Hiểu lầm về Thành công: Phẩm chất bị lãng quên nhất trong cuộc đời

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Khiêm nhường thực sự là đức tính bị xem nhẹ nhất; nó thường bị hiểu lầm, không được trân trọng và ít khi được chúng ta rèn luyện.
• Khiêm nhường không phải là tự ti hay nhún nhường quá mức, mà là sự buông bỏ cái tôi cá nhân (không coi mình là trung tâm).
• Người khiêm nhường biết rõ giới hạn của mình, luôn khao khát học hỏi để trưởng thành và biết quan tâm đến nhu cầu của người khác.
• Không chỉ dừng lại ở việc dễ mến, người khiêm nhường còn là những nhà lãnh đạo giỏi hơn, quản trị rủi ro tốt hơn và luôn sống với lòng biết ơn.

Trong cuốn Tâm lý học về tiền, tác giả Morgan Housel đã kể câu chuyện bi kịch về Jesse Livermore, một nhà giao dịch chứng khoán lẫy lừng thời Đại suy thoái. Thành công của ông từng khiến cả thế giới kinh ngạc, cho đến khi nó tan thành mây khói. Trong khi bao người trắng tay vì cuộc khủng hoảng năm 1929, Livermore lại đi ngược dòng và thu về lợi nhuận khổng lồ.

Nghe thật ấn tượng, phải không? Nhưng vấn đề là, Livermore đã không giữ được sự giàu sang ấy. Những ván cược ngược dòng thắng lợi sớm đã khiến ông rơi vào bẫy tự mãn. Về sau, ông thực hiện hàng loạt vụ đầu tư mạo hiểm nhưng kết quả chẳng hề như ý. Thật buồn thay, sau khi đối mặt với sự sụp đổ về tài chính, ông đã tự kết thúc cuộc đời mình.

Bây giờ, hãy thử đặt Livermore cạnh Warren Buffett, người được ca tụng là một trong những nhà đầu tư vĩ đại nhất thế giới. Buffett nổi tiếng với cách tiếp cận thận trọng nhưng đầy nhạy bén: Ông tích lũy tiền mặt, kiên nhẫn quan sát, và chỉ "ra tay" chốt một thương vụ lớn khi ngửi thấy mùi cơ hội thực sự.

Nhưng nếu bạn là một người hâm mộ Buffett, và thực tế là ông có rất nhiều tín đồ, bạn sẽ biết rằng ông luôn thẳng thắn thừa nhận những sai lầm và cả những lỗ hổng kiến thức của mình. Buffett từng chia sẻ rằng ông đã đánh giá thấp tiềm năng tăng trưởng của những công ty như Amazon. Ông đã không nhảy vào mua cổ phiếu Amazon trong những năm đầu khi nó tăng trưởng thần tốc. Thực tế, ngoại trừ một vài trường hợp hiếm hoi, Buffett luôn né tránh cổ phiếu công nghệ, không phải vì ông không tin vào chúng, mà vì ông thừa nhận mình thiếu chuyên môn để định giá chúng một cách chính xác.

Có lẽ bạn cũng nhận ra bài viết này không phải nói về đầu tư hay chứng khoán. Tôi hoàn toàn không đưa ra bất kỳ lời khuyên tài chính nào cho bạn cả. Thay vào đó, tôi muốn nói về một phẩm chất cốt lõi mà Buffett có, còn Livermore thì không.

Sự khác biệt giữa hai người họ là gì? Gói gọn trong hai chữ: Khiêm nhường.

Định nghĩa lại sự Khiêm nhường

Khiêm nhường thực sự là phẩm chất bị định giá thấp nhất trong cuộc đời này. Không phải vì nó đứng trên mọi đức tính khác, mà vì nó đang bị hiểu sai, bị coi nhẹ và chẳng mấy khi được vận dụng.

Nhiều người coi khiêm nhường là một đức tính tốt, nhưng lại không nghĩ rằng nó là nhiên liệu cho thành công. Họ thường hình dung người khiêm nhường là những người tử tế, hiền lành nhưng lại thiếu hoài bão hoặc khó lòng đạt được thành tựu lớn.

