Liệu tôi có biết khi nào mình đã lìa xa cõi đời?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Những bệnh nhân từng chết lâm sàng kể lại rằng họ thấy những hình ảnh sống động, rõ nét chứ không phải bóng tối mịt mù, ngay trong lúc tim đã ngừng đập.
• Các câu chuyện về trải nghiệm cận tử thường mô tả cảm giác hồn lìa khỏi xác, nhìn thấy ánh sáng rực rỡ và được đoàn tụ với những người thân đã khuất.
• Nhiều nghiên cứu khoa học được công bố cho thấy ý thức vẫn có thể tồn tại ngay cả khi tim và não bộ đã ngừng hoạt động.

Cái chết vẫn luôn là một trong những ẩn số lớn nhất của y học từ bao đời nay. Điều gây trăn trở không phải là cơ chế sinh học, mà là cảm giác thực sự khi bước qua ranh giới ấy. Khi trái tim ngừng nhịp và bộ não ngừng tư duy, liệu nhận thức của chúng ta có tan biến theo? Hay vẫn còn điều gì đó ở lại, lặng lẽ quan sát từ một góc nhìn mà chúng ta chưa thể lý giải?

Vì có lẽ bạn chưa từng trải qua giây phút ấy, nên bạn chẳng thể tự mình trả lời những câu hỏi này. Thế nhưng, có rất nhiều người ngoài kia đã từng chạm ngõ tử thần. Sau khi được cứu sống từ trạng thái chết lâm sàng, họ đã kể lại những trải nghiệm vô cùng kỳ diệu.

Dù theo mọi tiêu chuẩn y khoa, lúc đó họ lẽ ra không cảm nhận được gì cả, nhưng họ lại thấy mọi thứ hiện ra vô cùng sống động. Những lời kể ấy khiến chúng ta phải tự hỏi: Làm sao ta biết được khi nào mình thực sự đã ra đi?

Image: Dimitrina Lavchieva/Shutterstock

"Tôi đã quan sát mọi thứ từ trên cao"

Năm 1990, Jeff Olsen may mắn sống sót sau một vụ tai nạn xe hơi thảm khốc – biến cố đã cướp đi người vợ và đứa con trai nhỏ của ông. Jeff đã chết đi sống lại nhiều lần và phải trải qua nhiều tháng phẫu thuật đau đớn. Trong cuốn hồi ký "I Knew Their Hearts" (Thấu tận tâm can), ông kể lại rằng khoảng thời gian chết lâm sàng không phải là một khoảng không vô định hay bóng tối bao trùm. Đó là một trạng thái nhận thức rộng mở, tràn ngập cảm xúc. Ông thấy mình quan sát mọi cảnh tượng từ trên cao, gặp lại linh hồn của vợ con và nhận ra chân lý về tình yêu, điều đã thay đổi hoàn toàn con người ông sau này. Với Jeff, lúc đó ông không hề thấy mình đã chết. Ngược lại, ông cảm thấy mình "sống" mãnh liệt hơn bao giờ hết, hơn cả khi còn trong thân xác này.

Câu chuyện của Don Piper cũng ly kỳ không kém. Năm 1989, chiếc xe của ông bị một xe tải 18 bánh nghiền nát trên đường cao tốc ở Texas. Nhân viên cứu hộ đã xác nhận ông tử vong hai lần tại hiện trường. Suốt 90 phút, cơ thể không còn sự sống của ông nằm kẹt trong đống đổ nát. Sau này, trong cuốn "90 Minutes in Heaven" (90 phút trên thiên đường), Don kể lại rằng trong khoảng thời gian ấy, ông đã nghe thấy âm nhạc, nhìn thấy ánh sáng và gặp lại những người thân đã khuất. Dù bạn có tin vào câu chuyện của Don hay không, thì trải nghiệm của ông cũng hoàn toàn trùng khớp với hàng trăm báo cáo tương tự: Ý thức dường như vẫn tồn tại, ngay cả khi cơ thể đã được xác nhận là đã chết về mặt sinh học.

