Những rào cản đối với một mái nhà và cuộc sống toàn vẹn

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Môi trường sống xung quanh là một thành tố thường bị bỏ qua trong bức tranh tổng thể về sức khỏe tinh thần.
• Có rất nhiều rào cản có thể cản trở việc duy trì một không gian sống gọn gàng, vận hành hiệu quả.
• Nhận diện và tôn trọng những rào cản này chính là chìa khóa giúp con người từng bước vượt qua và chữa lành những hỗn độn trong đời.

Một trong những khía cạnh dễ bị ngó lơ nhất trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần chính là ngôi nhà. Tôi không nói đến những xung đột hay tương tác gia đình, mà đang muốn nhắc đến chính bản thân không gian sống vật lý ấy. Với tư cách là một chuyên gia tâm lý chuyển sang làm người sắp xếp không gian sống, ngách chuyên môn của tôi tập trung vào thế giới nội tâm đầy chủ quan đằng sau những bừa bộn nếp nhà.

Sự bừa bộn không hẳn lúc nào cũng đồng nghĩa với sự hỗn loạn. Hỗn loạn chỉ xảy ra khi sự bừa bộn ấy vượt quá khả năng chịu đựng và dung chứa của bạn.

Sự hỗn loạn trong nếp nhà có thể hiện hữu ngay trước mắt:

• Đồ đạc chất đống vượt tầm kiểm soát
• Bồn rửa chén bát chất ngập tràn
• Những khu tắm rửa đã bám đầy rêu mốc

Nhưng nó cũng có thể âm thầm ẩn mình:

• Những hóa đơn quá hạn chưa thanh toán
• Giấy tờ vô tận chưa xử lý
• Hoặc sự chật vật trong việc chăm sóc bản thân một cách đều đặn

Như một khách hàng của tôi từng bộc bạch: “Một ngôi nhà hỗn loạn đến mức này chẳng khác nào một khoản nợ thẻ tín dụng vượt khả năng chi trả. Bạn chỉ có thể trả số tiền tối thiểu mỗi tháng và thầm cầu nguyện mình sẽ ra đi trước khi bản hóa đơn nợ nần toàn bộ gõ cửa.”

Khi cuộc đời bị đảo lộn, những đĩa chén chưa rửa, những chậu quần áo chưa giặt và những hóa đơn chồng chất vẫn sẽ tàn nhẫn bám riết lấy bạn, đè nén lên vai bạn một sức nặng nghẹt thở.

image: LightField Studios/Shutterstock

Rào cản trong dọn dẹp, sắp xếp và kỹ năng sống

Dù ngôi nhà của bạn đang ngăn nắp hoàn hảo, hơi bừa bãi một chút, hay đã chạm ngưỡng nguy hiểm, chỉ cần có điều gì đó đang khiến việc duy trì sinh hoạt trở nên chật vật, thì đó đều là một rào cản có thực. Lý do khiến bạn thấy một việc nhà trở nên khó khăn hoàn toàn không quan trọng. Điều duy nhất bạn phải đối mặt chính là sự thật: bạn thực sự đang thấy nó rất khó khăn.

Dù nguyên nhân ấy nghe có vẻ chính đáng hay vớ vẩn, sự chật vật của bạn vẫn là một thực tế không thể phủ nhận. Cố gắng trốn tránh thực tế hay tự thuyết phục bản thân rằng công việc nhà "chẳng có gì phải khó" sẽ không giúp bạn làm nó tốt hơn. Điều đó chỉ khiến bạn thêm xấu hổ, cảm thấy bản thân kém cỏi hơn, và vô tình đẩy những người thân yêu xung quanh đến bờ vực ức chế.

Các rào cản nhận thức

Chuyện dọn dẹp và sắp xếp nhìn qua thì có vẻ đơn giản, nhưng thực chất lại đòi hỏi sự phối hợp của một hệ thống các kỹ năng bộ não phức tạp, được gọi là chức năng điều hành.