Vấn đề nằm ở cách chúng ta định nghĩa sự khiêm nhường. Vậy nên, hãy bắt đầu bằng việc làm rõ: Khiêm nhường "không" phải là gì.

Khiêm nhường không phải là lòng tự trọng thấp hay tự ti về bản thân. Một người khiêm nhường hoàn toàn có thể là người tự tin, đầy khát vọng và tự hào về những gì mình đã làm được.

Khiêm nhường cũng không giống với sự nhún nhường (khiêm tốn bên ngoài). Sự nhún nhường thường nằm ở cách chúng ta thể hiện mình với xã hội. Một người có vẻ nhún nhường có thể không bao giờ khoe khoang, nhưng sâu thẳm bên trong, họ vẫn có thể mang một cái tôi ngạo mạn và luôn tự mãn về chính mình.

Vậy lòng khiêm nhường thực chất là gì?

Dù các nhà nghiên cứu vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng qua việc tổng hợp công trình của nhiều học giả, tôi rút ra một kết luận thế này: Cốt lõi của lòng khiêm nhường chính là sự buông bỏ cái tôi quá lớn. Khi không còn đặt bản thân mình làm trung tâm, con người ta có thể: (a) nhìn nhận bản thân một cách chân thực và biết rõ những giới hạn của mình, (b) sẵn lòng học hỏi để trưởng thành, và (c) biết quan tâm đến những mong cầu của người khác.

Để tôi giải thích rõ hơn nhé. Vì người khiêm nhường không quá bận tâm đến cái tôi của mình, họ không cảm thấy bị đe dọa khi nhận những lời góp ý thẳng thắn. Cái tôi của họ không bị thổi phồng quá mức nhưng cũng chẳng hề mong manh, dễ vỡ. Họ hiểu rõ cả thế mạnh lẫn những điều mình còn thiếu sót. Chính điều này giúp họ tự do hơn: dám thừa nhận sai lầm, biết tự cười nhạo những vụng về của bản thân, sẵn lòng xin lỗi khi làm sai và không ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ ở những lĩnh vực mình chưa thông thạo.

Người khiêm nhường vẫn hiểu rằng họ có những nhu cầu chính đáng của bản thân, họ không phải là những kẻ nhu nhược để ai muốn bước qua thì bước. Thế nhưng, họ cũng hiểu rằng mình không phải là cái rốn của vũ trụ. Việc gạt bỏ sự tự tôn quá mức cho phép họ biết quan tâm đến những người xung quanh và trân trọng nhu cầu của người khác, thay vì chỉ biết có riêng mình.

Có thể nói, khiêm nhường chính là tấm gương phản chiếu trái ngược hoàn toàn với sự ái kỷ (tự mãn). Kẻ ái kỷ thường bị ám ảnh bởi hình ảnh cá nhân và những đòi hỏi của bản thân; người khiêm nhường thì không như vậy.

Khiêm nhường và Ái kỷ

Hãy cùng xem lòng khiêm nhường hiện diện trong cuộc sống thường nhật như thế nào qua sự đối lập với những phản ứng của sự ái kỷ.

Tình huống 1: Ai đó đột nhiên đưa ra lời góp ý xây dựng cho bạn. Lời nói hơi nặng nề một chút, nhưng sau khi ngẫm lại, bạn thấy phần lớn là đúng.

• Phản ứng của sự ái kỷ: Bạn nổi trận lôi đình. "Sao bạn dám chỉ trích tôi cơ chứ!" Bạn phản công, chỉ trích ngược lại họ, làm rạn nứt mối quan hệ và đánh mất đi một cơ hội để hoàn thiện mình. Kết quả là bạn cứ mãi lặp lại những sai lầm cũ, dù những lời góp ý kia lẽ ra đã có thể giúp bạn sửa đổi.
• Phản ứng của lòng khiêm nhường: Bạn thừa nhận rằng những lời đó có làm mình hơi đau lòng, nhưng sau đó bạn vẫn cảm ơn người kia vì đã giúp mình nhận ra một "điểm mù" mà bấy lâu nay mình không thấy. Nhờ vậy, bạn vừa thắt chặt thêm một mối quan hệ, vừa đón nhận được một cơ hội để trưởng thành hơn.

