần của bạn nữa. Đó là lý do vì sao, trong những trường hợp này, cảm xúc thường nằm ở một ranh giới mơ hồ giữa sợ hãi và lo âu, và có thể pha lẫn với những điều giống như bàng hoàng, buồn đau hay nuối tiếc.

Trong cả ba dạng tình huống, điều ta gọi là “sợ hãi quá khứ” hóa ra đều có chung một cấu trúc. Với những nguy hiểm vẫn còn tiếp diễn, tổn hại mà bạn đang chuẩn bị đối mặt rõ ràng nằm trong tương lai có thể xảy ra của bạn. Với “du hành thời gian trong tâm trí”, trí tưởng tượng tạm thời kéo một khả năng của tương lai vào một hiện tại “như thể đang xảy ra”. Còn với những “nguy hiểm đã qua”, nỗi sợ của bạn là dư âm của một câu hỏi “điều gì sẽ xảy ra tiếp theo”, câu hỏi từng nằm ở phía trước của chính biến cố ấy.

Vì vậy, nếu bạn tự hỏi làm sao ta có thể sợ hãi những điều đã xảy ra rồi, thì không cần phải phủ nhận những gì triết học và tâm lý học đã nói. Chỉ cần nhìn nó theo một cách đúng đắn hơn. Khi ta nhận ra rằng nỗi sợ có hai điểm tựa trong thời gian, “chủ thể” và “đích đến”, thì điều tưởng chừng khó hiểu ấy sẽ tự tan biến: ngay cả khi điều khiến bạn sợ hãi đã xảy ra, nỗi sợ vẫn hướng về cách mọi thứ có thể tiếp diễn, hoặc đã có thể tiếp diễn, vượt ra khỏi biến cố đó, chứ không chỉ dừng lại ở sự thật trần trụi rằng nó đã từng diễn ra. Điều mà nỗi sợ thực sự quan tâm là: tương lai vẫn đang bị đặt vào thế bấp bênh.

Tác giả

Davide Bordini là nghiên cứu sinh sau tiến sĩ ngành triết học tại Đại học Genoa, Ý. Anh là đồng biên tập cuốn Consciousness and Inner Awareness (Cambridge, sắp xuất bản).

Giuliano Torrengo là phó giáo sư tại Khoa Triết học, Đại học Milan, Ý, đồng thời là người sáng lập và điều phối Trung tâm Triết học về Thời gian. Cuốn sách mới nhất của ông là Temporal Experience: The Atomist Dynamic Model (2024).

Biên tập bởi Sam Dresser.

Nguồn: When we fear the past we’re actually still looking ahead | Tạp chí Psyche.co