3 cung bậc cảm xúc "bắt cóc" tâm trí ta

ĐIỂM NHẤN CHÍNH

• Có những cảm xúc sẽ đột ngột chiếm trọn tâm trí, che mờ lý trí và đẩy ta vào những hành vi bốc đồng.
• Chúng thu hẹp tầm nhìn, khiến ta vô tình lãng quên đi những mục tiêu quan trọng hơn trong đời.
• Chỉ cần gọi tên được cảm xúc và dừng lại một nhịp trước khi hành động, bạn sẽ dần chuyển hướng chú ý và làm chủ lại chính mình.

Cảm xúc vốn là người dẫn đường cho mỗi hành động. Chúng giúp ta nhận ra khi nào nên bắt đầu, kiên trì bước tiếp, chuyển hướng hay dừng lại, tất cả dựa trên trạng thái cơ thể, bối cảnh xung quanh và cách ta tự lý giải về chúng. Theo cách ấy, cảm xúc giống như một chiếc kim chỉ nam nội tâm, dịu dàng nhắc nhở ta về những điều thực sự có ý nghĩa hoặc khẽ khàng cảnh báo khi có điều gì đó bất ổn.

Đi qua một ngày, ta nếm trải biết bao thanh âm của cảm xúc. Phần lớn chúng đến rồi đi, bảng lảng và nhẹ nhàng. Thế nhưng, có ba thứ cảm xúc đặc biệt mang sức mạnh chiếm trọn tâm trí ta, chúng xóa nhòa khả năng tự soi chiếu, bước qua mọi lý lẽ và đẩy ta lao về phía những hành động bốc đồng, để rồi sau đó thường là sự tiếc nuối muộn màng.

Kẻ từ khoảnh khắc những cảm xúc ấy ngự trị, ta chẳng còn giữ được sự bình thản trong tâm hồn. Ta hành động như một cỗ máy được lập trình sẵn. Phần lý trí tạm thời "ngắt kết nối", nhường hẳn vô lăng cho những xung năng cảm xúc dẫn đường. Càng để mặc chúng cuốn đi mà không mảy may kiềm chế, chúng lại càng cuộn trào mãnh liệt, và càng đẩy ta rời xa những điều ta thực sự trân quý trong khoảnh khắc ấy.

Nhưng có một điều rất cần được sẻ chia: đây hoàn toàn không phải là những cảm xúc "xấu xí". Bản thân không một dạng cảm xúc nào tự sinh ra đã là xấu cả. Cảm xúc là những sứ giả mang thông điệp, chứ chẳng phải kẻ thù. Chúng hiện diện là để cho ta hiểu thêm về chính mình, để thực hiện những sứ mệnh rất riêng. Chúng giúp ta sinh tồn, gắn kết và tìm thấy ý nghĩa sâu xa từ những trải nghiệm trong đời.

Dẫu vậy, ba thứ cảm xúc mang tính "bắt cóc" này lại có chung vài đặc điểm:

Chúng thu hẹp tầm nhìn của ta, khiến ta chỉ còn nhìn thấy duy nhất đối tượng hoặc sự việc đã châm ngòi cho nó.

Chúng tạo ra một áp lực nội tâm dồn nén, bức bối đến mức đòi hỏi phải được giải tỏa ngay lập tức.

Và chúng lặng lẽ kéo ta rời xa khỏi những ưu tiên quan trọng hơn, một cách vô thức, mà chính ta cũng chẳng hề hay biết.

Có lẽ bạn đã dễ dàng đoán ra hai cái tên đầu tiên: nỗi sợ hãi và cơn giận dữ. Chúng luôn ồn ào, ập đến nhanh và quá đỗi quen thuộc. Nhưng vẫn còn một cái tên thứ ba, ít khi được gọi mặt đặt tên, đó chính là ham muốn (dục vọng). Ham muốn không lớn tiếng quát tháo. Nó quyến rũ. Nó thì thầm. Và nó cũng sở hữu một năng lực vô hình có thể thao túng cả tâm can.

Trước khi đi sâu vào thế giới của ham muốn, hãy cùng nhìn lại xem nỗi sợ hãi và cơn giận dữ đã từng bước chiếm lĩnh tâm trí ta như thế nào.