Tình huống 2: Trên một chuyến bay kéo dài hai tiếng, bạn bắt chuyện với người ngồi cạnh. Cô ấy là một tài xế xe tải.

• Phản ứng của sự ái kỷ: Bạn hỏi đúng một câu xã giao, rồi ngay lập tức hướng câu chuyện về phía mình – về những thành tựu bạn đạt được, những kỳ nghỉ sang chảnh hay những sở thích cá nhân. Bạn rời chuyến bay với cảm giác hả hê vì vừa tìm được một "khán giả" chăm chú lắng nghe mình.
• Phản ứng của lòng khiêm nhường: Bạn kể về mình, nhưng cũng dành sự quan tâm chân thành đến cô ấy. Bạn tò mò về công việc của người bạn đồng hành, đặt những câu hỏi đầy tinh tế (ví dụ: "Điều gì tuyệt vời nhất và khó khăn nhất khi làm nghề tài xế xe tải vậy cô?"). Khi chuyến bay kết thúc, bạn không chỉ học thêm được những điều mới mẻ mà còn có thêm một sợi dây kết nối đầy ấm áp giữa người với người.

Những điều chúng ta thường lầm tưởng về thành công

Quan niệm cho rằng người khiêm nhường tuy tử tế nhưng khó thành công thực chất chỉ là một định kiến sai lầm. Các nghiên cứu về nghệ thuật lãnh đạo đã chỉ ra rằng, những người sếp khiêm nhường thường mang lại kết quả tốt hơn cho tổ chức, chẳng hạn như giúp nhân viên đạt hiệu suất công việc cao hơn. Họ biết thừa nhận sai lầm, ưu tiên nhu cầu của mọi người và không bao giờ cố đánh bóng tên tuổi cá nhân — chính điều đó đã tạo nên niềm tin vững chắc ở cấp dưới.

Bởi vì người khiêm nhường luôn sẵn lòng cầu thị và lắng nghe góp ý, họ không ngừng học hỏi và lớn mạnh. Theo thời gian, họ ngày càng làm việc hiệu quả hơn. Với tư cách là một giáo sư, tôi nhận thấy những sinh viên mà tôi dành nhiều tâm huyết để góp ý nhất không hẳn là những người đang chật vật, mà là những người không có tâm lý tự vệ và luôn khao khát được học. Những sinh viên này chính là hiện thân của sự khiêm nhường, và cuối cùng, họ là những người gặt hái được nhiều tri thức nhất. Ngược lại, với những sinh viên luôn khăng khăng bảo vệ cái tôi của mình, tôi rất khó để đưa ra lời khuyên, và dần dà, họ cứ mãi dậm chân tại chỗ.

Người khiêm nhường cũng hiểu rất rõ vai trò của sự "may mắn" trong thành công của mình. (Bạn có thể gọi đó là sự tình cờ, vận may, sự an bài của định mệnh, hay bất cứ từ nào khiến bạn thấy đồng cảm).

Có hai thái cực mà chúng ta cần tránh. Thứ nhất là mặc định rằng thành công hoàn toàn do may mắn mà phủ nhận nỗ lực của bản thân. Nếu tin như vậy, chúng ta dễ rơi vào trạng thái tự ti và thiếu động lực để theo đuổi những mục tiêu lớn lao. Có lẽ bạn đã biết điều này, vì xung quanh chúng ta luôn có những người cổ vũ ta phải tin vào chính mình.

Nhưng còn một thái cực khác, ít được nhắc đến hơn, là xem nhẹ yếu tố may mắn và vơ hết thành công về cho nỗ lực và tài năng cá nhân. Trong thực tế, thành công thường là sự tổng hòa của công sức chúng ta bỏ ra, sự giúp đỡ của người khác và một chút dư vị của vận may. Bản thân tôi trước đây cũng không hiểu được điều này, và việc chấp nhận vai trò của sự may mắn đã trở thành một trong những bài học giải phóng tâm trí quý giá nhất đời tôi.