Một trong những câu chuyện để lại ấn tượng sâu sắc nhất là của George Ritchie. Tháng 12 năm 1943, chàng binh nhì 20 tuổi này được tuyên bố đã tử vong tại một bệnh viện quân đội ở Texas sau khi gục ngã vì viêm phổi nặng. Cơ thể anh nằm bất động suốt 9 phút trước khi một hộ lý nhận thấy dấu hiệu cử động và gọi bác sĩ. Trong cuốn "Return from Tomorrow" (Trở về từ ngày mai), Ritchie giải thích rằng anh không hề rơi vào trạng thái vô thức mà trái lại, đã trải qua một hành trình vô cùng chi tiết. Anh viết rằng mình đã nhìn thấy thân xác bất động của chính mình từ trên cao, di chuyển với tốc độ cực nhanh đến những nơi xa xôi, đi xuyên qua tường và gặp gỡ một thực thể ánh sáng, người đã dẫn dắt anh nhìn lại toàn bộ thước phim cuộc đời mình. Sau này, Ritchie trở thành một bác sĩ. Câu chuyện của anh chính là nguồn cảm hứng để nhà tâm thần học Raymond Moody bắt đầu nghiên cứu về khái niệm mà ông gọi là “trải nghiệm cận tử” (NDE). Trải nghiệm của Ritchie đáng kinh ngạc không chỉ vì trí nhớ sống động, mà còn vì những hồ sơ y khoa xác nhận cái chết lâm sàng của anh là bằng chứng thực tế rất khó để phủ nhận.

Góc nhìn từ Khoa học

Trong suốt nhiều thập kỷ, những trải nghiệm như trên thường bị gạt đi và coi là ảo giác của một bộ não đang hấp hối. Người ta dùng sự thiếu hụt oxy, sự bùng phát của các chất dẫn truyền thần kinh hay những mong cầu chủ quan để giải thích. Thế nhưng, nhiều bác sĩ trên khắp thế giới đã đưa ra những bằng chứng cho thấy trải nghiệm cận tử (NDE) còn chứa đựng nhiều điều sâu xa hơn thế.

Pim van Lommel, một bác sĩ tim mạch người Hà Lan, đã công bố một nghiên cứu trên tạp chí y danh tiếng The Lancet vào năm 2001. Ông đã theo dõi 344 bệnh nhân sống sót sau khi ngưng tim tại 10 bệnh viện ở Hà Lan. Kết quả cho thấy 18% bệnh nhân báo cáo đã trải qua cảm giác cận tử trong quá trình hồi sức, với những trải nghiệm như thấy mình rời khỏi xác, đi qua đường hầm ánh sáng và gặp gỡ những người thân đã khuất. Tất cả những điều này đều xảy ra khi tim đã ngừng đập, máu ngừng lưu thông và não bộ được cho là đã ngừng hoạt động. Bác sĩ Van Lommel kết luận rằng các mô hình thần kinh hiện tại không đủ để giải thích làm thế nào một ý thức sáng suốt lại có thể nảy sinh từ một bộ não đã ngừng làm việc.

Sam Parnia, một bác sĩ hồi sức cấp cứu và là giám đốc nghiên cứu hồi sức tại NYU Langone, đã thực hiện nghiên cứu AWARE – một cuộc điều tra đa trung tâm được công bố trên tạp chí Resuscitation năm 2014. Ông nhận thấy một bộ phận không nhỏ những người sống sót sau khi ngưng tim đã kể lại nhận thức rõ rệt và mô tả chính xác những sự kiện xảy ra trong lúc họ đã chết lâm sàng. Trong cuốn sách "Erasing Death" (Xóa nhòa cái chết), Parnia lập luận rằng cái chết là một quá trình chứ không phải là một thời điểm nhất thời, và ranh giới giữa sự sống và cái chết vốn mong manh hơn nhiều so với những gì y học hằng tưởng định.

