Cách kẻ thao túng "phù phép" khiến bạn tin vào những lời dối trá

NHỮNG ĐIỂM CỐT YẾU

• Thao túng tâm lý (Gaslighting) xảy ra khi một người cố tình thuyết phục rằng trí nhớ của bạn có vấn đề.
• Một nghiên cứu mới đây đã đặt các cặp đôi vào những tình huống thực tế để kiểm tra xu hướng tin vào những thông tin sai lệch.
• Hiểu rằng trí nhớ vốn dĩ mong manh là bước đầu tiên để bạn tự bảo vệ mình trước những chiêu trò thao túng.

Chẳng có trí nhớ của ai là hoàn hảo cả, và đáng buồn thay, đây lại chính là kẽ hở để một số người lợi dụng nhằm trục lợi hoặc kiểm soát người bạn đời của mình. Nicky vốn khá chắc chắn về ký ức của mình: cô nhớ rất rõ một câu hỏi khá nhạy cảm và có phần kém duyên mà Pete, bạn trai cô, đã hỏi trong buổi hẹn đầu tiên. Câu hỏi đó liên quan đến người cũ của Nicky. Dù lúc đó thấy khó chịu, nhưng cô vẫn chọn cách bỏ qua cho anh. Vậy mà giờ đây, sau sáu tuần, anh ta khăng khăng phủ nhận hoàn toàn việc mình từng hỏi câu đó.

Câu chuyện có lẽ đã dừng lại ở một sự hiểu lầm đơn thuần, nếu như Pete không thường xuyên khiến Nicky phải nghi ngờ chính trí nhớ của mình một cách có hệ thống. Giờ đây, cô hiếm khi dám tin vào những gì mình nhớ về các sự kiện đã qua, mà gần như dựa hoàn toàn vào "phiên bản quá khứ" do Pete dựng lại. Đáng nói là, trong những câu chuyện đó, Pete luôn hiện lên như một người đàn ông tử tế, thậm chí là một "vị thánh".

image: fizkes/Shutterstock

Sự mong manh của những ký ức được dựng lại

Các nghiên cứu về trí nhớ đã khẳng định một sự thật khá phũ phàng: việc nhớ lại quá khứ rất dễ bị bóp méo bởi nhiều yếu tố. Bên cạnh việc vô tình quên lãng, con người ta thường có xu hướng "gọt giũa" đi những chi tiết kém xinh xí trong quá khứ để làm đẹp hình ảnh bản thân. Trong các mối quan hệ xã hội, việc nhầm lẫn giữa chuyện ai đã nói gì và nói khi nào cũng là điều rất dễ xảy ra.

Thế nhưng, thao túng tâm lý không phải là một khoảnh khắc đãng trí vô hại. Những kẻ thao túng làm việc này một cách có chủ đích. Họ biết thừa rằng phiên bản sự thật mà họ muốn bạn tin vào hoàn toàn không phải là những gì đã thực sự diễn ra.

Theo Lillian Darke và các đồng nghiệp tại Đại học Sydney (2025), chúng ta thường có xu hướng tin vào những ký ức khớp với "bức tranh lớn" về thực tại mà mình đang nắm giữ, và chính điều này khiến chúng ta dễ rơi vào cái bẫy thao túng. Các chuyên gia lưu ý rằng: "Cá nhân luôn không ngừng tương tác với môi trường xung quanh để xác nhận lại ký ức của chính mình." Điều này có nghĩa là bạn thường lấp đầy những khoảng trống trong trí nhớ bằng những việc mà bạn "tin rằng" mình sẽ làm trong hoàn cảnh đó. Chẳng hạn, bạn nghĩ mình đã tắt đèn trước khi ra khỏi nhà đơn giản vì lúc nào bạn cũng làm thế. Nhưng thực tế, ký ức đó có thể sai nếu lần này bạn lỡ quên tắt thật.

Trong trò chơi thao túng, kẻ xấu sẽ thêu dệt nên một thực tại giả xảo quyệt. Bạn dễ dàng tin vào đó vì nó có vẻ phù hợp với niềm tin chung của bạn về sự thật. Như cách Pete đã lợi dụng niềm tin của Nicky, người luôn tin anh là một chàng trai tốt, chẳng bao giờ nỡ làm cô khó xử.