Việc nhận ra vai trò của may mắn mang lại rất nhiều lợi ích. Quay trở lại câu chuyện của Livermore và Buffett, tôi nghi ngờ rằng Livermore đã không thấu hiểu được sự may mắn trong những thành công rực rỡ ban đầu của mình. Bằng cách quy mọi thứ cho năng lực siêu phàm của bản thân, ông đã dấn thân vào những canh bạc ngày càng liều lĩnh và cuối cùng dẫn đến sự sụp đổ.

Ngược lại, việc thừa nhận vận may và những giới hạn của bản thân, đó chính là sự khiêm nhường trong hành động, giúp chúng ta tránh được những quyết định rủi ro không đáng có. Đây chính là một phần bí quyết giúp Buffett duy trì sự thành công bền vững suốt bao thập kỷ qua.

Khiêm nhường thắp sáng lòng biết ơn

Một thái độ khiêm nhường khi biết trân trọng sự may mắn cũng giúp chúng ta sống biết ơn hơn. Khiêm nhường và biết ơn giống như hai anh em ruột thịt. Nghiên cứu cho thấy hai đức tính này luôn bổ trợ cho nhau: sự khiêm nhường nuôi dưỡng lòng biết ơn, và lòng biết ơn lại làm sâu sắc thêm sự khiêm nhường.

Bạn có muốn mình trở thành một người biết ơn nhiều hơn không? Hãy bắt đầu bằng việc học cách khiêm nhường.

Cùng thực hành lòng khiêm nhường

Nếu bạn trân trọng sự khiêm nhường, hãy theo đuổi nó, không phải vì nó giúp bạn thành công (đó chỉ là kết quả đi kèm thôi), mà vì nó giúp bạn sống một cuộc đời trọn vẹn và ý nghĩa hơn.

Con đường dẫn đến sự khiêm nhường không nằm ở việc mải mê phân tích bản thân (như việc cứ mãi tự hỏi mình đã khiêm nhường chưa), vì điều đó vô tình lại khiến bạn quá tập trung vào cái tôi. Thay vào đó, hãy thực hành qua hành động. Hãy nhìn vào danh sách dưới đây và thử thách mình thực hiện ít nhất một điều trong tuần này:

• Nếu bạn đã quen với việc giúp đỡ người khác, hãy thử một lần hạ mình nhờ người khác giúp đỡ.
• Nếu bạn nghĩ mình biết rất nhiều, hãy thử thừa nhận với ai đó về một điều mà bạn không biết.
• Nếu bạn quá hiểu thế mạnh nhưng lại chưa rõ điểm yếu của mình, hãy tìm một người thân tín và xin họ một lời góp ý thật lòng nhất.
• Nếu bạn thường nghĩ thành công là do tài năng của riêng mình, hãy dừng lại một chút để ngẫm xem người khác và sự may mắn đã giúp sức bạn thế nào.
• Nếu bạn thấy mình nói quá nhiều về bản thân, hãy lùi lại một bước và dành thời gian để lắng nghe và tìm hiểu về một người khác.
• Nếu bạn đang là tâm điểm của sự chú ý, hãy nhường ánh hào quang đó cho người khác, hãy ngợi khen, khích lệ và gửi lời cảm ơn đến họ.

Suy cho cùng, một cuộc đời khiêm nhường tự khắc sẽ trở thành một cuộc đời tràn ngập lòng biết ơn, và đó chính là một cuộc đời đáng sống. 

References

Davis, D. E., Worthington, E. L., Hook, J. N., & Hill, P. C. (2011). Humility: Review of measurement strategies and conceptualization as personality judgment. The Journal of Positive Psychology, 6(3), 243–252. https://doi.org/10.1080/17439760.2011.558797

Tangney, J. P. (2000). Humility: Theoretical perspectives, empirical findings and directions for future research. Journal of Social and Clinical Psychology, 19(1), 70–82. https://doi.org/10.1521/jscp.2000.19.1.70

Wright, J. C., Nadelhoffer, T., Perini, T., Langville, A., Echols, M., & Venezia, K. (2017). The psychological significance of humility. The Journal of Positive Psychology, 12(1), 3–12. https://doi.org/10.1080/17439760.2016.1167940

Tác giả: Joel Wong Ph.D.

Nguồn: Misreading Success: Life’s Most Underrated Virtue | Psychology Today