Bạn có đang mắc kẹt trong một câu chuyện không còn nuôi dưỡng mình?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Chúng ta là loài sinh vật kể chuyện, không ngừng dệt nên câu chuyện về sự tồn tại của chính mình.
• Những câu chuyện ta tự kể về bản thân có thể nâng đỡ, nhưng cũng có thể làm ta suy yếu.
• Câu chuyện nội tâm ấy ảnh hưởng sâu sắc đến sự an yên, niềm vui và con đường tương lai của mỗi người.
• Ta hoàn toàn có thể thay đổi câu chuyện về mình bằng các công cụ siêu nhận thức và bằng cách điều chỉnh lại sự chú ý.

Hãy dừng lại một chút và lắng nghe tâm trí bạn. Không phải nhịp thở. Không phải những âm thanh xung quanh. Mà là dòng bình luận lặng lẽ, bền bỉ đang chảy ở hậu trường tâm trí.

Chuyện này lúc nào cũng xảy ra với mình.

Chắc họ nghĩ mình kém cỏi và ngu ngốc lắm.

Đáng lẽ giờ mình phải tiến xa hơn thế này rồi.

Có cố cũng chẳng để làm gì.

Mình là một người xấu xí, tổn thương, chẳng ai có thể yêu nổi.

Chúng ta thường tin rằng mình là những sinh vật lý trí, thỉnh thoảng mới kể chuyện. Nhưng sự thật ngược lại: ta là những sinh vật kể chuyện, thỉnh thoảng mới lý luận. Ta không ngừng biến đời mình thành một mạch truyện, chọn lựa dữ kiện, diễn giải, giải thích, phán xét và dự đoán. Ta dệt nên những câu chuyện về thế giới, về người khác, về điều mình đang làm, về ý nghĩa của mọi thứ và về điều sẽ xảy ra tiếp theo. Và dù những câu chuyện ấy mang dáng vẻ như những mô tả trung lập về thực tại, chúng chưa bao giờ thực sự trung lập.

Câu chuyện giúp ta hiểu được đời sống. Chúng đặt trật tự lên hỗn mang. Trong những tường thuật nội tâm, ta chọn ra vài cảnh tượng, nối các sự kiện bằng những mối quan hệ nhân quả, rồi gán cho mỗi người một vai diễn. Có người trở thành anh hùng hay người trợ giúp, có người hóa đối thủ hay kẻ phản diện. Ta chiếu đèn vào vài khoảnh khắc, và lặng lẽ cắt bỏ những đoạn khác.

Bản năng kể chuyện ấy không phải khiếm khuyết. Đó là một năng lực cốt lõi của con người. Không có câu chuyện, đời ta sẽ rời rạc và vô nghĩa. Nhưng không phải câu chuyện nào cũng nâng đỡ. Có những câu chuyện âm thầm nhốt ta vào những vòng lặp gây tổn thương.

Image: LightField Studios/Shutterstock

Những câu chuyện quan trọng nhất

Câu chuyện có sức ảnh hưởng lớn nhất mà bạn từng kể chính là câu chuyện về bản thân – tự truyện nội tâm của bạn. Nó không chỉ định hình cảm giác hiện tại mà còn vẽ nên tương lai. Mỗi chúng ta đều mang theo một tường thuật phức tạp giải thích mình là ai, đã trở thành người này bằng cách nào và điều gì còn có thể xảy ra phía trước. Được xây dựng từ những mảnh ký ức và diễn giải đã được chọn lọc cẩn thận, câu chuyện ấy tạo nên sự liền mạch và nhất quán, khoác cho đời ta một ý nghĩa.

Nhưng tự truyện ấy còn làm nhiều hơn thế. Nó chi phối cách ta nhìn về quá khứ, cách ta hình dung tương lai, mức độ động lực ta cảm thấy, cách ta hành xử trong các mối quan hệ và mức độ hài lòng với cuộc sống.

Các nhà tâm lý học tường thuật như Jonathan Adler, Dan McAdams, Kate McLean và B. A. Rogers đã chỉ ra rằng sức khỏe tinh thần của ta phụ thuộc rất nhiều vào cách ta kể lại đời mình. Những người sở hữu các câu chuyện mang màu sắc cứu rỗi, câu chuyện về trưởng thành, học hỏi và chuyển hóa, hay xem đời mình như một hành trình của người hùng, thường cảm thấy hài lòng hơn với cuộc sống và có sức bền tâm lý lớn hơn.

Ngược lại, những tự truyện không lành mạnh thường mang hình hài của suy tàn, bế tắc hay vô vọng. Ta có thể tự nhủ rằng mình khiếm khuyết, thiếu thốn những nguồn lực cốt lõi, hay khác biệt với người khác đến mức định mệnh chỉ có thể là thất bại. Những câu chuyện ấy không chỉ gây cảm giác khó chịu, chúng giống như những lời ám thị tâm lý kéo dài. Và ám thị thì sẽ định hình trải nghiệm.

Khi câu chuyện trở nên độc hại

Những tự truyện không lành mạnh hoạt động như những cơn thôi miên tiêu cực. Chúng len vào đời sống cảm xúc, chiếm lĩnh trí tưởng tượng, uốn cong hành động và bóp méo các mối quan hệ. Theo thời gian, chúng trở thành nguồn cơn lớn của khổ đau tâm lý.

