Khi lắng nghe trở thành một mối đe dọa

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sự lắng nghe có thể phá vỡ các hệ thống vốn được xây dựng dựa trên sự dồn dập, im lặng và nỗi sợ hãi.
• Việc được lắng nghe có thể thay đổi hành vi của con người ngay cả khi chưa có sự biến chuyển rõ rệt nào bên ngoài.
• Làm việc với những tâm trí tội phạm luôn tiềm ẩn rủi ro, dù đó là những công việc thầm lặng nhất.

Lời cảnh báo đến vào một ngày nọ, thông qua một cuộc trò chuyện đầy bình thản. Khi ấy, tôi đang điều phối các buổi thực hành "công lý phục hồi" tại Cali, Colombia. Đối tượng tôi làm việc cùng là những chàng trai trẻ lớn lên trong các băng đảng, nơi lòng trung thành, sự bảo vệ và sự sinh tồn đã định hình nên con người họ. Chúng tôi gặp nhau trong một tòa nhà khiêm tốn giữa khu phố mà ở đó, người ta phải học cách "đọc vị" từng con phố ngay từ khi còn nhỏ. Bên trong, chúng tôi ngồi thành vòng tròn trên những chiếc ghế nhựa cũ kỹ. Với nhiều người trong số họ, đây là lần đầu tiên họ được ở trong một căn phòng mà không ai bắt phải thề thốt trung thành, cũng chẳng có ai mang theo vũ khí. Chúng tôi tiến hành mọi thứ chậm rãi, và chúng tôi lắng nghe. Sự im lặng có không gian để thở, và những câu chuyện vốn chẳng biết gửi gắm vào đâu bắt đầu được khơi gợi lại.

Theo thời gian, các buổi trò chuyện dần đi vào nhịp điệu. Lúc đầu, các chàng trai đến với vẻ ngoài đầy cảnh giác, người thì khoanh tay trước ngực, người lại tựa lưng ra sau, mắt đảo quanh phòng xem nơi này có thực sự an toàn. Ban đầu, họ chỉ nói về những sinh hoạt thường nhật hay những mâu thuẫn vụn vặt bên ngoài. Nhưng khi nhiều tuần trôi qua, giọng nói của họ dần trở nên mềm mỏng hơn, và những khoảng lặng cũng kéo dài hơn. Những câu chuyện bắt đầu chạm đến những ký ức xa xăm. Họ kể về những người anh em mãi không trở về, về cha mẹ đã biến mất, và về những đêm thức trắng để canh chừng hiểm nguy. Chẳng ai hối thúc hay chỉnh lý lời họ nói. Căn phòng ấy ôm lấy từng lời tâm sự, hòa quyện cùng sự lắng nghe chân thành và tiếng nhạc salsa vọng lại từ ngoài phố.

Một buổi chiều, sau khi buổi trò chuyện kết thúc, tôi chào tạm biệt các chàng trai rồi bước ra ngoài cái nắng nóng oi ả của thành phố Cali. Ánh mặt trời hầm hập phả vào da thịt, và đường phố vẫn chuyển động với sự ồn ào, vội vã vốn có. Khi tôi đang chỉnh lại túi xách và liếc nhìn điện thoại, một người đàn ông tiến về phía tôi với bước chân vững chãi và giọng nói đều đều. Sự hiện diện của anh ta làm thay đổi bầu không khí xung quanh. Những cuộc trò chuyện gần đó bỗng nhỏ lại. Mọi người tự giác tránh đường mà không cần ai yêu cầu. Tôi đã biết anh ta là ai ngay trước khi anh ta kịp mở lời, khi tôi thoáng thấy khẩu súng giắt bên hông.

“Cô cần phải đi khỏi đây,” anh ta nói. “Cô đang mang những đứa em của tôi đi mất rồi.”

