Mối nguy từ những kỳ vọng: Cách chúng định hình cuộc sống của chúng ta

ĐIỂM NỔI BẬT

• Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế chính là mầm mống của sự thất vọng.
• Kỳ vọng có thể tạo động lực bứt phá, nhưng cũng có thể dẫn đến sự kiệt sức.
• Dù ta có thể đặt ra những kỳ vọng thật cao, nhưng kết quả sau cùng lại thường nằm ngoài tầm kiểm soát.

Kỳ vọng là một thứ vô cùng phức tạp. Một mặt, chúng truyền cảm hứng, định hướng hành vi và dẫn lối chúng ta tiến tới những mục tiêu cùng thành tựu. Mặt khác, chúng lại là con dao hai lưỡi, dễ làm ta rơi vào thất vọng, lo âu và thậm chí là kiệt sức khi thực tế không xảy me như những gì ta tưởng tượng. Dù đó là hoài hoài cá nhân, mục tiêu công việc hay một mốc son tài chính, kỳ vọng luôn chi phối hành vi của chúng ta theo những cách vô cùng sâu sắc. Nhưng điều gì sẽ xảy ra khi kỳ vọng trở nên xa rời thực tế hoặc không còn chạm tới đời thực? Hãy cùng tìm hiểu những tác động tâm lý của kỳ vọng, lý do vì sao chúng ta lại hình thành chúng, và làm thế nào để quản lý chúng một cách hiệu quả.

Thực tế của những kết quả: Góc nhìn tỉnh thức từ các con số

Trước khi đi sâu vào tâm lý học của sự kỳ vọng, hãy cùng nhìn lại mọi thứ bằng những dữ liệu thực tế về kết quả thu được. Kỳ vọng thường khiến chúng ta tin rằng thành công là điều tất yếu nếu ta nỗ lực đủ nhiều hoặc khao khát đủ lớn. Thế nhưng, những con số lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác:

• Thành công trong sự nghiệp: Ai cũng muốn trở thành CEO, nhưng trong bất kỳ công ty nào, vị trí đó chỉ dành cho đúng một người. Theo báo cáo từ Equilar (2023), chưa đầy 1% các chuyên gia có thể vươn tới cấp lãnh đạo cao cấp (C-suite), và chỉ một phần nhỏ trong số đó thực sự trở thành CEO.
• Hôn nhân và các mối quan hệ: Kỳ vọng về một cuộc hôn nhân hạnh phúc suốt đời là điều rất phổ biến, nhưng tỷ lệ ly hôn vẫn ở mức đáng báo động. Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), có khoảng 40% đến 50% các cuộc hôn nhân tại Mỹ kết thúc bằng việc đường ai nấy đi.
• Tỷ lệ thất bại của khởi nghiệp: Các nhà sáng lập thường bắt đầu công việc kinh doanh với kỳ vọng rất cao vào sự thành công. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Startup Genome (2019), có tới 90% doanh nghiệp khởi nghiệp thất bại. Trong số ít những công ty sống sót, chỉ một nắm nhỏ thực sự tạo dựng được thương hiệu vang danh.
• Mục tiêu tài chính: Nhiều người đặt ra những mục tiêu tài chính đầy tham vọng, như nghỉ hưu sớm hay sở hữu tài sản triệu đô. Dù vậy, Khảo sát Tài chính Tiêu dùng của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (2022) cho thấy chỉ có 13,5% số hộ gia đình tại Mỹ đạt mức tài sản ròng từ 1 triệu USD trở lên.

Những dữ liệu này làm nổi bật một sự thật cốt lõi: Kết quả sau cùng thường nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, bất kể ta có nỗ lực đến đâu hay khao khát điều đó nhiều thế nào. Chính sự đứt gãy giữa kỳ vọng và thực tế này là nguồn gốc dẫn đến những hụt hẫng và bất mãn trong tâm trí.

Image by geralt from Pixabay

Tâm lý học về sự kỳ vọng

Từ lâu, các nhà tâm lý học đã nghiên cứu vai trò của kỳ vọng trong việc định hình hành vi con người. Về bản chất, kỳ vọng là những dự đoán về những gì sẽ xảy ra trong tương lai. Chúng ta hình thành kỳ vọng dựa trên trải nghiệm quá khứ, chuẩn mực xã hội và niềm tin cá nhân. Nhưng khi những dự đoán này không thành hiện thực, ta phải đối mặt với trạng thái bất hòa nhận thức - khoảng hẫng hẫng và khó chịu giữa những gì ta từng mong đợi và những gì thực sự diễn ra.

Mối liên hệ giữa Kỳ vọng và Thể hiện

Một trong những nghiên cứu sớm nhất về kỳ vọng và mức độ thể hiện là hiệu ứng Pygmalion, hiện tượng mà ở đó, kỳ vọng càng cao sẽ dẫn đến kết quả thể hiện càng tốt. Trong nghiên cứu nổi tiếng của Rosenthal và Jacobson (1968), các giáo viên được thông báo rằng một số học sinh nhất định sẽ bứt phá mạnh mẽ về mặt học thuật. Những học sinh này, dù thực chất được chọn hoàn toàn ngẫu nhiên, cuối cùng lại đạt kết quả tốt hơn hẳn, chỉ đơn giản vì giáo viên của họ tin rằng họ sẽ làm được. Niềm tin ấy có thể bộc lộ qua nhiều cách: từ sự rộng lượng trao cho học sinh những cơ hội sửa sai, sự tự soi rọi của giáo viên đối với hành động của chính mình, cho đến điều quan trọng hơn cả, những hành động giúp bồi đắp năng lực tự tin của học sinh trước những kiến thức mới.

