Tại sao những tổn thương cũ lại đau đớn hơn khi về già

CÁC ĐIỂM CHÍNH

• Bác sĩ/Nhà lão khoa Malcolm Johnson đã phát triển khái niệm “nỗi đau tiểu sử” (biographical pain) ở giai đoạn cuối đời.
• Nhận thức về tính hữu hạn của cuộc sống có thể khiến những hối tiếc cùng tổn thương trong các mối quan hệ bùng phát trở lại một cách nhức nhối.
• Nỗi đau khổ này có thể vẫn bị che khuất, trừ khi nó bộc lộ ra ngoài qua các triệu chứng tâm lý hoặc thể chất.
• Sự lắng nghe tin cậy, không lắng gợn chút phán xét có thể giúp một câu chuyện đời cảm thấy được thấu cảm và đón nhận.

Trong quá trình nghiên cứu với người cao tuổi, tôi thường xuyên bắt gặp những hiện tượng tâm lý mang một cường độ buốt giá đặc biệt ở giai đoạn cuối đời.

“Cả đời này mẹ đã bỏ rơi tôi,” Martha nói với tôi, gạt đi giọt nước mắt. “Bà như thể luôn trừng phạt tôi bằng cách từ chối thừa nhận tôi, từ chối nhìn nhận sự tồn tại của tôi. Chẳng có điều gì đau đớn hơn cảm giác mình trở nên vô hình trong mắt chính người mẹ của mình.”

Khi cuộc trò chuyện dần gỡ mở, tôi cảm nhận được sức nặng gánh nặng mà Martha đang mang trên vai,cùng cảm giác bất lực ngày càng tăng trong cô về việc phải làm gì với nó khi ngày chia biệt cuộc đời đang đến gần. Cô mang theo những câu hỏi không lời đáp, những oán hận chưa thể nguôi khoai, cùng sự hoảng loạn và tuyệt vọng khi muốn hàn gắn những tổn thương và giảng hòa với những bóng ma trong quá khứ.

Dưới đây là bản dịch giữ nguyên toàn bộ cấu trúc đoạn văn, thuật ngữ tâm lý học chuẩn xác, đồng thời truyền tải được văn phong sâu sắc, đồng cảm và bình dị:

Giáo sư Malcolm Johnson, nhà lão khoa kiêm nghiên cứu giai đoạn cuối đời người Anh, đã mô tả những đau đớn về tâm lý và tâm linh như vậy là nỗi đau tiểu sử. Đó là nỗi đau gắn liền với những ký ức nhói lòng về những bất công đã trải qua, những lời hứa dở dang, những hành động đầy tiếc nuối và những mối quan hệ chưa thể hòa giải khi con người phải đối diện với tính hữu hạn của kiếp người.

Nói cách khác, đó là niềm đau đớn rất riêng mà chúng ta trải qua khi chặng cuối cuộc đời cận kề, khi ta phải đối mặt với vô số những dở dang, những câu hỏi không lời đáp, những nguyện ước chưa thành, cùng cảm giác rằng cuộc đời mình đã không diễn ra như những gì ta từng mong ước.

Như Giáo sư Johnson từng gợi mở, không phải cuộc đời nào cũng là một khúc hoan ca của thành tựu, tình yêu và sự vẹn toàn. Và qua thực tế nghiên cứu của mình, tôi nhận thấy nhiều người khi đi đến cuối hành trình cuộc đời luôn có cả một "đoàn xe" những nỗi đau tiểu sử lẳng lặng bám theo.

Điều đặc biệt ở hiện tượng này là khi về già, chúng ta buộc phải đối diện với một sự thực phũ phàng: ta đang tiến rất gần đến cuối đường băng. Chẳng còn mấy thời gian để viết lại kịch bản, thay đổi hướng đi hay sửa chữa những sai lầm.

Thời tuổi trẻ, những khúc mắc ấy vốn dĩ cũng đã là một phần trong câu chuyện đời ta, nhưng ta luôn có cảm giác, một khả năng mang tính giả định, rằng thời gian rồi sẽ gọt giũa và xoa dịu tất cả. Giống như ta vô thức tin rằng mình vẫn còn đủ thời gian để giảng hòa, để giải quyết những xung đột trong các mối quan hệ và chữa lành những vết thương cũ. Và bằng cách nào đó, ta vẫn có thể sống chung với những dở dang ấy, an tâm với suy nghĩ rằng ta hoàn toàn có thể xử lý chúng bất cứ khi nào cần.