• Hoạch định: Bạn cần khả năng lên kế hoạch trước để duy trì một thói quen dọn dẹp.
• Sắp xếp thứ tự ưu tiên: Bạn cần biết chọn việc gì nên làm trước, việc gì làm sau.
• Tập trung & Chuyển biến: Bạn cần sự tập trung, khả năng linh hoạt chuyển hướng chú ý và chủ động bắt tay vào những việc chẳng mấy dễ chịu.

Khi những kỹ năng này bị "ngắt kết nối", nói cách khác, là lúc bộ bộ não của bạn đơn giản là không thể vận hành.

Có rất nhiều yếu tố sinh-tâm-lý có thể làm gián đoạn các năng lực này, dù là tạm thời hay vĩnh viễn, ở độ tuổi trẻ em hay trưởng thành. Sự gián đoạn ấy được gọi là suy giảm chức năng điều hành. Hiện tượng này rất phổ biến ở những người mắc hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD), tự kỷ, hoặc các rối loạn khí sắc như trầm cảm. Tuy nhiên, nó cũng có thể quật ngã bất kỳ ai khi cơ thể và tâm trí kiệt quệ: khi bạn đang trong nỗi đau mất mát, suy dinh dưỡng, hay thiếu ngủ kéo dài. 

Các rào cản cảm xúc

Sự xáo trộn cảm xúc thường chẳng mấy khi ngoan ngoãn "ở yên" bên trong trí não nhỏ bé của bạn. Nó lặng lẽ gặm nhấm, lan ra khắp cơ thể rồi tràn ra cả không gian sống xung quanh, như một cuộc tìm kiếm dấu vết hiện hình của những nỗi đau vốn dĩ vô hình.

Nỗi buồn tự phơi bày chính nó qua việc bạn dần mất kết nối với nhịp sống thường nhật, là "chiếc tổ" phòng ngủ ảm đạm với ga giường rối tung, là chồng bát đĩa chưa rửa, là sọt rác tràn ngập chưa đổ.

Nỗi lo âu gắn liền với việc chăm sóc nhà cửa, vốn ẩn mình sau những không gian được lau chùi sạch sẽ đến mức ám ảnh, lại hiện ra trong tâm trí người bệnh qua những tia chớp nhói lòng của hàng loạt câu hỏi "Nếu... thì sao?":

• Nếu bạn bị nhiễm vi khuẩn salmonella thì sao?
• Nếu trong đống thư từ chất đống kia có một hóa đơn chưa trả thì sao?
• Nếu người cô khó tính đột ngột đến chơi và chỉ trích bạn vì làm mọi thứ sai bét thì sao?

Sự chán chúng, kẻ thù cũ từ thời thơ ấu, lại ngẩng đầu dậy mỗi khi chúng ta phải làm những công việc tẻ nhạt, mà thực ra, việc nhà thì lúc nào chẳng tẻ nhạt. Người lớn thường cố không thừa nhận là mình đang chán (để làm gương cho trẻ con!). Nhưng đó chỉ là một màn kịch vụng về.

Chúng ta liên tục bị cuốn vào những việc mình thích (như lướt điện thoại) thay vì làm những việc mình không thích (như gấp quần áo), điều đó chứng minh rằng, sự chật vật trong việc chịu đựng cảm giác nhàm chán hiếm khi nào dừng lại ở thời thơ ấu.

Nỗi hổ thẹn: niềm tin độc hại rằng bản thân bạn hay cuộc sống của bạn có điều gì đó vốn dĩ đã sai hỏng, khiến bạn cố gắng che giấu sự hỗn loạn trong ngôi nhà của mình vì sợ bị người khác nhạo báng hay khước từ. Nỗi hổ thẹn chuyện nhà cửa đơm hoa kết trái dựa trên một lầm tưởng: rằng ai sinh ra cũng tự biết cách làm người lớn. Và bởi vì bạn không "tự biết", bạn liền gán cho mình cái nhãn là một kẻ lười biếng, nhếch nhác từ trong bản chất.

