5 bài học gắn bó chúng ta cần hiểu để biết yêu

Ai trong chúng ta cũng mong một tình yêu dịu dàng, hoặc ít nhất là một tình yêu không khiến mình hoảng loạn, muốn bỏ chạy, hay phải biến thành một thám tử dò xét từng dấu hiệu nhỏ. Thế nhưng, bất chấp khát khao ấy, ta lại thường chọn đúng những con người hoặc hoàn cảnh làm mình rơi vào những cảm giác đó. Và một trong những yếu tố quan trọng nhất đứng sau sự lệch pha ấy chính là lịch sử gắn bó của mỗi người.

Lý thuyết gắn bó giúp giải thích vì sao những người trưởng thành, tưởng như đã bước rất xa khỏi những tổn thương thuở nhỏ, vẫn rơi vào những lối mòn quen thuộc trong tình yêu. Quan trọng hơn, các nghiên cứu cũng chỉ cho ta thấy con đường để thay đổi chúng.

Dưới đây là năm bài học rõ ràng và thực tế, dựa trên nền tảng nghiên cứu, giúp bạn hiểu vì sao bạn và người mình yêu vừa bổ sung cho nhau, vừa va đập vào nhau theo những cách rất riêng.

1. Những phản ứng hiện tại luôn mang dấu vết của quá khứ gắn bó

Sau một trận cãi vã vô lý hay hoàn toàn có thể tránh được, bạn đã bao giờ tự hỏi: “Tại sao cứ yêu là mình lại trở nên như thế này?” Lý thuyết gắn bó có thể đang nắm giữ câu trả lời.

Phong cách gắn bó – thường được chia thành an toàn, lo âu, né tránh và những dạng pha trộn – là những khuôn mẫu hình thành rất sớm nhưng vẫn âm thầm lặp lại trong các mối quan hệ trưởng thành. Nó thể hiện ở cách bạn tìm kiếm sự an ủi, cách bạn tự trấn tĩnh, và cách bạn kiểm chứng sự gần gũi.

Một công trình mang tính bước ngoặt đăng trên Journal of Personality and Social Psychology, đưa lý thuyết gắn bó vào đời sống tình cảm của người lớn, đã vẽ nên bản đồ cho thấy những khuôn mẫu thời thơ ấu xuất hiện thế nào khi ta yêu. Bài báo ấy, cùng rất nhiều nghiên cứu sau này, trở thành nền tảng trong giới học thuật lẫn trị liệu, giúp biến một lý thuyết trừu tượng thành điều ta có thể nhận ra ngay trên bàn ăn, trong những dòng tin nhắn, hay giữa một cuộc cãi nhau.

Chẳng hạn, nếu sau xung đột người ấy cần một chút không gian để dịu lại, phong cách gắn bó lo âu của bạn có thể diễn giải điều đó thành việc họ đang “bỏ rơi” mình giữa lúc căng thẳng. Nhưng thực ra, chỉ là hệ thần kinh của bạn đang bóp méo một nhu cầu rất bình thường – tạm dừng để bình tĩnh – thành một tín hiệu nguy hiểm. Khi sự thân mật đánh thức những ký ức gắn bó cũ, phản ứng của bạn có thể đến rất nhanh và dữ dội, không phải vì bạn có gì sai, mà vì cơ thể đang làm đúng điều nó từng học để sinh tồn.

Source: Natalia Blauth / Unsplash

2. Gắn bó lo âu và né tránh cùng cháy bằng một thứ nhiên liệu

Gắn bó lo âu và gắn bó né tránh, nhất là dưới lăng kính nghiên cứu, trông có vẻ hoàn toàn khác nhau. Vì thế, lý thuyết gắn bó thường được mô tả như một hệ nhị phân: người lo âu tìm kiếm sự trấn an, nghĩ ngợi quá mức về từng tin nhắn, sợ bị bỏ rơi; còn người né tránh lại khép mình, xem nhẹ cảm xúc, cần khoảng cách khi mọi thứ trở nên quá gần. Thế nhưng, hai kiểu này lại chia sẻ một sợi chỉ chung rất sâu: cảm giác bất an, như thể mối đe dọa luôn lởn vởn đâu đó. Cả hai dạng gắn bó không an toàn ấy đều làm tổn thương mối quan hệ theo những cách tương tự. Một phân tích tổng hợp lớn, gom dữ liệu từ 132 nghiên cứu với khoảng 71.011 người tham gia, cho thấy cả lo âu lẫn né tránh đều liên hệ chặt chẽ với mức độ hài lòng thấp hơn trong tình yêu.