Source: Tima Miroshnichenko/Pexels

Một kiểu "bắt cóc" tâm hồn

Anh ta bắt đầu nói về sự ảnh hưởng. Những chàng trai trẻ tham gia các buổi trò chuyện của tôi khi trở về đã thay đổi theo cách mà anh ta có thể nhận ra ngay lập tức. Họ bắt đầu biết khựng lại một nhịp trước khi phản ứng. Họ ít nói về chuyện trả đũa, mà nói nhiều hơn về những nỗi băn khoăn. Họ đặt câu hỏi và cho phép mình do dự ở những nơi mà trước đây tốc độ và sự quyết liệt luôn ngự trị. Những khoảng lặng đó hiện rõ qua dáng vẻ của họ, qua cách mà lời nói thốt ra chậm rãi hơn. Một điều gì đó đã làm gián đoạn cái nhịp điệu sinh tồn mà họ từng học được, và chính sự đứt gãy đó đã làm lung lay trật tự mà anh ta hằng tin tưởng.

Anh ta xem những buổi trị liệu này như một hình thức "bắt cóc". Theo cách hiểu của anh ta, lòng trung thành là thứ thuộc sở hữu của một ai đó và được thực thi thông qua sự phục tùng, phản ứng tức thì và sự im lặng. Băng nhóm dựa vào đà cuốn của số đông và nỗi sợ hãi để giữ cho tất cả mọi người cùng đi về một hướng. Điều khiến anh ta bất an là công việc của chúng tôi đã bắt đầu làm chậm lại cái nhịp độ nội tâm đó, để cho suy nghĩ hiện lên trước khi hành động, và tạo chỗ cho những câu hỏi vốn dĩ chưa từng có chỗ đứng. Trong những môi trường bị nhào nặn bởi sự dồn dập, chỉ một chút chậm lại thôi cũng đủ để làm nới lỏng những khuôn mẫu đã bám rễ bao năm qua.

Khi anh ta nói, giọng nói vẫn giữ vẻ thản nhiên. Anh ta chẳng cần phải lên giọng hay khẳng định quyền uy của mình. Bởi anh ta đã thấu hiểu quá rõ sự lắng nghe đã bắt đầu thay đổi mọi thứ như thế nào.

Sức mạnh phá vỡ của sự lắng nghe

Trong những không gian phục hồi tại Cali và Medellín, tôi đã chứng kiến việc lắng nghe tái định hình các mối quan hệ một cách thầm lặng như thế nào. Khi những người trẻ bắt đầu nói về nỗi sợ, sự mất mát và niềm đau, những "vai diễn" gai góc mà họ từng phải gồng mình thể hiện bắt đầu lỏng lẻo dần. Sự cứng nhắc không còn giữ vị trí độc tôn nữa. Khi lắng nghe lẫn nhau, họ nhận ra những nỗi đau quen thuộc của chính mình phản chiếu nơi người khác, và chính sự đồng cảm đó đã thay đổi cách họ phản ứng, cách họ bước đi trong thế giới này. Một khi ai đó nếm trải cảm giác được thấu hiểu mà không bị phán xét hay trừng phạt, họ sẽ thấy thật khó để tiếp tục duy trì sự im lặng cam chịu.

Sức nặng của khoảnh khắc

Giữa lúc người đàn ông đó đang nói, những chi tiết nhỏ nhặt bỗng hằn sâu vào tâm trí tôi: cách những người xung quanh tránh nhìn về phía chúng tôi, tiếng ồn ào ngoài phố bỗng thưa thớt dần, và thời gian như trĩu nặng dù không hề ngưng đọng. Tôi đã sợ hãi, vâng, thực sự rất sợ! Không phải kiểu hoảng loạn hay chết lặng, nhưng tôi cảm nhận rõ rệt sự tồn tại của cơ thể mình đến mức không còn chỗ cho sự hoài nghi. Khi anh ta nhắc lại rằng công việc của tôi ở đây đã kết thúc, một lằn ranh giới hạn hiện ra rõ mồn một mà chẳng cần thêm bất cứ lời lẽ nào.

Tôi rời Cali ngay sau cuộc chạm trán đó, và các buổi trò chuyện kết thúc mà không có lấy một lời từ biệt. Không có vòng tròn chia tay cuối cùng, cũng chẳng có cơ hội để khép lại công việc một cách trọn vẹn. Suốt nhiều tuần liền, những chàng trai trẻ đã ngồi lại cùng nhau, nói ra những điều họ chưa bao giờ thốt thành lời, rồi bỗng chốc, những chiếc ghế trở nên trống rỗng. Sự đường đột đó cứ ám ảnh tôi mãi, cùng với những câu hỏi về việc điều gì sẽ còn ở lại trong họ, sau khi không gian an toàn ấy không còn nữa.

