Tại sao "trị liệu viên" AI không thể trao cho chúng ta điều ta thực sự cần

Sau khi chứng kiến hai người bạn lần lượt qua đời vì bạo lực, Shan, một cô bé tuổi teen ở London, đã tìm đến ChatGPT. Trước đó, em đã thử tìm sự giúp đỡ từ các dịch vụ sức khỏe tâm thần truyền thống nhưng không thành. Giống như 1/4 thanh thiếu niên tại Anh và Wales, hay 1/8 người trẻ tại Mỹ, Shan chọn tâm sự với một chatbot. Ngay lúc này, khoảng 5,4 triệu người trẻ Mỹ đang dùng các mô hình ngôn ngữ lớn để xin lời khuyên về tâm lý. Họ tìm kiếm một thứ gì đó có thể chứng kiến nỗi đau của mình, trong bối cảnh việc gặp gỡ chuyên gia thực thụ đã trở nên quá đắt đỏ, và đau đớn hơn cả là sự thiếu vắng những kết nối người với người.

Là một người làm lâm sàng trực tiếp với giới trẻ, đồng thời là một nhà nghiên cứu đang cố gắng giải mã tầm ảnh hưởng của AI đối với văn hóa, tôi tự hỏi: Vấn đề có lẽ không nằm ở việc AI có thể mô phỏng sự đồng cảm khéo léo đến mức trông như thật (hay thực sự giúp ích) hay không. Chính sự hiện diện của chúng buộc chúng ta phải tự vấn: Không phải AI giải quyết được gì, mà là điều gì ở thế giới này đã khiến những công cụ ấy trở thành giải pháp? Và nếu chúng là một triệu chứng, thì đó là triệu chứng của căn bệnh gì?

Trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học máy tính đã cố dạy máy móc ngôn ngữ bằng cách lập trình những quy tắc ngữ pháp và logic khắt khe. Nhưng cách đó đã thất bại, bởi ngôn ngữ vốn phức tạp, tùy biến theo ngữ cảnh và đầy rẫy những điều bất quy tắc. Khi tôi dạy tiếng Anh, học sinh thường hỏi: "Tại sao lại nói 'on a plane' (trên máy bay) nhưng lại là 'in a car' (trong xe hơi)?". Nhiều lúc tôi cũng chịu thua. Những câu hỏi đó nhắc nhở tôi rằng con người không vận hành dựa trên những quy tắc rạch ròi. Vì vậy, thay vì cố tìm ra quy luật, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được thiết kế để lờ chúng đi và học theo mối quan hệ toán học giữa các từ ngữ. Sự phát triển thần kỳ của chúng đến từ kho tàng ngôn ngữ khổng lồ trên internet. Giờ đây, AI được huấn luyện dựa trên hàng nghìn tỷ từ ngữ. Kết hợp với các thuật toán tinh vi, chúng có thể dự đoán từ nào tiếp theo sẽ xuất hiện trong một câu. Đó là sự dự đoán, nhưng cũng là sự mô phỏng. Hóa ra, văn hóa loài người cũng vận hành theo cách tương tự.

Photo by Adrian Swancar/Unsplash

Demis Hassabis, người đồng sáng lập Google DeepMind và vừa đoạt giải Nobel, luôn kinh ngạc trước sự đa dạng của văn hóa nhân loại. Khi bay ngang qua New York, ông suy ngẫm về cách chúng ta đi từ hang động đến những tòa chọc trời. Các nhà nghiên cứu tiến hóa văn hóa đã chỉ ra hai cơ chế cho sự phát triển này: Một là sự truyền đạt kiến thức từ người này sang người khác thông qua mô phỏng; hai là sự đổi mới, những phản hồi mới mẻ nảy sinh từ sự gặp gỡ trực tiếp giữa những thực thể sống. Để văn hóa tiến hóa, cần có cả hai. Sự đối lập giữa chúng chính là bài toán hóc búa cho các chatbot trị liệu. Dù chúng có thể mô phỏng ngôn ngữ trị liệu và đưa ra những lời an ủi rất "đúng bài", chúng không thể tạo ra một phản hồi mang tính "người" với bạn, một phản hồi nảy sinh từ việc chính chúng bị thay đổi bởi những gì chúng được chứng kiến. Hãy nghĩ về vai trò của sự im lặng; trong khi các nhà trị liệu cảm nhận được sức nặng và ý nghĩa trong sự tĩnh lặng đó, thì các mô hình AI chẳng hề lay động. Với chúng, sự im lặng không phải là dữ liệu để học hỏi.