Kiểm chứng lý thuyết về "Ký ức giả" trong thao túng tâm lý

Trong một nghiên cứu thực nghiệm đầy sáng tạo, chuyên gia Darke và các cộng sự đã đưa những cặp đôi đang yêu vào một "mô hình tuân thủ trí nhớ". Ở đó, người này sẽ thách thức niềm tin vào ký ức của người kia. Thí nghiệm kéo dài qua bốn giai đoạn. Đầu tiên, các cặp đôi cùng chọn ra những kỷ niệm chung nhưng không thảo luận chi tiết với nhau. Trong khoảng thời gian một tuần giữa giai đoạn một và hai, người nghiên cứu sẽ chỉ định ngẫu nhiên một người đóng vai "kẻ gieo rắc tin giả" và người kia là "người tiếp nhận". Chẳng hạn, đó là ký ức về một bữa tối lãng mạn bên nhau. Ở giai đoạn thao túng, người đóng vai "kẻ thao túng" sẽ cố tình đọc sai các chi tiết và khăng khăng rằng mình đúng theo hướng dẫn của người nghiên cứu. Sau đó, cả hai cùng làm lại bảng hỏi về trí nhớ. Mục tiêu là để xem liệu những thông tin sai lệch đó có làm thay đổi ký ức của người bị thao túng hay không. Các tình nguyện viên cũng tự đánh giá mức độ tự tin vào trí nhớ của mình.

Nhìn chung, phép thử này đã mang lại kết quả. Hơn một phần tư số người tham gia đã thay đổi ký ức của chính mình để khớp với lời kể của đối phương. Ngay cả khi không hoàn toàn chấp nhận lời mô tả của người kia, họ cũng bày tỏ sự hoang mang và không còn tin chắc vào những gì mình nhớ.

Vượt ra ngoài việc gieo rắc thông tin sai lệch, nghiên cứu tại Úc này còn cho thấy một người mà ta hết mực tin tưởng hoàn toàn có thể làm lung lay niềm tin vào bản thân ta. Vì việc thao túng trong thí nghiệm này chỉ diễn ra một lần duy nhất chứ không lặp lại nhiều lần, nên chưa thể khẳng định liệu những người bị thao túng liên tục trong đời thực có dần trở nên kiệt sức và tuyệt vọng hay không, một thực trạng thường thấy trong các mối quan hệ độc hại.

Cách hóa giải sự thao túng

Theo các tác giả, điều làm nên "sức mạnh" của việc thao túng tâm lý chính là sự tin tưởng trong tình cảm và xu hướng muốn hòa hợp với xã hội. Kẻ thao túng len lỏi vào khoảng trống giữa sự chắc chắn và nỗi hoài nghi trong tâm trí đối phương. Những người yêu nhau thường có "động lực để làm cho ký ức của mình giống với người kia, nhằm tránh những rạn nứt do bất đồng ý kiến gây ra". Nicky không muốn làm hỏng mối quan hệ với Pete, nên cô đã chọn cách tin theo lời giải thích của anh ta.

Quay lại câu chuyện về bối cảnh xã hội, nghiên cứu từ Đại học Sydney cho thấy một mối quan hệ gần gũi chính là "mảnh đất màu mỡ" để những ký ức giả bị cấy vào. Đáng lo ngại hơn, tình cảm càng sâu đậm thì những thông tin sai lệch lại càng dễ khiến người bị thao túng nghi ngờ chính mình. Tại sao bạn lại tin vào trí nhớ vốn dễ nhầm lẫn của mình, khi mà người bạn yêu thương nhất lại đang khẳng định một điều hoàn toàn ngược lại?

Cần lưu ý rằng, thao túng tâm lý đang ngày càng được nhìn nhận như một hình thức bạo lực tinh thần và kiểm soát trong các mối quan hệ. Các tác giả cảnh báo rằng, vì trí nhớ vốn mong manh và dễ bị uốn nắn, những ai đang ở trong hoàn cảnh bị lạm dụng cảm xúc cần hiểu rõ việc thay đổi ký ức của một người về mặt tâm lý dễ dàng đến mức nào để có thể tự bảo vệ mình.

Tóm lại, thao túng tâm lý đã lợi dụng những điểm yếu tự nhiên của trí nhớ con người, đặc biệt là thói quen dựa vào bối cảnh và tin vào lời nói của người thân cận. Niềm tin vào năng lực bản thân, sự tin tưởng vào trí nhớ của chính mình và thái độ kiên định chính là hai vũ khí sắc bén giúp bạn thoát khỏi sức hút đầy ma mị của trò chơi thao túng. 

References

Darke, L., Paterson, H., & van Golde, C. (2025). Gaslighting and memory: the effects of partner-led challenges on recall and self-perception. Memory, 33(7), 828–844. https://doi.org/10.1080/09658211.2025.2533253