Những gì còn ở lại trong tôi

Nỗi sợ hãi hiện hữu trong ngày hôm đó và vẫn còn đeo đẳng tôi mãi, nhưng cùng với nó là cảm giác rằng một điều gì đó đã chuyển mình đủ lớn để bị nhận ra. Nhìn từ bên ngoài, chẳng có gì thay đổi cả. Không ai bị đuổi đi, cũng chẳng có vị trí nào được sắp xếp lại. Thế nhưng, một cánh cửa tâm hồn đã khẽ mở, một khoảng không gian nội tâm nhỏ hẹp đã hình thành, nơi những phản ứng khác biệt bắt đầu thành hình. Khi con người ta chậm lại và cho phép mình được do dự, những khuôn mẫu cứng nhắc vốn tưởng là định mệnh bỗng trở nên lung lay.

Cuộc chạm trán đó gợi nhắc tôi về những khoảnh khắc tôi từng chứng kiến ở những nơi khác. Khi cuộc sống bị vây hãm bởi sự dồn dập, im lặng và một thứ lòng trung thành mù quáng không câu nệ, thì ngay cả một nhịp nghỉ ngắn ngủi cũng có thể trở thành mối đe dọa. Người đàn ông cảnh cáo tôi hiểu rõ điều này mà chẳng cần giải thích. Anh ta nhận ra rằng, một khi một người trẻ bắt đầu hình dung về một lối đi khác, một điều gì đó bên trong họ sẽ dịch chuyển, và nó hiếm khi quay trở lại vị trí ban đầu.

Tại sao câu chuyện này vẫn còn giá trị

Tôi vẫn thường nghĩ về những chàng trai trẻ ấy, tự hỏi giờ này họ đang ở đâu, và khoảnh khắc nào đã thực sự ở lại trong lòng họ. Trong một khoảng thời gian ngắn ngủi, họ đã trải nghiệm một điều không hề tầm thường. Họ được nói mà không bị ngắt lời, được lắng nghe mà không kèm điều kiện, và được phép sống cùng những lời tâm sự của mình mà không bị thúc ép phải đưa ra kết luận. Ở những nơi bị nhào nặn bởi bạo lực, sự lắng nghe luôn mang một sức nặng ghê gớm.

Sau khi rời Cali, tôi tiếp tục công việc này ở Medellín và sau đó là những thành phố khác, mang theo phương pháp ấy vào những không gian mới. Mỗi môi trường đều có những giới hạn và rủi ro riêng. Làm việc gần gũi với những người lớn lên trong bạo lực luôn đồng nghĩa với việc đối mặt với hiểm nguy. Sự lắng nghe làm xáo trộn những không gian vốn dựa vào sự im lặng và tốc độ để duy trì sự gắn kết.

Theo thời gian, tôi nhận ra rằng công việc này có ý nghĩa theo những cách không phải lúc nào cũng dễ dàng nhìn thấy, đặc biệt là khi nó diễn ra giữa những tâm trí tội phạm nguy hiểm bị nhào nặn bởi bạo lực, sợ hãi và những luật lệ sinh tồn thâm căn cố đế. Đôi khi, tác động ấy chỉ xuất hiện nhiều năm sau đó, thông qua một lựa chọn khác đi hoặc một câu hỏi cứ ám ảnh khôn nguôi. Câu chuyện này ở lại với tôi vì nó nhắc nhở tôi rằng: lắng nghe luôn để lại một dấu ấn nào đó, ngay cả trong những không gian đầy rẫy rủi ro và bất định, và những gì còn sót lại ấy có thể tồn tại rất lâu sau khi căn phòng đã hoàn toàn chìm vào thinh lặng. 

Tác giả: Sigifredo Castell Britton Ph.D.

Nguồn: When Listening Becomes a Threat | Psychology Today