Dù điều này cho thấy kỳ vọng tích cực có thể cải thiện kết quả, thì mặt trái của nó cũng đúng không kém: Kỳ vọng thấp có thể tạo ra những lời tiên tri tự hoàn thành, nơi con người ta thể hiện yếu kém chỉ vì họ tin rằng mình sinh ra là để thất bại.

Mối nguy từ những kỳ vọng xa rời thực tế

Dù việc sở hữu những kỳ vọng cao có thể thúc đẩy động lực, chúng cũng có thể phản tác dụng khi trở nên thiếu thực tế. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tại là yếu tố dự báo quan trọng dẫn đến sự bất mãn, lo âu và thậm chí là trầm cảm. Dưới đây là những hiểm họa tâm lý cốt lõi khi ta vô tình đặt ra những kỳ vọng quá tầm tay:

1. Thất vọng và Trầm uất 

Khi thực tế không đáp ứng được những gì ta mong đợi, cảm giác hụt hẫng và thất vọng là điều khó tránh khỏi. Theo nghiên cứu của Davidai và Gilovich (2018), những kỳ vọng không thành là một trong những nguyên nhân hàng đầu gặm nhấm sự hài lòng trong cuộc sống. Nghiên cứu chỉ ra rằng con người ta có xu hướng đánh giá quá cao những gì bản thân trong tương lai có thể đạt được, để rồi rơi vào cảm giác thất vọng triền miên khi mọi chuyện không như ý.

2. Lo âu và Căng thẳng

Kỳ vọng cũng làm gia tăng mức độ căng thẳng. Khi tự áp lên bản thân hay người khác những kỳ vọng quá cao, ta vô tình tạo ra một không gian ngột ngạt đầy áp lực. Báo cáo đăng trên Tạp chí Tâm lý học Nhân cách và Tâm lý học Xã hội (2017) cho thấy những cá nhân tự đặt kỳ vọng quá cao cho chính mình sẽ dễ rơi vào các rối loạn lo âu và hội chứng kiệt sức.

3. Rạn nứt các mối quan hệ

Những kỳ vọng thiếu thực tế trong các mối quan hệ, dù là tình cảm riêng tư hay công việc chuyên nghiệp, đều có thể gây ra sức ép vô cùng nặng nề. Nghiên cứu của Murray và các cộng sự (1996) chỉ ra rằng những người mang góc nhìn quá lý tưởng hóa về mối quan hệ của mình thường dễ cảm thấy bất mãn hơn theo thời gian. Khoảng trống ngăn cách giữa kỳ vọng được thần thánh hóa và thực tế đời thường chính là ngòi nổ cho những mâu thuẫn và tổn thương.

Lý do khiến chúng ta đặt ra những kỳ vọng thiếu thực tế

Hiểu được nguyên do vì sao ta lại tự gánh lên mình những kỳ vọng quá tầm tay chính là chìa khóa để quản lý chúng một cách hiệu quả. Có một vài yếu tố tâm lý cốt lõi đứng sau khuynh hướng hành vi này:

1. Thiên kiến lạc quan  

Con người vốn dĩ mang bản chất lạc quan. Chúng ta luôn có xu hướng tin rằng tương lai rồi sẽ tươi sáng hơn quá khứ, và bản thân sẽ gặt hái được nhiều điều hơn những gì ta thực sự làm được. Thiên kiến lạc quan này mang lại những mặt tích cực nhất định, nó giữ cho ngọn lửa động lực trong ta luôn cháy, nhưng đồng thời, nó cũng thổi bùng lên những kỳ vọng bị phóng đại quá mức.

2. Sự so sánh xã hội

Lý thuyết So sánh Xã hội, được phát triển bởi Leon Festinger (1954), chỉ ra rằng chúng ta thường định giá giá trị bản thân dựa trên việc tự đặt mình lên bàn cân với người khác. Trong kỷ nguyên của mạng xã hội, sự so sánh này diễn ra liên tục không ngừng nghỉ, dễ đẩy ta vào những kỳ vọng thiếu thực tế về việc cuộc sống của mình "nên" trông như thế nào.

3. Những định kiến văn hóa 

Những khuôn mẫu văn hóa cũng đóng một vai trò không nhỏ. Trong nhiều xã hội, thành công được đo đếm bằng những cột mốc rất cụ thể, lấy được một tấm bằng, chạm tới một công việc lương cao, hay đạt được sự tự do tài chính ở một độ tuổi nhất định. Chính những kỳ vọng từ xã hội ấy tạo nên áp lực vô hình, buộc ta phải chạy theo những cột mốc vốn dĩ có thể chẳng hề tương thích với những mục tiêu thực sự của cá nhân mình.

