Tại sao sự bất đồng lại là "kẻ thù" đáng gờm của sự lắng nghe?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Cơn giận dữ bùng lên trong lúc bất đồng khiến ta rất khó để thực sự lắng nghe đối phương.
• Lắng nghe chân thành là chìa khóa then chốt để biến những mâu thuẫn thành những cuộc đối thoại có tính xây dựng.
• Lắng nghe là một kỹ năng có thể rèn luyện, nhưng nó đòi hỏi nỗ lực và sự quyết tâm thực sự.

Cách đây vài tháng, tôi cùng gia đình đi ăn ở một nhà hàng. Ngay khi vừa ngồi xuống, chúng tôi đã chứng kiến một cuộc cãi vã nảy lửa giữa người quản lý ca và một nhân viên phục vụ. Nghe giọng điệu của họ, có vẻ như mâu thuẫn này đã âm ỉ từ rất lâu trước khi chúng tôi đến. Người quản lý vô cùng giận giữ vì anh nhân viên làm vỡ khay đựng đĩa, còn anh ta thì đáp trả gay gắt: "Đừng có đứng trước mặt tôi nữa!". Ngay lập tức, cô ấy hét lên: "Đủ rồi, tôi chịu hết nổi anh rồi!", rồi ra lệnh cho anh ta tháo tạp dề, đuổi việc ngay tại chỗ. Anh nhân viên đùng đùng bỏ đi. Tôi và những thực khách khác cảm thấy vô cùng ái ngại. Thậm chí có người còn muốn phản ánh lại với chủ nhà hàng.

Tôi thử phân tích tình huống đó, hay nói đơn giản hơn là xem ai đúng ai sai. Anh nhân viên rõ ràng là rất thô lỗ, những lời lẽ đó không nên nói với quản lý (hay bất kỳ ai). Nhưng đồng thời, tôi cũng thấy cô quản lý hành xử thiếu chuyên nghiệp khi cãi nhau với nhân viên ngay giữa nhà hàng. Tôi chợt nhận ra cảm xúc có sức lan tỏa mạnh mẽ đến nhường nào. Dù gia đình tôi chẳng liên quan gì đến cuộc cãi vã đó, nhưng nó vẫn khiến chúng tôi thấy khó chịu và nặng nề suốt một lúc lâu.

Thứ Sáu tuần sau đó, nhà tôi có một bữa cơm gia đình lớn. Tôi được gặp lại những người họ hàng đã lâu không thấy mặt. Lúc nào tôi cũng thấy buồn cười khi nghe những câu đại loại như: "Chà, mấy đứa con gái nhà cháu lớn nhanh như thổi ấy nhỉ" (Dĩ nhiên rồi, vì tận ba năm rồi bác mới gặp chúng mà).

Trong bữa tối, tôi nảy sinh tranh luận với một người họ hàng về một chủ đề mà tôi vốn rất am hiểu. Tôi bắt đầu thấy bực bội khi bác ấy chỉ trích quan điểm của mình, nhất là khi bác ấy chẳng đưa ra được dẫn chứng nào thuyết phục. Thế rồi một điều thú vị đã xảy ra: dù trong lòng có rất nhiều điều muốn nói vì đang giận, nhưng tâm trí tôi bỗng "đóng sập" lại, tôi chẳng thể suy nghĩ thông suốt được nữa. Cảm giác như mọi kiến thức tôi biết về chủ đề đó đều bị xóa sạch, trong đầu chỉ còn lại những lý lẽ rời rạc, yếu ớt. Giống như có một ai đó khác đang điều khiển tâm trí tôi để tranh cãi vậy, và theo một cách chẳng hề hay ho chút nào. Hơn nữa, chính sự giận giữ và cái tôi muốn chứng minh bác ấy sai đã ngăn cản tôi thực sự lắng nghe. Khi bác ấy nói, tôi chỉ mải mê chuẩn bị cho lý lẽ tiếp theo của mình và thầm phán xét rằng bác ấy thật "ngớ ngẩn".

Sau khi cuộc tranh luận kết thúc, khi cơn giận và sự bực bội trong lòng dịu xuống, tôi chợt thấy mình vừa bỏ lỡ một cơ hội. Cơn giận không chỉ khiến tôi chẳng thể diễn đạt những hiểu biết của mình một cách hiệu quả, mà còn tước đi của tôi cơ hội được tìm hiểu một góc nhìn khác, và tệ hơn là có thể đã làm rạn nứt tình cảm với người thân. Tại sao việc "giành chiến thắng" trong một cuộc tranh cãi lại quan trọng với tôi đến thế? Thắng thua thì có ý nghĩa gì đâu? Tại sao sau 12 năm nghiên cứu và thấu hiểu mọi lợi ích của việc lắng nghe, tôi vẫn không thể chế ngự được cơn giận để lắng nghe một cách tử tế trong tình huống đó?