Trong suốt 70 năm qua, khái niệm "tâm hồn", như nhà xã hội học Nikolas Rose từng viết trong cuốn Governing the Soul (1989), đã trở thành đối tượng để khám phá, bồi đắp và điều chỉnh. Ngành y tế công cộng luôn tìm kiếm những "giải pháp kỹ thuật" ngắn hạn cho các vấn đề tâm lý của xã hội.

Sau Thế chiến thứ hai, phân tâm học chủ yếu dành cho giới thượng lưu, nhưng sau đó, các liệu pháp trò chuyện bắt đầu xuất hiện dưới nhiều hình thức mới tại các phòng khám miễn phí, dần dần được quy chuẩn hóa và rút ngắn thời gian. Ngày nay, trị liệu tâm lý có giá thị trường hẳn hỏi. Giá trị thường được tính dựa trên việc bạn trị liệu online hay trực tiếp, phòng khám ở khu phố sang trọng hay không, và tất nhiên là bằng cấp của chuyên gia có đủ "kêu" hay không. Nhưng còn một điều khác nữa, vượt xa những thước đo bề nổi này: Nếu kết quả trị liệu dựa trên chất lượng của mối quan hệ giữa người với người (như chúng ta vẫn hằng tin), thì làm sao ta định giá được một thứ vừa thiết yếu lại vừa khó đoán định đến thế? Khi bạn bè kể với bạn về trị liệu viên của họ, họ kể về kỹ năng điêu luyện hay những kỹ thuật hào nhoáng của người đó sao? Hay họ sẽ nói rằng họ cảm thấy mình "được thấu hiểu"? Thực sự, cảm giác "được chứng kiến" có ý nghĩa gì? Nó không chỉ là được nghe thấy bằng tai, mà là được nhìn thấu bằng cả tâm hồn.

Trong quá trình trị liệu, có một loại hiểu biết được hình thành thông qua sự phản chiếu vô thức về dáng vẻ, qua việc cùng nhau trải nghiệm những cung bậc cảm xúc, và qua việc đặt mình vào vị trí của người kia. Trong tiến trình này, cảm xúc không phải là yếu tố phụ, mà chính là trái tim của mọi chuyện. Điều này chạm đến một trong những câu hỏi hóc búa nhất của ngành tâm lý: Thành công đến từ chất lượng của một mối quan hệ, hay từ kho kỹ năng của người trị liệu? Nếu trị liệu hiệu quả nhờ vào việc truyền đạt thông tin, như đặt đúng câu hỏi, nhìn nhận lại vấn đề đúng cách, thì máy móc hoàn toàn có thể làm tốt. Nhưng nếu bản thân mối quan hệ ấy mới là liều thuốc, nếu có một điều gì đó nảy nở trong cuộc gặp gỡ mà không kỹ thuật nào có thể thay thế được, thì khi ấy, chúng ta đang bước vào một thế giới hoàn toàn khác.