Bruce Greyson, giáo sư danh dự chuyên ngành tâm thần học tại Đại học Virginia và là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về NDE, đã dành nhiều thập kỷ để ghi chép và tìm hiểu về hiện tượng này. Nghiên cứu của ông, được tóm lược trong cuốn sách "After" (Hậu tận), đã ghi lại những đặc điểm của NDE mà giới khoa học cực kỳ khó giải thích nếu chỉ coi đó là ảo giác: đó là việc bệnh nhân mô tả chính xác các quy trình hồi sức khi đang "ngoài thân xác", những cuộc gặp gỡ với người thân mà họ thậm chí còn không biết là đã qua đời, hay những thước phim cuộc đời hiện ra với những chi tiết mà người trong cuộc không thể tự thêu dệt từ ký ức sẵn có. Giáo sư Greyson kết luận rằng ý thức có thể không chỉ do não bộ tạo ra, mà thay vào đó, não bộ có vai trò như một bộ lọc hoặc thiết bị thu nhận ý thức.

Khi những quan niệm cũ lung lay

Những bằng chứng khoa học ngày càng nhiều cho thấy việc tim và não ngừng hoạt động không đồng nghĩa với việc ý thức sẽ chấm dứt. Hàng ngàn lời kể trực tiếp, được củng cố bởi các nghiên cứu khoa học có triển vọng, gợi mở rằng nhận thức vẫn có thể tồn tại ngay cả khi không còn hoạt động não bộ nào được ghi nhận.

Đây không hẳn là "bằng chứng" về một thế giới bên kia, mà đúng hơn là một lời nhắc nhở rằng mô hình về ý thức hiện tại của chúng ta vẫn còn nhiều lỗ hổng. Quan niệm cho rằng tâm trí chỉ là một sản phẩm phụ của não bộ, và chết não đồng nghĩa với việc chấm dứt nhận thức, hóa ra lại không hoàn toàn chính xác. Như bác sĩ van Lommel đã viết trong "Consciousness Beyond Life" (Ý thức ngoài cuộc đời), trải nghiệm cận tử có thể là "một thoáng nhìn về một chiều không gian thực tại vốn thường bị che khuất khỏi tầm mắt chúng ta."

Vậy, liệu bạn có biết khi nào mình đã qua đời? Câu trả lời có lẽ là: Có. Những người như George Ritchie, Jeff Olsen, Don Piper và hàng ngàn người khác, những người đã đi xa nhất vào vùng đất của "cõi bên kia", đều không kể về sự mơ hồ hay trống rỗng, mà là một sự sáng suốt đột ngột. Đó không phải là điểm kết thúc của nhận thức, mà là một sự chuyển hóa.

Đối với các y bác sĩ, điều này mang lại những hàm ý sâu sắc. Cách chúng ta đồng hành cùng người đang hấp hối, cách chúng ta trò chuyện về cái chết với bệnh nhân, và sự khiêm nhường của chúng ta trước lằn ranh giữa sự sống và những gì nằm ở phía bên kia – tất cả đều tạo nên sự khác biệt.

Câu hỏi "Liệu tôi có biết khi nào mình đã chết?" có lẽ không nằm ở khía cạnh sinh học, mà nằm sâu thẳm trong bản chất của chính ý thức chúng ta. 

References

Olsen, J. (2012). I Knew Their Hearts. Plain Slight Pub.

Piper, D., & Murphey, C. (2015). 90 Minutes in Heaven: A True Story of Death and Life. Baker Books.

Ritchie, G. G., & Sherrill, E. (2007). Return From Tomorrow. Chosen Books.

Tác giả: Mitchell B. Liester M.D.

Nguồn: Will I Know When I'm Dead? | Psychology Today