Cách nuôi dạy một đứa trẻ tự tin và tự lập
Trẻ chỉ thực hiện sự tự tin thực sự qua những quyết định đời thực, chứ không phải chỉ từ những lời khen ngợi.
Carys, con gái tôi, đang vận hành một dịch vụ nhỏ nhận chăm sóc thú cưng. Một trong những khách hàng của con có một ngôi nhà đang trong tình trạng sửa chữa kéo dài đến mức không ai trong xóm còn nhớ nổi đã bắt đầu từ bao giờ. Phía sau nhà có một chiếc lều tạm, và đó là nơi chú mèo sinh sống. Người chủ chuẩn bị đi thăm con gái vài ngày và không tìm được ai khác để nhờ vả.
Carys đã đồng ý và chỉ lấy mức phí thấp hơn thường lệ. Con nói với tôi rằng con đoán người chủ có lẽ chẳng còn ai khác chịu nhận công việc này với số tiền họ có thể chi trả.
Con mới 10 tuổi.
Vì sao điều này lại quan trọng ở thời điểm hiện tại
Áp lực tạo dựng cho con một nền tảng tài chính vững chắc chưa bao giờ trở nên cấp thiết đến thế. Số lượng người nhập học các trường nghề công lập hệ 2 năm đã tăng gần 20% trong khoảng thời gian từ 2020 đến 2025. Trong khi đó, học phí cho một bằng đại học tư thục 4 năm hiện rơi vào khoảng hai trăm nghìn đô la, gần như gấp đôi so với chi phí của ba thập kỷ trước. Trong một khảo sát gần đây, 71% người thuộc Thế hệ Z cho rằng học nghề vẫn chịu nhiều định kiến hơn học đại học, trong khi chỉ 7% phụ huynh được hỏi ưu tiên hướng con mình đi theo con đường học nghề.
Trẻ em ngày nay cởi mở hơn với những lối đi khác nhau so với cha mẹ của chúng. Và khi sự bất ổn kinh tế len lỏi vào từng gia đình, phụ huynh thường có xu hướng phản ứng theo một trong hai cách.
Một bản năng luôn canh cánh dõi theo xem liệu đứa trẻ có thể tự đứng vững trên đôi chân của mình hay không: một thu nhập ổn định, sự an toàn, một phương cách để tự trả tiền thuê nhà mà không cần sự trợ giúp. Bản năng còn lại lại chú trọng dõi theo việc đứa trẻ đang trở thành người như thế nào, và liệu thế giới này có tốt đẹp hơn một chút vì có sự hiện diện của con hay không. Hầu hết cha mẹ đều mang trong mình cả hai nguồn bản năng ấy, dù đôi khi chúng chẳng hướng về cùng một phía.
Lựa chọn thứ ba
Có một kiểu làm cha mẹ mà ở đó, bạn trao cho con một kế hoạch sẵn có và kỳ vọng con sẽ làm theo. Lại có một kiểu khác, bạn hoàn toàn lùi lại về phía sau và hy vọng mọi chuyện rồi sẽ ổn. Cả hai cách này thực chất đều không xuất phát từ đứa trẻ. Một cách xoay quanh kế hoạch mà chính bạn đang hình dung. Cách còn lại lại xoay quanh cảm giác bất an, khó chịu của chính bạn khi phải chứng kiến con gặp khó khăn.
Vẫn còn một lựa chọn thứ ba: bạn vẫn giữ trọn vẹn vai trò làm cha mẹ, nhưng thực hiện nó theo một cách hoàn toàn khác. Đóng vai trò người đồng hành, hướng dẫn thay vì người áp đặt, chỉ đạo. Đó là sự khác biệt giữa việc trao tận tay con câu trả lời và việc đặt ra câu hỏi giúp con tự mình tìm ra đáp án. Tôi đã và đang khai thác sâu hơn về chủ đề này trên kênh podcast Your Parenting Mojo, nhưng dưới đây là biểu hiện của nó trong thực tế.
- Hỏi chứ không làm thay.
