Cha có thể bị trầm cảm sau sinh không?

ĐIỂM CỐT LÕI

• Trầm cảm sau sinh không phải là chuyện hiếm gặp ở các ông bố, đặc biệt là vào khoảng tháng thứ ba đến tháng thứ sáu sau khi thiên thần nhỏ chào đời.
• Nỗi đau thầm lặng này có thể làm rạn nứt sợi dây gắn kết giữa cha và con, đồng thời phủ bóng đen lên các mối quan hệ gia đình.
• Biểu hiện trầm cảm ở nam giới thường rất khác so với phụ nữ, đó là lý do vì sao những tổn thương ấy dễ bị ngó lơ và bỏ sót.
• Việc tầm soát và sẻ chia tâm lý với người cha cũng cần thiết và quan trọng như đối với người mẹ vậy.

Vâng, những người cha hoàn toàn có thể rơi vào trầm cảm sau sinh. Dù tỷ lệ này thấp hơn so với các người mẹ, nhưng có khoảng 10,4% ông bố phải trải qua cảm giác trầm cảm ngay trong tháng đầu tiên đón con chào đời. Con số này chạm đỉnh vào khoảng tháng thứ ba đến tháng thứ sáu, khi tỷ lệ lay động lên tới 25,6% (Paulson, 2020).

Trong một nghiên cứu khác, tỷ lệ trầm cảm sau sinh ở các cặp đôi đồng tính nam là 12% khi họ đón con bằng phương pháp mang thai hộ (Adler, 2020).

Đôi khi, cả cha và mẹ đều cùng lúc rơi vào khoảng lặng trầm cảm trong suốt thai kỳ và giai đoạn hậu sản. Nghiên cứu chỉ ra rằng, có đến 3,18% các cặp đôi phải đồng thời gánh chịu nỗi sầu muộn này (Smythe, 2022).

Depressed Father

Source: Image by Vilius Kukanauskas from Pixabay

Một Câu Chuyện Suy Ngẫm: Robert là một thầy giáo dạy toán cấp ba, 29 tuổi, khi vợ anh mang bầu đứa con đầu lòng. Cả hai vợ chồng đều ngập tràn hạnh phúc. Kết quả siêu âm cho thấy đó là một bé trai.

Dù rất đỗi vui mừng khi sắp được làm cha, Robert vẫn không tránh khỏi những lúc canh cánh nỗi lo về việc liệu mình có thể trở thành một người cha tốt. Tuổi thơ của anh thiếu vắng sự quan tâm của bố, và anh nhận ra mình chẳng có một hình mẫu ấm áp nào để học theo.

Ở Robert hội tụ những mầm mống dễ dẫn đến trầm cảm sau sinh: anh từng có tiền sử trầm cảm thời sinh viên, cuộc sống hôn nhân đôi lúc có những bất mãn, và ẩn sâu bên trong là nỗi bất an dồn nén suốt thai kỳ của vợ.

Trong suốt thai kỳ, cả anh và vợ đều không hề có dấu hiệu trầm cảm nào. Sau khi sinh, người vợ có thoáng qua cảm giác buồn bã, bồn chồn khoảng một tuần rưỡi rồi hết, tuyệt nhiên không rơi vào trầm cảm.

Khi thiên thần nhỏ chào đời, Robert đã rất cố gắng để cùng vợ chăm chút cho con. Vợ anh thầm vui vì sự nhiệt tình của chồng, nhưng trong mắt cô, anh vẫn còn vụng về quá, chẳng thể khéo léo nổi khi thay tã, cho con bú bình, hay dỗ dành mỗi lúc con khóc ngặt. Sự từ chối vô tình ấy khiến Robert chùn bước rồi buông tay dốc lòng chăm con. Và rồi, khoảng ba tháng sau sinh, tâm trạng cùng cách hành xử của anh bắt đầu rạn nứt và thay đổi.

Người vợ nhận ra anh trở nên hay gắt gỏng, đêm nào cũng tìm đến bia để giải sầu, thu mình lại trong ốc đảo riêng và đôi khi hành động đầy cảm tính. Hiểu rằng chồng mình đang gặp bất ổn, cô ân cần khuyên anh nên "tìm một ai đó để sẻ chia". Bác sĩ gia đình sau đó đã hướng dẫn anh đến gặp một chuyên gia tâm lý có kinh nghiệm trong việc xoa dịu những tổn thương sau sinh.