Xã hội của chúng ta đang được tối ưu hóa để xa rời hơi ấm con người, nhưng lại luôn khoác lên mình lớp mặt nạ của sự cá nhân hóa.

trong cuốn sách mới nhất Chữa lành và Sự kiến tạo ẩn dụ (2025), nhà tâm thần học văn hóa danh tiếng Laurence Kirmayer đã kể về nhà thơ Paul Celan, người sống sót sau thảm họa diệt chủng nhưng lại dành những năm cuối đời trong bệnh viện tâm thần. Celan tin rằng người viết lách luôn khao khát được hướng về phía người khác. Tuy vậy, ông vẫn nhấn mạnh tầm quan trọng của những điều kỳ lạ, khó diễn tả bằng lời, những điều vốn chỉ có thể được thốt ra trong tĩnh lặng. Và chính trong khoảng trống giữa sự im lặng và sự hiện diện đó, trị liệu mới bắt đầu nuôi dưỡng tâm hồn ta. Nó không đem lại thông tin, mà mang đến một điểm tựa. Đó là cảm giác rằng bạn thực sự tồn tại đối với một ai đó. Rằng nỗi đau của bạn đã được ghi dấu nơi một con người khác, người sẽ thay bạn mang theo nó, và có thể sẽ thay đổi cách sống vì điều đó. Người chứng kiến không chỉ nghe câu chuyện của bạn; họ đã trở thành một phần trong đó.

Khao khát được nhìn nhận này bắt nguồn từ trong gia đình. Ngay cả khi chúng ta đi qua những mái trường hay nơi làm việc, khao khát ấy vẫn không hề mất đi. Sự hiện diện âm thầm của nó dẫn dắt ta bước vào những mối quan hệ nơi ta thấy mình được thấu hiểu, hoặc từ bỏ những nơi mà ta cảm thấy có gì đó "không ổn". Xã hội hiện đại ngày nay được thiết kế để loại bỏ dần tính cá nhân, nhưng lại giả vờ như đang làm điều ngược lại qua cái bẫy "cá nhân hóa". Một chuyến nghỉ dưỡng ngắn giờ đây diễn ra trơn tru qua các giao diện số: Bạn lên mạng đặt vé máy bay; tại sân bay, bạn tự quét hộ chiếu và thẻ lên máy bay; khi mệt mỏi đến nơi, bạn mở ứng dụng gọi xe và một chiếc taxi (mà chẳng bao lâu nữa sẽ là xe không người lái) xuất hiện. Bạn xuống xe, tự nhận phòng Airbnb qua ứng dụng. Khi đói, bạn lại mở ứng dụng giao đồ ăn, vẫn là cái ứng dụng quen thuộc như ở nhà, và yêu cầu để đồ ăn trước cửa. Chuỗi trải nghiệm này thật mượt mà, "cá nhân hóa" và dễ đoán định đúng như các tập đoàn đã thiết kế, nhưng trớ trêu thay, nó vừa khiến bạn trở nên vô danh hơn, vừa trao cho bạn một công cụ để tô vẽ nên sự công nhận và thỏa mãn mà họ áp đặt rằng bạn đang khao khát.

Được nhận diện không đồng nghĩa với việc được chứng kiến. Dẫu chúng ta sinh ra đã là những sinh vật có tính xã hội, nhưng ta không hề sinh ra với cơn khát được "ghi nhận" kỳ lạ như ngày nay. Joseph Henrich, một học giả tại Harvard, cho rằng con người từ các xã hội phương Tây, có học vấn, công nghiệp hóa, giàu có và dân chủ (được viết tắt là WEIRD) thường mang tính cá nhân cao, tự phụ và thích phân tích. Chúng ta tập trung vào thành tựu, thích coi mình là những cá thể độc nhất hơn là một mắt xích trong mạng lưới xã hội trải dài theo không gian và thời gian. Sự phân biệt này không nhằm mục đích đối lập giữa "phương Tây lý trí" và "phương Đông cảm tính", vốn chỉ làm mờ đi những sắc thái tinh tế và nuôi dưỡng những định kiến giản đơn. Điều tôi thấy thấm thía, với tư cách là một người mang trong mình cả dòng máu phương Tây lẫn truyền thống, chính là sự khác biệt sâu sắc trong cấu trúc nguồn cội. Khao khát được trở nên độc bản, được rời xa gia đình của người phương Tây hoàn toàn khác biệt với những mong cầu trong các nền văn hóa vốn xoay quanh sự gắn kết tâm linh và cộng đồng.