Tác động tài chính từ những kỳ vọng

Trong hoạch định tài chính, kỳ vọng đóng một vai trò vô cùng lớn đối với mỗi quyết định đưa ra. Khách hàng thường tìm đến các cố vấn cùng những mong đợi về lợi nhuận đầu tư, khoản tích lũy nghỉ hưu hay những mục tiêu về lối sống. Khi những kỳ vọng đó không đạt được, họ rất dễ rơi vào cảm giác hụt hẫng, chán nản hoặc bỏ dở giữa chừng.

Nghiên cứu của Barberis và Thaler (2003) về tài chính hành vi đã làm nổi bật cách mà kỳ vọng thao túng mức độ chấp nhận rủi ro và các quyết định tiền bạc. Khi con người ta nuôi kỳ vọng về một mức lợi nhuận cao nhưng thực tế lại gánh chịu thua lỗ, họ thường rơi vào hoảng loạn và đưa ra những quyết định bốc đồng, những quyết định gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe tài chính dài hạn của chính mình.

Quản lý kỳ vọng: 5 chiến lược thực tế

Trước những hiểm họa từ các kỳ vọng thiếu thực tế, làm thế nào để chúng ta kiểm soát chúng hiệu quả hơn? Dưới đây là 5 chiến lược giúp dung hòa kỳ vọng của bản thân với thực tại đời thường:

1. Thực hành Chấp nhận Hoàn toàn 

Chấp nhận hoàn toàn là một khái niệm đến từ Liệu pháp Hành vi Biện chứng (DBT), hướng chúng ta đến việc mở lòng đón nhận thực tế đúng như nó vốn có, thay vì dằn dỗi mong nó phải theo ý mình. Bằng cách thực hành sự chấp nhận trọn vẹn này, ta có thể xoa dịu đi những bất hòa nhận thức do các kỳ vọng không thành gây ra.

2. Thiết lập mục tiêu tập trung vào tiến trình 

Thay vì trói buộc bản thân vào những kỳ vọng dựa trên kết quả (ví dụ: "Tôi phải tiết kiệm được 100.000 USD trong hai năm"), hãy chuyển hướng sang các mục tiêu gắn liền với tiến trình (ví dụ: "Tôi sẽ dành ra 20% thu nhập mỗi tháng"). Những mục tiêu tập trung vào hành động thực thi này vừa tầm tay hơn rất nhiều, giúp ta bớt đi những hụt hẫng không đáng có trên chặng đường dài.

3. Thu hẹp Khoảng cách Kỳ vọng 

Khoảng cách kỳ vọng chính là sự chênh lệch giữa những gì ta hình dung và những gì thực sự diễn ra. Để kiểm soát khoảng cách này, hãy chủ động điều chỉnh kỳ vọng của mình mỗi khi có thêm thông tin mới. Các kỹ thuật nhận thức - hành vi, tiêu biểu như liệu pháp tái định khung, có thể giúp ta kéo kỳ vọng về sát hơn với thực tại. Ví dụ: Nếu một khách hàng kỳ vọng mức lợi nhuận đầu tư là 10%, nhưng dự báo thị trường lại chỉ ra con số 5%, hãy đồng hành và hỗ trợ họ điều chỉnh lại mong đợi cho phù hợp.

4. Hạn chế việc So sánh Xã hội

Mạng xã hội có thể đào sâu thêm những kỳ vọng thiếu thực tế. Hãy khuyến khích bản thân và người khác tiết chế thời gian sử dụng mạng xã hội, hoặc thực hành tiêu thụ thông tin trong tỉnh thức để giảm bớt những lo âu bủa vằn sinh ra từ sự so sánh.

5. Ứng dụng Kỹ thuật Hình dung  

Sử dụng trí tưởng tượng một cách đúng đắn có thể giúp dung hòa kỳ vọng với thực tế. Các nghiên cứu cho thấy việc chủ động hình dung trước những rào cản và trở ngại tiềm ẩn lại làm tăng cơ hội thành công. Kỹ thuật này được gọi là Sự Tương phản Tâm trí, đòi hỏi ta không chỉ phác họa kết quả mong ước mà còn phải nhìn rõ những thách thức sẽ phải gánh vác trên suốt chặng đường.

Kỳ vọng là một phần rất tự nhiên trong đời sống tâm lý con người. Chúng dẫn lối hành vi, chi phối quyết định và tạc nên những trải nghiệm của chúng ta. Tuy nhiên, khi kỳ vọng xa rời thực tại, chúng sẽ trở thành nguồn cơn của hụt hẫng, căng thẳng và những rạn nứt trong quan hệ. Bằng cách thấu hiểu bản chất tâm lý của kỳ vọng và áp dụng các chiến lược kiểm soát phù hợp, mỗi cá nhân cũng như các nhà cố vấn tài chính đều có thể xoa dịu những vết gợn do kỳ vọng không thành gây ra, từ đó bồi đắp một góc nhìn lành mạnh, thực tế hơn trước cuộc sống và tiền bạc.