Tại đây, nhà trị liệu đã nhận ra nỗi đau ẩn giấu của Robert chính là chứng trầm cảm sau sinh, một góc khuất tâm lý thường biểu hiện rất riêng ở nam giới. Nhờ hợp tác tốt với liệu pháp tâm lý tương tác cá nhân, Robert dần được chữa lành, và những bóng tối của trầm cảm cuối cùng cũng tan biến.

Trầm cảm sau sinh ở những người cha 

Chứng trầm cảm sau sinh "có thể ẩn mình sau những hành vi ở nam giới mà thông thường chúng ta ít khi ngờ tới" (Gedzyk-Nieman, 2021). Khi rơi vào hố sâu tâm lý, đàn ông thường dễ trở nên gắt gỏng hơn phụ nữ. Họ cũng có xu hướng "tìm đến những cơ chế tự chữa lành và giải quyết vấn đề một cách tiêu cực, chẳng hạn như lạm dụng rượu bia hay các chất kích thích, dấn thân vào rủi ro và mất đi khả năng kiềm chế cảm xúc" (Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, 2022).

Vậy đâu là những mầm mống bất ổn đối với người cha? "Các minh chứng cho thấy có một mối sợi dây liên kết vô hình giữa công việc, trạng thái tâm lý của người cha, tiền sử bất ổn tâm lý của người mẹ, việc đón đứa con đầu lòng, mối quan hệ vợ chồng, và chứng trầm cảm sau sinh ở nam giới" (Wang, 2021). Ngoài ra, một ngòi nổ lớn khác chính là việc bản thân người đàn ông ấy từng có quá khứ phải chống chọi với trầm cảm.

Bên cạnh đó, cơ thể người đàn ông thường trải qua sự sụt giảm hàm lượng nội tiết tố nam testosterone trong suốt thai kỳ của người bạn đời (Rilling, 2025). Sự thiếu hụt hormone này vô tình khiến họ trở nên nhạy cảm và dễ tổn thương hơn trước căn bệnh trầm cảm.

Nỗi đau trầm cảm sau sinh ở người cha không dừng lại ở đó, nó còn để lại những vết thương lòng sâu sắc lên cả người mẹ và thiên thần nhỏ. Nó có thể làm nghẽn lại sợi dây gắn kết thiêng liêng với đứa con (Keratis, 2026). Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, sự trầm cảm của người cha "làm tăng nguy cơ gặp phải các vấn đề về sức khỏe tinh thần trong hiện tại và tương lai của cả người mẹ lẫn những đứa trẻ" (Dachew, 2023).

Wainwright và các cộng sự cũng nhận thấy rằng "trầm cảm sau sinh ở người cha là tác nhân bào mòn chất lượng sống, làm suy sụp sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, đồng thời gây ra những tổn thương sâu sắc về mặt phát triển và tình cảm trong mối quan hệ kiềng ba chân: Cha - Mẹ - Con" (Wainwright, 2023).

Trước những hệ lụy đau lòng ấy, việc tầm soát trầm cảm sau sinh cho các ông bố là hoàn toàn thiết thực, giống như cách chúng ta vẫn đang nâng niu, chăm sóc các bà mẹ lúc này. Một nghiên cứu tại Thụy Điển đã chứng minh rằng, việc chủ động lắng nghe và tầm soát tâm lý cho người cha giúp "tiết kiệm chi phí hơn mà lại mang lại hiệu quả sức khỏe cao hơn cho cả gia đình" (Asper, 2028).

Không chỉ vậy, ngay cả những người cha người mẹ nuôi cũng phải đối mặt với nỗi sầu muộn này trong vòng 12 tháng kể từ khi đón một sinh linh mới về tổ ấm của mình (Gedzyk-Nieman, 2021).

Gỡ bỏ nút thắt trầm cảm sau sinh ở những người cha 

Liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) từ lâu đã là một điểm tựa vững vàng trong việc xoa dịu những tổn thương của trầm cảm, bao gồm cả trầm cảm sau sinh. Một lối mở trị liệu hiệu quả khác cũng được khuyên dùng là liệu pháp tâm lý tương tác cá nhân (IPT) – phương pháp đã được chứng minh là mang lại những chuyển biến kỳ diệu cho người bệnh (O'Hara, 2000). Điểm đặc biệt của IPT là khả năng nâng đỡ tâm lý con người bước qua những giai đoạn chuyển giao bước ngoặt của cuộc đời, mà ở đây chính là thiên chức làm cha làm mẹ.