Source: marish/depositphotos

Nỗi sợ hãi: Khi tâm trí chuyển sang chế độ sinh tồn

Chỉ cần chạm trán với một điều gì đó hơi đáng sợ, não bộ sẽ lập tức ghi nhận đó là một mối hiểm nguy. Và một khi mối đe dọa được phát hiện, dù đó là một chú chó đang gầm gừ hay chỉ là một ánh nhìn không mấy thiện cảm, phản xạ tự vệ "chiến đấu hay bỏ chạy" sẽ ngay tức thì được kích hoạt.

Trong khoảnh khắc ấy, mọi hoạt động không thực sự khẩn thiết của não bộ đều bị tạm dừng. Tầm mắt và tâm trí ta bị khóa chặt vào mối đe dọa ấy, cùng ý nghĩ làm sao để đối phó với nó. Ta nên né tránh? Đối mặt? Hay đóng băng chịu trận và cầu mong nó tự biến đi?

Mối đe dọa đó chẳng cần phải là một nguy hiểm thực sự trong đời thực. Thậm chí, nó còn không cần phải có thật. Bản năng của con người là phản ứng trước những nỗi sợ do mình tự tưởng tượng ra với một cường độ mãnh liệt gần như tương đương với những hiểm nguy hiện hữu. Một ví dụ rất đỗi quen thuộc chính là cảm giác "đóng băng" khi đứng phát biểu trước đám đông. Tim bạn đập thình thịch, đầu óc trống rỗng, và từng tế bào trong cơ thể đều thôi thúc bạn trốn chạy. Đó chính là lúc nỗi sợ hãi đang hoàn toàn chiếm quyền kiểm soát tâm trí bạn.

Khi nỗi sợ hãi ngự trị, sự chú ý bị thu hẹp lại, các hệ cơ quan trong cơ thể căng lên để chuẩn bị phòng vệ, khả năng nhìn xa trông rộng hoàn toàn bị tắt lịm; lúc này, ta chỉ còn biết tập trung vào việc sinh tồn chứ chẳng thể mưu tính chiến lược. Phản ứng này có một giá trị tiến hóa rõ rệt giúp tổ tiên ta sống sót, thế nhưng trong cuộc sống hiện đại, nó lại thường mang tác dụng ngược. Chính vì nỗi sợ, ta chọn cách né tránh những cuộc trò chuyện cần thiết, bỏ lỡ những cơ hội quý giá, hoặc tự khép lòng mình lại vào đúng lúc ta cần phải mở lòng ra nhất.

Cơn giận dữ: Sự lấn át nhanh chóng và dữ dội

Nếu nỗi sợ hãi trỗi dậy khi ta cảm thấy bị đe dọa, thì cơn giận dữ lại bùng lên khi ta cảm thấy bị tổn thương lòng tự trọng. Sự tổn thương ở đây không chỉ gói gọn trong những lời xúc phạm, nó bao gồm cả cảm giác bị đối xử bất công, bị hiểu lầm, thiếu tôn trọng, bị gạt đi, hay thậm chí là bị tấn công trực diện. Khi cơn giận chiếm thế thượng phong, toàn bộ sự chú ý của ta sẽ khóa chặt vào nỗi uất ức ấy và kẻ đã gây ra nó. Bản năng tự nhiên lúc này là tự vệ và cách ta chọn thường là lao vào tấn công ngược lại.

Ta cao giọng hơn. Tư thế cơ thể thay đổi để trở nên áp đảo và đáng sợ hơn. Ta dùng những lời lẽ sắc nhọn như dao găm, chỉ chăm chăm xoáy sâu vào khuyết điểm, sự kém cỏi và lỗi lầm của đối phương. Điều mà ta hoàn toàn đánh mất trong khoảnh khắc đó chính là một tư duy sáng suốt và khả năng tự soi chiếu. Phần lý trí trong não bộ, thứ đáng lẽ sẽ rỉ tai bạn rằng: "Có lẽ đừng viết dòng bình luận đó", lúc này đã hoàn toàn sập nguồn.