Nếu bạn liên tục tự nhủ rằng mình bất lực, kém may mắn hay sinh ra để thất bại, hệ thần kinh của bạn sẽ lắng nghe. Động lực dần lụi tắt. Cảm giác làm chủ đời mình teo nhỏ. Bạn ngừng cố gắng định hình cuộc sống, không phải vì bạn không thể, mà vì câu chuyện trong đầu bảo rằng mọi nỗ lực đều vô nghĩa.

Theo cách ấy, tự truyện không chỉ là công cụ giúp ta hiểu đời. Chúng còn định hình thực tại. Với ta, chúng mang dáng dấp của sự thật về con người mình. Và vì chúng nghe giống sự thật, ta sống như thể chúng là sự thật.

Vì sao những câu chuyện tồi lại khó buông đến thế

Một trong những lý do khiến các tự truyện nội tâm có sức mạnh lớn là bởi chúng tự nuôi sống chính mình. Ta rất dễ rơi vào những thiên lệch nhận thức, đặc biệt là thiên lệch xác nhận. Ta liên tục sàng lọc điều mình thấy, điều mình nhớ và cách mình diễn giải sao cho khớp với câu chuyện đã có sẵn trong đầu.

Nếu câu chuyện cốt lõi của bạn là “mình lúc nào cũng thất bại”, sự chú ý sẽ tự động phóng to những lần vấp ngã và lờ đi mọi bằng chứng cho thấy bạn có năng lực hay từng thành công. Nếu bạn tin rằng “mình vốn dĩ khiếm khuyết và chẳng đáng được yêu”, mỗi lần bị từ chối sẽ giống như một lời khẳng định, còn những khoảnh khắc được đón nhận sẽ lặng lẽ bị gạt sang một bên.

Theo thời gian, những tự truyện không lành mạnh đông cứng lại thành những niềm tin tự chứng thực. Để tránh cảm giác mâu thuẫn trong nhận thức, sự chú ý và ký ức của ta ngày càng trở nên chọn lọc. Ta vô thức sắp đặt trải nghiệm sống sao cho vừa vặn với câu chuyện mình đang giữ. Và đó là cách những câu chuyện biến thành lời tiên tri tự hoàn thành.

Tin vui: câu chuyện có thể đổi thay

Đây là điểm then chốt và cũng là điều đem lại hy vọng nhất. Dù câu chuyện định hình ta, thì chính ta cũng có thể định hình lại câu chuyện.

Ta hoàn toàn có thể thay đổi mối quan hệ với những tường thuật nội tâm của mình. Ta có thể học cách lùi lại một bước, nhìn chúng như những kiến tạo chứ không phải chân lý bất biến. Ta có thể mở rộng lối vào ký ức, điều chỉnh lại sự chú ý, nới lỏng cách diễn giải đổ lỗi cho bản thân hay cho thế giới. Trong cuốn sách mới của tôi, The Story Solution: Change Your Toxic Self-Stories and Thrive, tôi giới thiệu một khuôn khổ năm bước để chuyển hóa những câu chuyện bên trong thành những câu chuyện thực sự nâng đỡ đời mình.

Điều này không có nghĩa là thay thế những câu chuyện “tiêu cực” bằng vài lời khẳng định tích cực giả tạo. Cũng không phải là phủ nhận gian khó hay nỗi đau. Nó có nghĩa là trở thành một người kể chuyện sáng suốt hơn về chính cuộc đời mình.

Ta có thể học cách đặt những câu hỏi tốt hơn:

Mình đang liên tục tô đậm bằng chứng nào, và đang phớt lờ điều gì?
Phiên bản nào của câu chuyện này giúp mình sống năng lực hơn, nhân ái hơn và giàu sức sống hơn?
Một cách diễn giải công bằng và trọn vẹn hơn sẽ trông như thế nào?

Những câu chuyện của ta có thể đã cũ, quen thuộc và ăn sâu, nhưng chúng không được khắc vào đá. Ta không bị kết án phải tua đi tua lại cùng một tường thuật vô ích đến hết đời. Cũng như ta có thể rèn luyện cơ thể và học những kỹ năng mới, ta có thể rèn luyện tâm trí để hình thành những cách hiểu về bản thân mềm mại hơn, bao dung hơn và trao quyền hơn.

Chúng ta không chỉ là nhân vật trong câu chuyện của mình. Ta còn là người kể chuyện và nếu kiên nhẫn thực hành, ta có thể trở thành những biên tập viên khôn ngoan và tinh tế hơn của chính đời mình.

References

Jonathan M. Adler et al., ‘The incremental validity of narrative identity in predicting well-being: A review of the field and recommendations for the future’, Personality and Social Psychology Review, 20(2) (2016), 142–75.

Dan P. McAdams, The Stories We Live By: Personal Myths and the Making of the Self (New York and London: The Guilford Press, 1993) and The Redemptive Self: Stories Americans Live By, revised and expanded edition (Oxford: Oxford University Press, 2013).

Kate C. McLean et al., ‘The empirical structure of narrative identity: The initial Big Three’, Journal of Personality and Social Psychology, 119(4) (2020), 920–44.

B. A. Rogers et al., ‘Seeing your life story as a hero’s journey increases meaning in life’, Journal of Personality and Social Psychology, 125 (4) (2023), 752–78.

Tác giả: Anna Katharina Schaffner Ph.D.

Nguồn: Are You Stuck in a Story That No Longer Serves You? | Psychology Today