Có lẽ sự thinh lặng đã trở nên quá đỗi khó khăn; nhiều người ở phương Tây dường như đang bị cuốn vào một vòng xoáy điên cuồng để "tối ưu hóa" bản thân, thường là qua những mối quan hệ ảo với các thần tượng mạng mà họ yêu thích. Nhưng thực ra chúng ta đã biết điều này từ lâu. Vào những năm 1950, khi chủ nghĩa tư bản và đời sống hiện đại sau thế chiến đang trên đà phát triển mạnh mẽ, nhà tâm lý học Erich Fromm đã quan sát thấy một điều tương tự. Ông nhận ra rằng con người dưới áp lực của xã hội đương thời bị đẩy vào một "định hướng thị trường". Họ phải tự biến mình thành một món hàng, một thực thể có giá trị để trao đổi. Tính cách, nhu cầu được thừa nhận và giá trị bản thân của họ không còn đến từ những mối quan hệ đạo đức gắn bó lẫn nhau, mà chỉ đến từ những thành tựu cá nhân. Trong cái "định hướng thị trường" ấy, sự thinh lặng không có giá trị trao đổi: nó chỉ là một khoảng không trống rỗng cần được lấp đầy bằng những lời lẽ thậm chí còn rỗng tuếch hơn.

Trong thế giới hôm nay, các hệ thống công nghệ được xây dựng một cách có chủ đích để kiếm lời bằng cách khai thác khao khát được nhìn nhận của chúng ta. Trong bối cảnh văn hóa này, một tiến trình đã âm thầm diễn ra ít nhất 200 năm qua, ta có thể hiểu rõ hơn tại sao những chatbot được lập trình khéo léo để vỗ về bạn lại có sức hút đến vậy. Tận dụng tâm lý rằng những người bị bỏ rơi thường khao khát được công nhận, những cỗ máy này, với mục tiêu tối đa hóa "sự tương tác", nhắm thẳng vào nỗi sợ bị khước từ và nhu cầu được gắn kết của chúng ta. chúng mang đến một loại trải nghiệm trơn tru khác, lần này là trao cho ta quyền kiểm soát hoàn toàn: Tôi được chọn cách mình muốn hiện ra, và chọn luôn cả tính cách của "kẻ" đang quan sát tôi. Thật khó để biết có bao nhiêu trong số hàng trăm triệu người đang dùng ChatGPT thực chất là đang đi tìm sự công nhận dưới những hình thức khác nhau. Nhưng có một điều rõ ràng hơn: việc theo đuổi sự công nhận và cảm giác mong manh về giá trị bản thân mà xã hội này tạo ra chính là "đòn bẩy tâm lý" để lôi kéo chúng ta tham gia vào cuộc khai thác dữ liệu lớn nhất trong lịch sử nhân loại.

Tôi lo sợ rằng những người trẻ, và cả những ai không đủ sức chi trả cho cái "xa xỉ phẩm" mang tên sự thấu hiểu, sẽ bị bỏ lại phía sau.

Trong một tương lai không xa, bạn sẽ phải đưa ra một quyết định: bạn có muốn AI cá nhân của mình truy cập vào mọi thứ từ tài khoản ngân hàng, thói quen đi chợ, kết quả xét nghiệm máu, lịch trình di chuyển, email, tin nhắn, cho đến cả những cuộc trò chuyện riêng tư được thu thập qua một thiết bị ghi âm đeo trên cổ như một món trang sức không bao giờ tắt? Hay có lẽ bạn muốn gói cao cấp hơn: toàn bộ video và hình ảnh từ lúc bạn còn nằm nôi, học bạ thời đi học, cho đến những tiếng bập bẹ đầu tiên được ghi lại bởi thiết bị trong nhà. Bạn sẽ có tất cả "sự thông minh" mà mình cần. Hoặc có lẽ, một ai đó khác sẽ có nó. Học giả Shoshana Zuboff ví những công ty này như một chiếc gương một chiều: họ thấy hết mọi thứ về ta, còn ta thì chẳng thấy gì về họ.

