4 lý do khiến chúng ta không hiểu nhau

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Hiểu lầm nằm ở trung tâm của rất nhiều căng thẳng và xung đột trong thế giới hiện đại.
• Nhiều tiến trình tâm lý khác nhau góp phần tạo nên mọi kiểu hiểu lầm.
• Khi ta nhìn rõ những cơ chế này, ta có thể hạn chế hiểu lầm trong chính cuộc sống của mình.
  

Dưới đây là bốn nguồn gốc phổ biến của hiểu lầm, cùng với những gợi ý để tránh chúng.

Hãy hình dung thế này: Công việc phụ của bạn là làm những bài đăng vui nhộn về chú mèo cưng trên mạng xã hội. Mỗi tuần hai lần, bạn đăng một đoạn video hài hước về mèo kèm theo vài nội dung thú vị khác. Lượng người theo dõi đã lên gần 150.000, và bạn thực sự tận hưởng niềm vui ấy.

Source: Shannon Geher

Rồi chuyện xảy ra. Dường như, không hề báo trước, nền tảng mạng xã hội bạn đang dùng đã thay đổi quy trình “hủy theo dõi”, khiến việc rời khỏi một tài khoản trở nên khó khăn hơn. Bạn biết được điều này qua một email từ một người ký tên “Ẩn danh”. Nội dung viết: “Giỏi lắm, làm cho người ta gần như không thể hủy theo dõi tài khoản của bạn. Đồ tham lam. Cứ vui vẻ mà moi tiền thiên hạ đi.”

Bạn thấy khó chịu vì quá nhiều lý do. Thứ nhất, bạn hoàn toàn không biết nền tảng đó đã thay đổi cách hủy theo dõi. Hơn nữa, bản thân bạn sẽ không bao giờ cố tình làm khó ai muốn rời khỏi trang của mình. Còn chuyện “moi tiền thiên hạ” ư, bạn chỉ ước người gửi thư kia biết rằng suốt năm ngoái, sau hơn 100 bài đăng và hơn 500.000 lượt xem, bạn kiếm được đúng 59 đô la. Thở dài.

Ví dụ này cho thấy bản chất của hiểu lầm. Rõ ràng, người theo dõi đang bực bội kia đã hiểu sai về mức độ kiểm soát của bạn đối với các quy trình kỹ thuật của nền tảng. Họ cũng hiểu sai về lợi ích tài chính mà bạn thực sự nhận được từ toàn bộ việc này.

Hiểu lầm, một vấn đề cốt lõi của con người

Nếu dừng lại suy nghĩ một chút, hẳn bạn có thể kể ra vài lần mình rơi vào hiểu lầm chỉ trong vài ngày gần đây. Có thể khi đang lái xe, ai đó bấm còi inh ỏi vì nghĩ bạn định rẽ phải mà không rẽ, trong khi bạn chưa từng có ý định đó. Có thể một người bạn thân lâu năm gửi cho bạn một tin nhắn đau lòng, trách rằng dạo này bạn chẳng còn nhắn tin cho họ, để rồi sau đó mới phát hiện ra rằng bao nhiêu tin bạn gửi đã vô tình đi vào số điện thoại cũ của họ. Và còn nhiều tình huống khác nữa.

Hiểu lầm, theo nhiều cách, chính là gốc rễ của xung đột và căng thẳng khi ta bước đi giữa đời.

Hiểu lầm xảy ra giữa vợ chồng, giữa bạn bè, giữa anh chị em, giữa cấp trên và nhân viên, giữa thầy cô và học trò. Nếu mỗi lần ai đó trong ngày gặp phải một hiểu lầm mà tôi được nhận một đồng xu, có lẽ tôi đã có thể nghỉ hưu ngay từ bây giờ rồi.

4 tiến trình tâm lý góp phần tạo nên hiểu lầm

Khi nhìn sâu vào những hiểu lầm, ta sẽ nhận ra có nhiều tiến trình tâm lý âm thầm nuôi dưỡng chúng. Dưới đây là bốn cơ chế phổ biến nhất:

Thiên lệch vị kỷ.

Theo bản năng, mỗi chúng ta nhìn thế giới qua chính đôi mắt của mình. Sự thật ấy đơn giản là vậy. Điều tôi thấy chưa chắc là điều bạn thấy. Tôi có thể nhìn cảnh một người đang tranh cãi với quản lý nhà hàng về hóa đơn và nghĩ rằng họ đáng được ngưỡng mộ vì dám đứng lên bảo vệ mình. Trong khi đó, bạn lại cho rằng người đó thật đáng chê trách. Khi sau này cùng bàn về chuyện ấy, chúng ta có thể bất đồng. Kiểu xung đột này rất dễ nảy sinh từ thiên lệch vị kỷ, xu hướng nhìn thế giới theo cách của mình và mặc nhiên cho rằng người khác cũng nhìn như vậy. Nếu tôi thấy một người đầy chính trực, còn bạn chỉ thấy một người muốn bớt tiền hóa đơn, thì hiểu lầm là điều khó tránh.

Bất hòa nhận thức.

