Khoa học mới về cơn thèm muốn

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Cơn thèm không phải là thất bại đạo đức mà là một tín hiệu sinh học, được định hình bởi mạch não và bối cảnh xã hội.
• Sự xấu hổ và tự chỉ trích gay gắt thường làm gia tăng căng thẳng và khiến cơn thèm mạnh hơn.
• Lòng trắc ẩn với chính mình gắn liền với khả năng điều hòa cảm xúc tốt hơn và những cách đối phó lành mạnh hơn.
• Chánh niệm, tự trắc ẩn và một cấu trúc hỗ trợ vững vàng có thể củng cố quyền kiểm soát của vùng não trước trán.

Gần đây, một câu lạc bộ đọc sách đã mời tôi trò chuyện về cuốn sách mới của mình, Sinh học của khao khát: Bộ não và hành vi của bạn. Các thành viên chia sẻ về những cơn thèm của họ đối với đồ ăn, rượu, công việc, mạng xã hội và sự công nhận. Điều khiến họ ngạc nhiên là cảm giác thèm muốn ấy lại mang màu sắc cá nhân đến thế, thậm chí như một vấn đề đạo đức, будто nó phản chiếu con người thật của họ.

Thế nhưng nghiên cứu cho thấy cơn thèm vừa là một tiến trình sinh học vừa là một trải nghiệm mang tính quan hệ. Hóa học trong não đặt ra nền móng cho ham muốn, nhưng chính các mối quan hệ — văn hóa, sự gắn bó, hoàn cảnh sống — mới trao cho nó phương hướng.

Những câu hỏi của họ nghe rất quen thuộc: Vì sao có những thôi thúc gần như không thể cưỡng lại, ngay cả khi ta “biết rõ là không nên”? Vì sao có những cơn thèm dịu xuống khi ta ở cạnh một người bạn tử tế, nhưng lại bùng lên dữ dội trong những khoảnh khắc cô đơn hay bị chối bỏ? Khoa học thần kinh và tâm lý học hiện đại đang dần trả lời những câu hỏi ấy theo cách làm vơi bớt mặc cảm và mở rộng cảm giác làm chủ đời mình.

Khoa học ngày nay nói gì về ham muốn

Hóa học não bộ và bối cảnh xã hội cùng nhau nhào nặn nên điều ta muốn và mức độ mãnh liệt của nó. Cùng một trạng thái não — chẳng hạn sự nhạy cảm cao với phần thưởng — có thể dẫn đến những kết cục rất khác, tùy vào việc một người đang cảm thấy được thấu hiểu, bị đe dọa, được yêu thương hay bị gạt ra ngoài. Khi ta tách rời sinh học khỏi bối cảnh quan hệ, ta dễ nhầm lẫn nguyên nhân với lời giải thích và bỏ quên lý do vì sao ham muốn có lúc sâu thêm, có lúc dịu lại trước sự hiện diện của người khác.

Các nghiên cứu về sự gắn bó cho thấy những mối quan hệ đầu đời hiệu chỉnh cách ta tìm kiếm sự an ủi, điều hòa nỗi đau và phản ứng với phần thưởng. Kiểu gắn bó thiếu an toàn, đặc biệt sau những năm tháng bị bỏ bê, liên quan đến nguy cơ nghiện ngập cao hơn và khó khăn trong việc quản lý cảm xúc. Những hệ thống não tham gia vào sự kết nối xã hội và cảm giác tưởng thưởng thường thay đổi ở người có tiền sử nghiện, cho thấy sinh học và trải nghiệm đan cài chặt chẽ thế nào.

Cơn thèm hiếm khi “chỉ” xoay quanh một chất hay một hành vi. Nó có thể là nỗ lực lấp đầy cô đơn hoặc gây tê nỗi xấu hổ. Nghiện ngập giờ đây được hiểu không chỉ là rối loạn của mạch tưởng thưởng, mà còn là sự đứt gãy trong gắn bó và khả năng tự xoa dịu bị tổn thương.

Vì sao lòng trắc ẩn lại quan trọng

Cơn thèm không phải bản án dành cho nhân cách của bạn. Nó là một tín hiệu sinh học được định hình bởi trải nghiệm, chứ không phải lỗi lầm đạo đức. Nhìn nhận cơn thèm như điều được học hỏi, được củng cố và phụ thuộc vào hoàn cảnh giúp ta thoát khỏi chiếc kìm của xấu hổ, mở lối cho lòng trắc ẩn và sự tò mò.

Các nghiên cứu về xấu hổ, tự chỉ trích và nghiện cho thấy khi con người đáp lại thôi thúc bằng những phán xét khắc nghiệt, họ thường làm tăng căng thẳng và cảm giác bị cô lập, để rồi chính những cơn thèm họ muốn trốn chạy lại càng mạnh hơn. Ngược lại, tự trắc ẩn đi cùng với giảm xấu hổ, điều hòa cảm xúc tốt hơn và bớt lệ thuộc vào những cách đối phó mang tính gây nghiện. Các thử nghiệm lâm sàng và tổng hợp nghiên cứu chỉ ra rằng nuôi dưỡng lòng trắc ẩn trong quá trình hồi phục có thể làm dịu khổ tâm, giúp gắn bó hơn với trị liệu và thậm chí dự báo sự ổn định lâu dài.

Đáp lại cơn thèm bằng sự tò mò thay vì khinh miệt giúp làm lắng những hệ thống khiến thôi thúc trở nên dữ dội. Tự hỏi nó xuất hiện khi nào, cùng ai, sau cảm xúc nào sẽ giúp bạn lùi lại một bước và chọn lựa khác đi.

Nhận biết như một thực hành, không phải sự hoàn hảo

Nhận biết không phải là kiểm soát tức thì, mà là quá trình lặp lại của việc nhìn ra các khuôn mẫu. Không chỉ thấy mình thèm gì, mà còn thấy khi nào, bên cạnh ai, và trong trạng thái cảm xúc nào. Kiểu tỉnh thức ấy thay đổi mối quan hệ của bạn với ham muốn, chứ không bịt miệng nó. Các chương trình dựa trên chánh niệm dạy con người quan sát cơn thèm như một sự kiện của thân–tâm, không phải mệnh lệnh phải tuân theo. Những chương trình này giúp giảm sử dụng chất kích thích, giảm nguy cơ tái nghiện và tạo ra khoảng trống giữa “tôi cảm thấy thôi thúc” và “tôi phải làm theo nó”.

Bạn không cố xóa bỏ điều lay động mình, mà học cách đáp lại sao cho phù hợp với sinh học và giá trị của bản thân. Tự do nảy sinh từ đó lặng lẽ hơn thứ gọi là tự chủ hoàn hảo, nhưng thực tế và bền vững hơn nhiều. Đó không phải là sự vắng bóng của cơn thèm, mà là niềm tin để gặp lại chính mình bằng sự thấu hiểu và bước tiếp, từng bước nhỏ, về phía cuộc đời bạn muốn sống.

References

Haseltine, W., & Hazel, K. (2025). The Biology of Desire: Your Brain & Behavior.

Tác giả: William A. Haseltine Ph.D.

Nguồn: The New Science of Craving | Psychology Today