Khi cơn giận "bắt cóc" tâm trí, ta như bị cuốn vào một trận cuồng phong của biển cả, bị quật qua quật lại một cách dữ dội cho đến khi nó tống ta vào bờ, may mắn lắm thì vẹn nguyên không vết xước.

Một điều thú vị là, ta cũng phản ứng y như vậy khi tự nhận thấy chính mình là kẻ có lỗi. Cơn giận tự quay vào bên trong cũng mang tính trừng phạt tàn nhẫn không kém. Không một chút xót thương. Không một sự vị nể. Chính cái bản năng tấn công và định tội ấy lại được ta dùng để trút xuống chính bản thân mình.

Hãy thử nhớ lại cuộc tranh cãi nảy lửa gần đây nhất của bạn với một người mà bạn hằng yêu quý. Mọi chuyện đã diễn ra thế nào? Bạn có thủ thỉ với họ rằng họ tuyệt vời biết bao không? Bạn có nói rằng bạn trân quý họ nhường nào, hay họ đáng tự hào ra sao không? Chắc là không rồi. Nhiều khả năng là trong lúc lời qua tiếng lại, bạn đã nêm nếm nhiều vị chát của giấm hơn là sự ngọt ngào của mật ong.

Ham muốn: Kẻ bắt cóc thầm lặng

Ham muốn là một cung bậc cảm xúc phổ quát của nhân loại, thế nhưng chúng ta lại hiếm khi mở lòng thảo luận về nó một cách thẳng thắn. Ngay cả trong phòng tham vấn tâm lý, chủ đề này cũng thường bị né tránh. Nó thuộc về thế giới cá nhân. Riêng tư. Và kín đáo. Ấy vậy mà, chẳng khác gì nỗi sợ hãi hay cơn giận dữ, ham muốn sở hữu một thứ quyền năng mạnh mẽ có thể thao túng và chiếm trọn tâm trí ta.

Ham muốn không đơn thuần chỉ là chuyện bản năng thể xác. Đó là sự định hình tâm trí, là phần thưởng và sự thèm khát đến quay cuồng. Khi không được nhận biết và chuyển hóa, nó dễ dẫn ta đến những hành vi bốc đồng, mất tập trung và đánh mất kết nối với thực tại. Ở những trạng thái cực đoan, nó là căn nguyên dẫn đến sự nghiện ngập chìm đắm trong tình dục hay văn hóa phẩm đồi trụy, sự si mê đến ám ảnh, lòng ghen tuông bệnh hoạn và cả những lời tự phán xét bản thân đầy nghiệt ngã. Còn trong đời sống thường nhật, nó dễ khiến ta thần tượng hóa một bóng hình vừa mới gặp, nhắm mắt làm ngơ trước những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng, hoặc đưa ra những lựa chọn để rồi sau đó phải nuối tiếc, chỉ bởi não bộ của chúng ta đang mải miết chạy theo một cơn say.

Giống như nỗi sợ và cơn giận, ham muốn giam cầm sự chú ý, thu hẹp tầm nhìn và che mờ khả năng phán đoán của ta. Nó không hét lên dữ dội như cơn giận, cũng chẳng báo động rùm bén như nỗi sợ, nó khẽ khàng thì thầm. Nó tràn bờ. Nó quyến rũ và gọi mời.

Các nghiên cứu dưới góc độ thần kinh học cho thấy, khi cơ thể ở trong trạng thái kích thích của ham muốn, hoạt động của não bộ sẽ tăng vọt ở những vùng gắn liền với động lực (như vùng Nhân accumbens - nucleus accumbens) và sụt giảm nghiêm trọng ở những vùng chịu trách nhiệm cho tư duy phản biện và khả năng tự kiểm soát (như vỏ não trước trán). Các hormone như testosterone và estrogen tăng đột biến. Dopamine làm ngập tràn các trung tâm phần thưởng. Oxytocin thúc đẩy sự gắn kết và đẩy cảm xúc lên mức mãnh liệt. Vùng dưới đồi, nơi quản lý các nhu cầu bản năng cơ bản, được kích hoạt hoàn toàn. Về bản chất, ham muốn là một sự kiện làm "bùng nổ" toàn bộ não bộ.