Bất hòa nhận thức là ý tưởng cho rằng con người có xu hướng muốn các suy nghĩ của mình hài hòa, nhất quán với nhau. Chúng ta không thích nghe những điều trái ngược với thế giới quan của mình. Hãy tưởng tượng bạn đang trò chuyện vui vẻ với một người quen. Mọi thứ đều ổn cho đến khi người ấy buông một câu: anh ta cho rằng ban nhạc Rolling Stones chẳng có chút tài năng âm nhạc nào. Nào hay bạn sở hữu toàn bộ album của Rolling Stones và đã xem họ biểu diễn trực tiếp nhiều lần. Bạn tự hào về gu thưởng thức âm nhạc của mình, và câu nói ấy khiến bạn chưng hửng. Nó đi ngược lại gần như tất cả những gì bạn “biết” là đúng. Sự va chạm đó tạo nên một trạng thái bất hòa nhận thức mạnh mẽ, khiến bạn khó chịu. Trong khi đó, người quen kia hoàn toàn không biết bạn yêu thích Rolling Stones đến vậy, và cũng chẳng hề có ý làm bạn bối rối. Trong trường hợp này, chính cảm giác khó chịu khi đối diện với bất hòa nhận thức đã góp phần tạo nên một chút hiểu lầm. Bạn xin phép đứng dậy, đi rót thêm nước cho mình.

Xử lý cảm xúc và xử lý lý trí.

Mỗi người cũng khác nhau ở mức độ họ thiên về xử lý thông tin bằng lý trí hay bằng cảm xúc. Hãy hình dung hai thành viên trong gia đình có sự khác biệt này. Sáng Lễ Tạ Ơn, họ nhận được tin nhắn từ dì Edna, nói rằng bà sẽ rất vui nếu có ai ra ga đón, nhưng nếu không thì bà cũng có thể đi taxi. Người thiên về cảm xúc lập tức nhận ra tầng ý nghĩa ẩn sau lời nhắn, dì Edna đã ngoài 80 tuổi, và rõ ràng bà mong có người ra đón. Người ấy cảm được điều dì đang gửi gắm. Và họ hỏi: “Ai sẽ đi đón dì Edna?” Trong khi đó, người thiên về lý trí lại nhìn sự việc hoàn toàn khác. Cả nhà đang bận chuẩn bị bữa tối, và dì Edna đã nói bà sẵn sàng đi taxi mà. Vậy có vấn đề gì đâu? Thế là hiểu lầm nảy sinh.

Thiên lệch quy kết theo tính cách.

Khi thấy người khác hành động, chúng ta thường có xu hướng quy lỗi cho tính cách của họ hơn là hoàn cảnh. Hiện tượng này được gọi là thiên lệch quy kết theo tính cách, và nó là một nguồn gốc phổ biến của hiểu lầm. Hãy tưởng tượng bạn đang lái xe về nhà sau một ngày dài mệt mỏi. Bạn chỉ mong sớm được về tới nơi. Bỗng nhiên, một chiếc xe khác tạt ngang, buộc bạn phải đạp phanh gấp. Người lái xe kia dường như đang vội vã khủng khiếp, điều đó càng khiến bạn bực bội. Khi dừng ở đèn đỏ phía trước, bạn nhìn sang. Bạn thấy một người đàn ông lớn tuổi, bên cạnh là một chú chó nằm ở ghế phụ. Con vật trông gần như kiệt sức, và bạn chợt nhận ra phòng khám thú y chính của thị trấn chỉ cách đó một dãy nhà.

Đột nhiên, thay vì nghĩ người lái xe kia là một kẻ ích kỷ đáng ghét, bạn hiểu rằng có lẽ ông chỉ đang làm mọi cách để cứu chú chó đang bệnh nặng của mình. Phản ứng bản năng lúc đầu, quy cho ông ta là một kẻ tồi tệ, chính là thiên lệch quy kết theo tính cách. Thực tế, ông ấy chỉ đang ở trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Lời kết

Hiểu lầm quá đỗi phổ biến trong thế giới này. Chúng tạo ra những rạn nứt trong gia đình, giữa bạn bè, giữa các bang, các quốc gia, và còn xa hơn nữa. Khi hiểu được những tiến trình tâm lý nằm sau các dạng hiểu lầm khác nhau, ta có thể học cách nhìn người khác bằng ánh mắt rộng mở hơn. Khi ta hiểu vì sao hiểu lầm tồn tại, ta có thể từng bước xây dựng một thế giới bớt đi những điều như thế.

Tôi không biết bạn nghĩ sao, nhưng tôi muốn sống trong một thế giới của sự thấu hiểu hơn.

Lưu ý: Bài viết này được lấy cảm hứng từ một dự án sách mà tôi đang thực hiện cùng người vợ thân yêu Shannon và người cha sâu sắc của cô ấy, Jim: “The Book of Understanding.”

References

Festinger, L., & Carlsmith, J. M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 58 (2), 203–210. https://doi.org/10.1037/h0041593

Montgomery, J. (2010). The Answer Model: A New Path to Healing. TAM Books.

Nale, J., Geher, S., & Geher, G. (in-process). The Book of Understanding. 

Ross, L., & Nisbett, R.E. (1991). The Person and the Situation: Perspectives of Social Psychology. New York: McGraw Hill.

Sicoly, F., & Ross, M. (1977). Facilitation of ego-biased attributions by means of self-serving observer feedback. Journal of Personality and Social Psychology, 35(10), 734–741. https://doi.org/10.1037/0022-3514.35.10.734

Tác giả: Glenn Geher Ph.D.

Nguồn: 4 Reasons We Don't Understand Each Other | Psychology Today