Thuốc chống trầm cảm cũng là một người bạn đồng hành có thể cân nhắc để điều trị căn bệnh này. Tuy nhiên, có ít nhất một khảo sát đã chỉ ra rằng, đàn ông thường có xu hướng cởi mở cõi lòng với các liệu pháp trò chuyện tâm lý hơn là tìm đến sự can thiệp của thuốc men (Cameron, 2017).

Lời Kết 

Trầm cảm sau sinh ở người cha là một góc khuất hoàn toàn có thật, đang âm thầm đè nặng lên vai của rất nhiều người đàn ông. Nỗi đau ấy không chỉ gieo rắc tổn thương cho chính người cha, mà còn vô tình làm tổn thương cả người mẹ lẫn đứa con thơ. Chính vì vậy, việc lắng nghe, thấu cảm và tầm soát tâm lý kịp thời cho những người cha là một việc làm vô cùng cấp thiết, nhưng tiếc thay, cho đến nay chúng ta vẫn còn chưa thực sự lưu tâm.

References

Adler L, Yehoshua I, Mizrahi Reuveni M. Postpartum depression among gay fathers with children born through surrogacy: a cross-sectional study. J Psychiatry Pract. 2022 Jan 1; 29 (1): 3-10. doi: 10.1097/PRA.0000000000000684

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). p190. doi: org/10.1176/appi.books.978089042559

Asper MM, Hallen N, Lindberg L, et al. Screening fathers for postpartum depression can be cost-effective: an example from Sweden. J Affect Disord. 2018 Dec 1; 241: 154-163. doi: 10.1016/j.jad.2018.07.044

Cameron EE, Hunter D, Dedov ID, Tomfohr-Madsen LM. What do dads want? Treatment preferences for paternal postpartum depression. J Affect Dis. 2017; 215: 62-70. doi: 10.1016/j.jad.2017.03.031

Dachew B, Ayano G, Duko B, et al. Paternal depression and risk of depression among offspring: a systematic review and meta-analysis. JAMA Netw Open. 2023; 6(8): e2329159. doi: 10.1001/jamanetworkopen. 2023.29159

Gedzyk-Neiman SA, Postpartum and paternal postnatal depression: Identification, risks, and resources. Nurs Clin North Am. 2021 Sep; 56 (3): 325-343. doi: 10.1016/j.cnur.2021.04.001

Keratis B, Aarts C, Tillman C, et al. Association between parental depressive symptoms and impaired bonding with the infant. Arch Women's Mental Health. 2016 Feb; 19 (1): 87-94. doi: 10.1007/s00737-015-0522-3

O'Hara MW, Stuart S, Gorman LL, Wenzel A. Efficacy of interpersonal psychotherapy for postpartum depression. Arch Gen Psychiatry. 2000 Nov; 57(11): 1039-1045. doi: 10.1001/archpsyc.57.11.1039

Paulson JF, Bazemore SD. Prenatal and postpartum depression in fathers and its association with maternal depression: a meta-analysis. JAMA. 2010 May 19; 303 (19): 1961-1969. doi: 10.1001/jama.2010.605 

Rilling JK, Lee M, Zhow C, et al. Hormonal changes in first-time human fathers in relation to paternal investment. Horm Behav. 2025; 171: 105740. doi: 10.1016/j.yh-beh.2025.105740.

Smythe KL, Peterson I, Schartau P. Prevalence of perinatal depression and anxiety in both parents: a systematic review and meta-analysis. JAMA Netw Open. 2022 Jun 2; 5 (6): e2218969. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2022.18969

Wainwright S, Caskey R, Rodriguez A, et al. Screening fathers for postpartum depression in a maternal-child health clinic: a program evaluation in a midwest urban academic medical center. BMC Pregnancy Childbirth. 2023 Sep 19; 23 (1): 675. doi: 10.1186/s12884-023-05966-y

Wang D, Li YL, Xiao SY. Factors influencing paternal postpartum depression: a systematic review and meta-analysis. J Affect Disord. 2021 Oct 1; 293: 51-63. doi: 10.1016/j.jad.2021.05.088

Tác giả: Peter M. Hartmann, MD, DLFAPA | Psychology Today