Theo kết quả phân tích, sự suy giảm hạnh phúc thường được cảm nhận mạnh hơn ở chính người mang kiểu gắn bó bất an, nhưng cũng lan sang bạn đời ở mức độ nhẹ hơn. Nói ngắn gọn, nỗi lo thường trực về tình yêu của đối phương (lo âu) và sự khó chịu kéo dài với thân mật (né tránh) đều dự báo một mối quan hệ kém vui. Đó là lý do các cặp lo âu – né tránh thường hấp dẫn nhau đến lạ, dù cũng đau đớn đến lạ. Chiến lược tự vệ của người này vô tình kích hoạt nỗi sợ sâu nhất của người kia: một bên sợ bị bỏ rơi, bên còn lại sợ bị nuốt chửng. Bằng cách ấy, lý thuyết gắn bó cho thấy hai cách tự bảo vệ lại có thể va vào nhau ngay trong không gian lẽ ra dành cho sự thấu hiểu và đồng hành.

3. Chia tay cũng đi theo những lối mòn gắn bó

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã xem xét cách các định hướng gắn bó ở người trưởng thành liên quan tới những hành vi sau chia tay, như tự trách mình, theo dõi người cũ, hay những cách đối diện mang tính xây dựng. Kết quả cho thấy mối liên hệ rõ ràng giữa các kiểu gắn bó bất an và những phản ứng thiếu lành mạnh hậu tan vỡ, gợi ý rằng chính logic gắn bó từng chi phối sự gần gũi cũng định hình cách ta bước qua hồi kết. Điều đó có nghĩa là những “công tắc” giúp thay đổi sự thân mật cũng có thể giúp ta đổi khác hành trình hồi phục sau mất mát.

Những người mang kiểu gắn bó lo âu thường dễ mắc kẹt trong vòng suy nghĩ lặp lại và tìm cách nối lại liên lạc. Còn người né tránh, đúng như dự đoán, có xu hướng kìm nén cảm xúc, và điều này thường khiến vết thương lành chậm hơn thay vì nhanh hơn. Điều ấy lý giải vì sao có người trông như “đi tiếp” rất lẹ nhưng rồi lại chật vật về sau, trong khi có người khác cảm thấy tan nát suốt nhiều tháng trời. Lý thuyết gắn bó giúp nhìn chia tay không phải như thất bại cá nhân, mà như một vết thương của sự kết nối. Nó hàm ý rằng để chữa lành, ta không nhất thiết phải tự trừng phạt, buông thả hay đè nén cảm xúc. Thứ cần trước hết là cảm giác an toàn, một cấu trúc nâng đỡ, thường là sự đồng hành của người khác, cùng với thời gian.

4. Căng thẳng sẽ phơi bày kiểu gắn bó của bạn

Có thể bạn thấy mình rất vững vàng khi mọi thứ êm đềm, nhưng lại hoàn toàn rối tung khi mối quan hệ bước vào khúc gập ghềnh, hay khi cuộc sống nói chung trở nên nặng nề hơn. Khi căng thẳng dâng cao, phong cách gắn bó của ta lộ diện rõ nhất. Những áp lực của đời sống và tình cảm buộc con người quay về các “chiêu thức” gắn bó mặc định. Stress có thể khuếch đại nỗi lo ở người lo âu, và đẩy người né tránh rút lui mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Một tổng quan được trích dẫn rộng rãi về cách gắn bó ở người trưởng thành định hình phản ứng trước căng thẳng cũng cho thấy những khuôn mẫu nhất quán ấy, khẳng định rằng sự bất an trong gắn bó dự báo những chiến lược điều tiết cảm xúc rất dễ đoán khi đối diện đe dọa. Hiểu được điều này nghĩa là bạn có thể đọc cách người mình yêu phản ứng lúc áp lực như một tín hiệu, chứ không phải một hành động phá hoại.

5. Phong cách gắn bó không phải định mệnh

Có lẽ bài học nhiều hy vọng nhất là: phong cách gắn bó không hề bất biến, nghĩa là bạn không bị kết án phải lặp lại mãi những cơ chế đối phó méo mó hay những khuôn mẫu độc hại trong mọi cuộc tình. Sự bất an gắn bó có thể dịu lại nhờ những trải nghiệm lặp đi lặp lại về độ tin cậy cảm xúc, về sự đáp lại và khả năng hàn gắn. Những hành vi mang tính an toàn có thể được học qua các mối quan hệ nâng đỡ, qua trị liệu và những trải nghiệm sửa chữa bền bỉ. Chính các nghiên cứu phân tích tổng hợp và theo dõi dài hạn từng chỉ ra mối liên hệ giữa bất an và mức hài lòng thấp hơn cũng đồng thời gợi mở chiều ngược lại, khi lo âu và né tránh giảm xuống, kết quả của mối quan hệ sẽ tốt dần theo thời gian.

Hiểu phong cách gắn bó của mình là một chuyện, nhưng dùng hiểu biết ấy để vun bồi tình yêu mới là nơi sự đổi thay thật sự bắt đầu. Sau tất cả, nếu bạn mong một mối quan hệ giúp mình an ổn thay vì liên tục kích hoạt báo động trong lòng, khoa học chỉ ra hai điều cốt lõi: những phản hồi có thể dự đoán được và sự hàn gắn nhất quán. 

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 5 Attachment Lessons We Need to Learn for Love | Psychology Today