Thế nhưng đến cuối cùng, quỹ thời gian rồi cũng cạn. Chúng ta phải đối mặt với sự thật tàn nhẫn rằng: đây chính là câu chuyện đời mình. Kịch bản đã được viết xong và ta không còn thể trốn đằng sau cơ chế phòng vệ về một thời gian vô tận được nữa.

Chính tại thời điểm này của vòng đời, tôi đã chứng kiến biết bao người cao tuổi phải vật lộn với chính nỗi đau tiểu sử của họ. Đó có thể là những tổn thương trong quan hệ chưa thể hàn gắn, như trường hợp của Martha, những tổn thương mà ta không thể sửa chữa trực tiếp vì những người thân hay bạn bè liên quan đều đã đi xa từ lâu.

Đó cũng có thể là niềm dằn dặt, tội lỗi của chính ta về những lỗi lầm đã qua, là niềm oán hận trước những tổn thương ta từng chịu đựng, hay sự hối tiếc về những lựa chọn mà ước gì ta đã làm khác đi. Hình như có một điều gì đó khi tiến gần đến skhi chia biệt cuộc đời sẽ đẩy những trăn trở ấy bùng lên một cách mạnh mẽ. Như thể ta không còn cách nào để trốn tránh chúng được nữa. Tâm hồn ta dường như đang thôi thúc buộc ta phải nhìn lại và lắng nghe chúng.

Image by CDD20 from Pixabay

Gánh nặng thầm lặng

Tôi nhận thấy rất nhiều người cao tuổi mang theo gánh nặng này một cách lặng lẽ và riêng tư. Nỗi đau tiểu sử phần lớn đều ẩn giấu, vô hình. Giáo sư Johnson nhận định rằng nếu nó không bộc lộ qua các triệu chứng sức khỏe thể chất hay tâm thần, nó gần như sẽ không thể bị phát hiện và người cao tuổi đành phải chịu đựng trong cô độc. Có một cảm giác vô cùng cô lập khi một mình ngồi lại và vật lộn với những gánh nặng chưa thể hòa giải trên hành trình đời người duy nhất của chính mình.

Giáo sư Johnson tin rằng kiểu đau đớn về tâm linh và tâm lý này không thể tự nhiên biến mất. Trên thực tế,với nhiều người, họ càng gặm nhấm nó, càng dành thời gian gặm nhấm nó một mình mà không có một người chứng kiến đáng tin cậy, thì nỗi đau ấy lại càng trở nên nhức nhối hơn.

Một người tham gia phỏng vấn, bà Janet, từng trải lòng với tôi: ‘Cả đời này tôi đã phải chịu đựng… Với tất cả những gì đã đi lệch hướng, tôi ước gì có ai đó để trò chuyện, chẳng cần lời khuyên nào đâu, tôi chỉ cảm thấy muốn trút bớt những ẩn khuất trong lòng. Nhưng điều đó lại không xảy ra. Chẳng có khoảng không gian nào để tôi có thể trải lòng riêng tư cả. Chẳng có không gian nào cả.’

Lắng nghe tiểu sử

Trước thực tế rằng chúng ta không thể viết lại kịch bản quá khứ, một phương cách có thể giúp xoa dịu nỗi đau tiểu sử chính là thực hành đơn giản về lắng nghe tiểu sử. Về cốt lõi, điều này tương đương với việc lắng nghe không phán xét cùng một người đáng tin cậy, người trao cho người kể chuyện đủ thời gian và khoảng không gian để sắp xếp, giãi bày và thấu suốt nỗi đau tiểu sử của họ.

Theo kinh nghiệm của tôi, kết quả thường mang lại cảm giác rằng câu chuyện đời mình đã được sẻ chia,được chứng kiến, được thấu cảm mà không bị phán xét, và được đón nhận trọn vẹn. Điều này thường mang đến cảm giác an ủi và nhẹ nhõm xung quanh một gánh nặng mà họ đã phải âm thầm mang vác suốt nhiều năm trời. Dù chúng ta không thể thay đổi những biến cố đã qua, nhưng sự lắng nghe tiểu sử có thể thay đổi cách mà người ta phải âm thầm và đau đớn gánh chịu những biến cố ấy. 

References

Carr, S., & Fang, C. (2023). A gradual separation from the world: A qualitative exploration of existential loneliness in old age. Ageing & Society, 43(6), 1436–1456. https://doi.org/10.1017/S0144686X21001252

Johnson, M. (2016). Spirituality, biographical review and biographical pain at the end of life in old age. In M. Johnson & J. Walker (Eds.), Spiritual dimensions of ageing (pp. 198–214). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781316136157.013