Nhìn từ lăng kính tâm lý học thần kinh, bức tranh toàn cảnh lại càng trở nên thú vị hơn:

Sự chú ý bị thu hẹp, chỉ còn hướng về những tín hiệu của sự hấp dẫn hoặc cơ hội.

Những mục tiêu dài hạn bị tạm thời đình chỉ, nhường chỗ cho sự thỏa mãn tức thì trước mắt.

Bức tường ngăn ngại sụp đổ, khi khả năng kiểm soát xung động và năng lực phán đoán đã bị tổn hại.

Và có một điều kỳ lạ là, đối tượng của niềm khao khát ấy chẳng cần phải bằng xương bằng thịt ngoài đời thực. Những ảo tưởng và kịch bản do ta tự vẽ ra trong đầu cũng đã đủ để nuôi dưỡng ngọn lửa ham muốn luôn âm ỉ cháy, giống như những mối nguy tự tưởng tượng hâm nóng nỗi sợ, và những thước phim quay chậm trong tâm trí đang tiếp thêm dầu cho cơn giận dữ vậy.

Vậy chúng ta có thể làm gì?

Khi bất kỳ cung bậc cảm xúc nào trong số này chiếm trọn tâm trí, mục tiêu của chúng ta không phải là kìm nén hay tiêu diệt chúng. Cảm xúc chưa bao giờ là kẻ thù. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể xoa dịu, làm chậm nhịp bước của chúng để đánh thức lại phần lý trí đang ngủ quên.

Đây chính là lúc năng lực điều hòa cảm xúc lên tiếng. Điều hòa cảm xúc chính là khả năng ta nhận biết những gì mình đang trải qua, thấu hiểu nó đang tác động thế nào đến hành vi và mục tiêu của bản thân, từ đó lựa chọn những hành động giúp giảm thiểu tổn thương và đưa ta trở về đúng hướng với những giá trị mà mình theo đuổi.

Để nâng đỡ bạn trên hành trình này, có một công cụ mang tên chiến lược LAPS, một phương pháp được chúng tôi đúc kết qua các nghiên cứu lâm sàng để giúp mỗi người tìm lại điểm tựa và làm chủ thế giới nội tâm:

Label (Gọi tên): “Mình đang cảm thấy [sợ hãi/giận dữ/ham muốn] ngay lúc này.”

Việc gọi rõ tên của cảm xúc sẽ kích hoạt các vùng não bộ gắn liền với sự tự nhận thức, khẽ khàng đánh thức vỏ não trước trán bắt đầu làm việc trở lại.

Allow (Đón nhận): “Cảm thấy như vậy cũng là lẽ tự nhiên.”

Hãy bình thường hóa những trải nghiệm ấy. Cảm xúc là một phần bản tính của con người, chúng không phải là mối nguy hiểm.

Pause (Dừng lại): “Mình sẽ chưa hành động theo nó vào lúc này.”

Hãy tạo ra một khoảng lặng giữa cảm xúc và hành vi. Hãy để cho những ngọn sóng lòng có thời gian dịu lại.

Shift (Chuyển hướng): “Bây giờ mình có thể làm điều gì khác tốt hơn không?”

Hãy dịu dàng hướng sự chú ý của bạn sang một điều gì đó mang lại sự bình yên hoặc cần đến sự tập trung của tư duy. Hãy dịch chuyển tâm trí, chứ không chỉ là dịch chuyển cơ thể.

Nỗi sợ hãi, cơn giận dữ hay ham muốn, mỗi một trạng thái đều mang trong mình một sứ mệnh riêng. Chúng là những mảnh ghép định hình nên một con người bằng xương bằng thịt. Nhưng nếu cứ để mặc chúng cuốn đi mà không một lời nhắc nhở, chúng có thể dẫn lối ta đến những miền đất mà ta chưa từng muốn đặt chân tới. Thấu hiểu cách vận hành của cảm xúc không biến ta thành những cỗ máy vô cảm, mà giúp ta trở nên tỉnh thức.

Và chính sự tỉnh thức ấy là chiếc chìa khóa vạn năng để ta tìm lại chính mình, đưa tâm trí trở về với bến đỗ bình yên. 

Tác giả: Theo Tsaousides Ph.D.

Nguồn: The 3 Emotions That Hijack the Brain | Psychology Today