Một cuộc gặp gỡ trị liệu thực thụ không phải là chiếc gương một chiều. Trái tim của nó là sự đồng cảm. Các mô hình ngôn ngữ lớn không có khả năng "cảm vào" người khác như thế; chúng chỉ có thể truyền đạt thông tin theo những cách mới mẻ và linh hoạt. Điều này sẽ nâng tầm các chương trình máy tính hiện có từ chỗ khô cứng trở thành một thứ gì đó mà nhiều người dùng, như cô bé Shan, cảm thấy thực sự có ích. Tuy nhiên, điều tôi lo sợ là những người trẻ, và những ai không thể chạm tới cái thứ vốn đã trở thành "xa xỉ phẩm" là sự thấu hiểu giữa người với người, sẽ bị bỏ lại phía sau. Dù luôn có một "trị liệu viên" AI túc trực bên cạnh, những con người này có lẽ vẫn sẽ cô đơn, mòn mỏi đợi chờ một ánh nhìn thấu cảm thật sự.

Trong thế giới mới này, không ai trong chúng ta thiếu thốn thông tin, nhưng thứ chúng ta sẽ đánh mất chính là một phẩm chất thiết yếu khác: một sự chứng kiến có thể dẫn đến sự thay đổi sâu sắc từ cả hai phía, một cảm giác rằng có điều gì đó lớn lao hơn cả bản thân mình đã được chạm đến. Giống như sự thinh lặng, tiềm năng đổi mới này rất khó để diễn tả thành lời. Tôi chỉ có thể dùng một hình ảnh so sánh: hãy tưởng tượng bạn vừa chinh phục được một đỉnh núi. Khi chạm đến đỉnh cao, có một khoảnh khắc ngắn ngủi khi luồng không khí lạnh buốt chạm vào da thịt bạn. Bạn lặng người đi vì không tìm được từ ngữ nào, một cảm xúc choáng ngợp xâm chiếm tâm trí. Nhưng chỉ vài giây sau, tâm trí bạn chuyển từ trạng thái không thốt nên lời sang việc phân loại: "Ồ nhìn kìa, một con đại bàng; chà, bầu trời xanh quá". Cuộc sống con người là vậy, là sự chuyển dịch từ cái toàn thể sang những mảnh vụn vặt. Trong trị liệu, cũng như trong cuộc đời, có những khoảnh khắc hiện hữu trước cả khi ta kịp dùng ngôn ngữ để định nghĩa bất kỳ điều gì hay bất kỳ ai. Con người là những vùng cảnh quan kỳ vĩ khiến ta phải sững sờ; còn AI thì, trớ trêu thay, chẳng bao giờ biết lặng im.

Tác giả:

Wasseem El Sarraj là một nhà tâm lý học, nhà văn và nhà nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, người có các công trình nghiên cứu giao thoa giữa các lĩnh vực sức khỏe tâm thần, công nghệ và quyền con người. Những bài viết của ông về sức khỏe tâm lý đã từng xuất hiện trên các ấn phẩm danh tiếng như The New Yorker và The Guardian, đồng thời ông cũng từng là khách mời phỏng vấn trên kênh BBC World. Ông là tác giả của cuốn sách Sức khỏe tâm thần và Quyền con người tại Palestine (2022). Hiện ông đang sinh sống tại London, Vương quốc Anh.

Biên tập bởi Sam Haselby

Nguồn: Why chatbot therapists can’t offer what we need | Tạp chí Psyche.co