Bộ não trước những phút giây kinh ngạc và diệu kỳ

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Một nghiên cứu quét não đã khám phá cách nghệ thuật, thiên nhiên và thiền định tác động lên tâm trí.
• Thiên nhiên xoa dịu các mạch căng thẳng đồng thời làm sắc nét khả năng xử lý thị giác.
• Những khoảnh khắc kinh ngạc có thể giúp não bộ “khởi động lại”, mở ra các hướng mới để nâng đỡ sức khỏe tinh thần.

Bộ não đối thoại cùng vô tận

Có những phút giây thế giới bỗng như lùi lại phía sau: khoảng lặng của khu rừng sau cơn mưa, dòng chảy của một bản giao hưởng, hay bầu trời sao trải rộng đến vô cùng. Thi sĩ gọi đó là sự kinh ngạc. Các nhà huyền học gọi là siêu nghiệm. Và cuối cùng, khoa học thần kinh cũng bắt đầu lần dấu những gì đang diễn ra trong não.

Để tìm hiểu điều ấy, các nhà nghiên cứu từ UCLA đã theo dõi chín người trưởng thành khỏe mạnh bằng máy chụp cộng hưởng từ chức năng, trong khi họ được đắm mình vào ba trải nghiệm khác nhau: nghệ thuật do AI tạo ra, những cảnh thiên nhiên hùng vĩ, và các hình ảnh vũ trụ được thiết kế để gợi suy tưởng về “sự kết nối phổ quát”, cảm giác mình là một với tất cả.

Kết quả hé lộ những tương phản đáng chú ý. Thiền định thắp sáng các mạng lưới liên quan đến nhận diện, cảm giác và ký ức, đan dệt tri giác với ý thức về bản thân. Thiên nhiên làm dịu bộ não, hạ thấp các mạch căng thẳng đồng thời làm sắc bén vùng thị giác. Nghệ thuật khơi dậy sự hứng thú và kích thích nhưng nhìn chung ít chạm đến nhiều hệ thống hơn. Ba trạng thái ấy, đặt cạnh nhau, đã mở ra một cái nhìn hiếm hoi về cách bộ não bước vào những miền làm nhòe ranh giới giữa thân thể, tâm trí và thế giới.

Sự kinh ngạc như một sự kiện sinh học

Mỗi dạng siêu nghiệm cất lên một phương ngữ thần kinh riêng.

Thiên nhiên vỗ về. Ngắm nhìn thác nước, rừng cây hay bờ biển không chỉ kích hoạt các vùng thị giác mà còn làm giảm hoạt động ở những khu vực gắn với căng thẳng, cảm xúc và kiểm soát điều hành. Điều này hòa hợp với điều các nhà sinh học gọi là thuyết giảm căng thẳng: thiên nhiên hồi phục chúng ta không phải bằng cách kích động não bộ, mà bằng cách cho phép nó được buông xuống.

Nghệ thuật khơi gợi tò mò. Những “ảo giác máy móc” của Refik Anadol là các đoạn video do AI tạo nên từ vô vàn hình ảnh tự nhiên. Thuật toán hòa trộn hàng triệu bức ảnh thành những cảnh tượng biến ảo như mơ, gợi dáng dấp phong cảnh, mây trời hay những hình thể hữu cơ nhưng không bao giờ kết tinh thành điều quen thuộc. Các hình ảnh chuyển động ấy đánh thức những trung tâm xử lý thị giác song không chạm sâu vào miền ký ức hay cái tôi. Với bộ não, chúng giống như những câu đố của ánh sáng, màu sắc và chuyển động: kích thích, nhưng có giới hạn.

Thiền định mở rộng. Khi người tham gia chiêm nghiệm về một “linh hồn vũ trụ”, não họ cho thấy sự hoạt hóa mạnh ở hồi thoi (nhận diện vật thể), hồi sau trung tâm (cảm giác thân thể) và vùng hải mã (ký ức). Thiền định kết nối cả tri giác lẫn nội tâm, dệt chúng thành một trạng thái dường như lớn hơn tổng của từng phần.

Nghiên cứu gợi rằng sự kinh ngạc không chỉ là cảm xúc thoáng qua. Những trải nghiệm diệu kỳ để lại dấu vân trên não, đánh thức các hệ thống của cảm giác, ký ức và nhận thức về bản thân. Giống như cơn đói nhào nặn các mạng lưới thèm ăn, những phút giây siêu nghiệm có thể định hình những con đường mà qua đó ta tìm thấy ý nghĩa. Từ góc nhìn ấy, nghệ thuật, thiên nhiên và thiền định không phải những thú vui xa xỉ. Chúng là những công cụ thực tế để não bộ tái lập thế cân bằng giữa chú ý, căng thẳng và suy tư, cần thiết cho an lành chẳng kém gì thức ăn hay vận động.

Một khoa học thần kinh của siêu nghiệm

Điều hiện ra từ nghiên cứu này là lời nhắc rằng bộ não con người không chỉ được tạo ra để chịu đựng, mà còn để vươn vượt khỏi chính mình. Những cuộc gặp với cái đẹp, với hoang dã hay với sự bao la của thiền định kéo ta vào những trạng thái nơi ranh giới giữa ta và thế giới trở nên mong manh. Đó không chỉ là nghi thức văn hóa; đó là những sự kiện sinh học in dấu trên hệ thần kinh.

Thử thách thực sự nằm ở việc áp dụng hiểu biết ấy. Liệu bệnh viện có thể đan cài nghệ thuật chữa lành và ánh sáng tự nhiên vào phác đồ điều trị? Liệu trường học và nơi làm việc có thể dành không gian cho sự tĩnh lặng chiêm nghiệm, chu đáo như cách họ tổ chức cho hiệu suất? Nếu được như vậy, siêu nghiệm có thể không còn là đặc ân hiếm hoi, mà trở thành nguồn lực thường ngày của sức bền nội tâm. Và trong những lúc ta chìm sâu nhất, giữa âm nhạc, phong cảnh hay lặng im, bộ não có lẽ đang âm thầm khâu nối tri giác, ký ức và cảm xúc thành một chỉnh thể mạnh mẽ hơn, linh hoạt hơn và trọn vẹn hơn. 

References

Krause-Sorio, B., Becerra, S., Siddarth, P., Simmons, S., Kuhn, T., & Lavretsky, H. (2025). Your brain on art, nature, and meditation: a pilot neuroimaging study. Frontiers in Human Neuroscience, 18, 1440177.

Tác giả: William A. Haseltine Ph.D.

Nguồn: Your Brain on Awe and Moments of Wonder | Psychology Today