Sự cô lập ấy, thật không may, lại ngăn cản mọi luồng thông tin có thể dập tắt lý thuyết tự căm ghét bản thân của bạn. Đó là lúc sự kết nối cần lên tiếng. Nếu nhận thấy bản thân không thể tự điều hòa những cảm xúc gắn liền với việc nhà, có lẽ đã đến lúc bạn nên tìm kiếm sự hỗ trợ.

Các rào cản giác quan

Cảm giác nhão nhoét của lớp cơm cháy đang ngâm trong nồi dưới bồn rửa bát. Mùi chất tẩy rửa nồng sặc xộc lên mũi. Tiếng gầm rít rì rào của chiếc máy sấy.

Đối với những người gặp khó khăn trong xử lý giác quan, những mùi hương, cảm giác và âm thanh của việc dọn dẹp có thể gây ra sự khó chịu đến mức chạm ngưỡng đau đớn. Họ có một sự nhạy cảm tột cùng với bề mặt chất liệu, âm thanh, nhiệt độ, ánh sáng và mùi vị.

Những rối loạn giác quan vượt tầm kiểm soát này thường thấy nhất ở những người mắc các rối loạn phát triển như tự kỷ. Thế nhưng, hầu hết người trưởng thành đều sở hữu ít nhất một "khẩu vị giác quan" kỳ lạ, một cảm giác mà họ không thể nào chịu nổi, có thể vì nó gắn liền với một ký ức tồi tệ, hoặc đơn giản chỉ vì nó thật kinh tởm. Và nỗi sợ phải trải qua cảm giác đó hoàn toàn có thể trở thành nguyên nhân khiến họ né tránh việc nhà.

Các rào cản thể chất

Khuyết tật hay hạn chế về thể chất đơn giản có nghĩa là: "Tôi không thể làm điều đó vì cơ thể tôi không cho phép."

Chăm sóc nhà cửa có thể đòi hỏi rất nhiều thể lực, ngay cả một việc tưởng chừng đơn giản như lau vết nước đổ. Bạn phải nhìn thấy vết bẩn, di chuyển cơ thể đến đó, rồi cúi gập hay vươn người để lau sạch. Một người với thể trạng bình thường có thể làm điều đó mượt mà mà không gặp bất kỳ cản trở hay tiếng than vắn thở dài nào từ cơ thể.

Thế nhưng, điều gì sẽ xảy ra nếu thị lực của bạn không tốt? Hoặc bạn không thể đứng lâu? Điều gì xảy ra nếu lưng bạn co thắt đau đớn mỗi lần cúi xuống, hay đôi bàn tay không còn đủ khéo léo để cầm nắm một chiếc giẻ lau? Đối với những người có hạn chế về thể chất, công việc nhà nhẹ thì là một sự bất lực lớn, mà nặng thì là một sự nhức nhối, đau đớn.

Làm chủ và vượt qua những rào cản

Luôn luôn có một rào cản nào đó, một đứa trẻ quấy khóc vì đau bụng, một cổ chân bị gãy, hay một chú mèo không kiểm soát được vệ sinh, khiến ngôi nhà rơi vào cảnh xáo trộn. Và một khi bạn thấu hiểu được rào cản ấy, sự bao dung sẽ tự nhiên đong đầy, cùng với đó là hi vọng. Bởi lẽ, khi đã hiểu tường tận một vấn đề, bạn mới có cơ hội để chữa lành và khắc phục nó.

Hãy gọi tên những rào cản đang ngăn trở bạn đến với một cuộc sống toàn vẹn. Hãy đối diện với chúng một cách nghiêm túc. Và rồi, hãy giữ sự tò mò, khám phá xem mình có thể làm gì để chung sống và vượt qua chúng, để từng bước trở lại với một cuộc sống an yên, vận hành hiệu quả hơn.