Trên đường lái xe về nhà, người vợ tuyệt vời đã cho tôi một nhận xét rất thật lòng: "Tối nay trông anh khá là bảo thủ đấy", và như mọi khi, cô ấy đã đúng. Tôi suy ngẫm về trải nghiệm này và cân nhắc cách để lắng nghe tốt hơn trong những lần bất đồng sắp tới (mà chắc chắn là cuộc sống sẽ sớm thử thách tôi thôi). Bước đầu tiên, tôi quyết định sẽ ngăn mình đáp trả ngay lập tức mà tập trung vào việc đặt câu hỏi. Bằng cách này, tâm trí tôi sẽ bớt "đóng kín" như lúc cãi nhau với người họ hàng hôm nọ. Tôi hy vọng mình có thể suy nghĩ sáng suốt hơn và hiểu thêm về đối phương.

Cơ hội đó đã đến vào một tuần sau đó, khi tôi gặp một người bạn thân tại quán nhỏ, và chúng tôi thảo luận về một chủ đề mà cả hai vốn biết là có quan điểm trái ngược. Tôi không thể nói là mình hoàn toàn không đáp trả, nhưng mọi chuyện đã xoay chuyển 180 độ so với lần trước. Tôi không hề nổi giận mà đặt những câu hỏi khiến cả tôi và bạn mình đều phải suy nghĩ sâu sắc hơn về vấn đề. Thậm chí, có lúc chúng tôi còn nhìn nhận lại những định kiến ban đầu của mình. Quan trọng nhất, tôi cảm thấy sự kết nối giữa hai đứa càng thêm bền chặt – đó mới là điều quý giá nhất, hơn nhiều cái việc phân định ai "thắng" trong một cuộc tranh luận (nếu thực sự có cái gọi là chiến thắng).

Cuộc sống xã hội của chúng ta luôn đầy rẫy những bất đồng, dù là ở nơi làm việc, trường học, trong gia đình hay với người bạn đời. Thử thách đặt ra là làm sao để đối diện với những khác biệt này một cách tích cực, để chúng ta học hỏi được điều gì đó hoặc ít nhất là không làm tổn thương các mối quan hệ. Khi xã hội ngày càng trở nên chia rẽ vì những quan điểm khác biệt, nhiều người thậm chí chọn cách né tránh trò chuyện với những ai không cùng suy nghĩ với mình.

Chính vì thế, học cách lắng nghe sâu sắc là điều vô cùng quan trọng trong thời đại ngày nay. Khi cảm thấy mình được lắng nghe trong một cuộc tranh luận, chúng ta sẽ thấy gắn kết hơn với đối phương và có khả năng nhìn nhận thái độ ban đầu của mình một cách khách quan hơn, bớt phiến diện hơn. Lắng nghe cũng là một liều thuốc hiệu quả để giảm bớt định kiến và khiến người nói muốn mở lòng chia sẻ nhiều thông tin hơn với người nghe.

Lắng nghe không phải là một "phép màu" có tác dụng tức thì. Có rất nhiều lời khuyên bổ ích cho kỹ năng quan trọng này, nhưng lắng nghe thực chất là một "khối cơ" cần được rèn luyện mỗi ngày. Tin mừng là bất kỳ ai cũng có thể trở thành một người lắng nghe giỏi. Bước đầu tiên là hãy đặt nó làm mục tiêu, giống như khi học bất kỳ kỹ năng nào khác, và sẵn sàng dành thời gian cũng như tâm sức cho nó. Mọi người thường cảm nhận được sự lắng nghe chất lượng khi họ thấy đối phương không phán xét và cho họ sự tự do để bày tỏ những quan điểm, cảm xúc chân thật nhất của mình. Và để làm được điều đó, trước hết chúng ta cũng cần bao dung và ngừng phán xét chính mình khi nhận ra rằng, có lẽ mình chưa phải là người biết lắng nghe như mình vẫn tưởng.  

References

Itzchakov, G., Weinstein, N., Legate, N., & Amar, M. (2020). Can high-quality listening predict lower speakers' prejudiced attitudes? Journal of Experimental Social Psychology, 91, 104022.‏‏‏

Itzchakov, G., Weinstein, N., Leary, M., Saluk, D., & Amar, M. (2023). Listening to understand: The role of high-quality listening on speakers’ attitude depolarization during disagreements. Journal of personality and social psychology.

Kluger, A. N., & Itzchakov, G. (2022). The power of listening at work. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 9, 121-146.‏

Knöchelmann, L., & Cohrs, J. C. (2024). Effects of intellectual humility in the context of affective polarization: Approaching and avoiding others in controversial political discussions. Journal of Personality and Social Psychology. Advance online publication. https://doi.org/10.1037/pspi0000462

Weinstein, N., Itzchakov, G., & Legate, N. (2022). The motivational value of listening during intimate and difficult conversations. Social and Personality Psychology Compass, 16(2), e12651.

Tác giả: Guy Itzchakov Ph.D.

Nguồn: Why Disagreement Is a Stubborn Enemy of Listening | Psychology Today