Khi Carys bắt đầu nhận những khách hàng đầu tiên, con gặp khó khăn trong việc ghi nhớ các chi tiết như khẩu phần ăn của từng con vật, vị trí cất chìa khóa hay mã số báo động. Tôi hoàn toàn có thể thiết lập sẵn một hệ thống quản lý rồi đưa cho con. Nhưng thay vào đó, tôi hỏi con xem điều gì sẽ giúp con ghi nhớ được tất cả những thông tin ấy. Con từng thấy một người nhận chăm sóc thú cưng trên mạng sử dụng biểu mẫu thu thập thông tin, nên con đã tự mình tạo ra một biểu mẫu tương tự. Tôi chỉ hỗ trợ con suy nghĩ xem nên đưa vào những câu hỏi nào. Con tự tay thiết kế và đến giờ vẫn đang sử dụng nó.
Nếu bạn đang trăn trở làm sao để trao cho con sự tự chủ nhiều hơn: Hãy đặt ra câu hỏi mà bình thường bạn sẽ tự mình trả lời, và để con tự tìm ra lời giải.
- Để sai lầm tự diễn tiến.
Lần đầu tiên Carys nhận chăm sóc mèo cho một gia đình trong xóm, con quên mang theo biểu mẫu và không thể nhớ nổi mã báo động. Còi báo động vang lên. Lần ghé thăm tiếp theo, con mang theo biểu mẫu nhưng lại bấm nút tắt báo động sai thứ tự. Còi báo động lại vang lên lần nữa.
Tôi hoàn toàn có thể dặn con ngay từ đầu rằng phải mang theo biểu mẫu trong mỗi một lần đi. Làm vậy sẽ giúp mọi người đỡ phải đau đầu. Nhưng thay vào đó, con đã tự mình rút ra bài học, sau hai lần báo động giả và một người hàng xóm trải qua cảm giác hoảng hốt đầy hiểu được. Lần tiếp theo chăm sóc thú cưng cho gia đình đó, con mang biểu mẫu theo trong mỗi lượt ghé và không còn sự cố nào xảy ra nữa.
Sự tự tin được bồi đắp qua trải nghiệm thực tế mang một giá trị rất khác so với sự tự tin được dựng xây từ những lời khen ngợi. Một đứa trẻ tự mình giải quyết được vấn đề, kể cả vấn đề do chính con gây ra, sẽ bước ra từ trải nghiệm đó với niềm tin sâu sắc rằng bản thân có đủ năng lực để quán xuyến mọi chuyện. Nhận thức ấy không thể đến từ việc chỉ nghe người khác bảo rằng con đã làm tốt lắm.
- Hãy để con tự đưa ra quyết định.
Khi Carys tự ấn định giá dịch vụ, chúng tôi đã trao đổi về việc mỗi gia đình sẽ có những điều kiện tài chính khác nhau. Mà không cần tôi gợi ý hay thúc ép, con đã tự quyết định áp dụng mức phí linh hoạt và để mỗi gia đình tự chọn mức giá phù hợp với hoàn cảnh của họ.
Đó hoàn toàn là quyết định của con. Con đã tự đưa ra một lựa chọn thực sự cho công việc kinh doanh của chính mình và chịu trách nhiệm với những gì lựa chọn đó mang lại.
Các nghiên cứu về Thuyết Tự quyết (Self-Determination Theory) cũng củng cố cho những gì mà trải nghiệm này chỉ ra: Sự tự tin sẽ bền vững hơn khi trẻ trải nghiệm bản thân như một chủ thể có năng lực tự ra quyết định, thay vì chỉ đơn thuần được khen ngợi vì đã ngoan ngoãn làm theo lời dặn. Mục tiêu hướng tới là một đứa trẻ phát triển được năng lực phán đoán để tự mình đưa ra những quyết định đúng đắn.
- Chủ động lùi lại.
Bản năng lao vào can thiệp và gỡ rối giúp con luôn rất mạnh mẽ. Hầu hết cha mẹ đều nhận thấy sự hiện diện của bản năng này, khi đứng nhìn đứa trẻ loay hoay với một hệ thống mà bạn có thể giải quyết xong trong 30 giây, chọn một con đường chẳng giống chút nào với những gì bạn kỳ vọng, hay đưa ra một quyết định về giá cả mà nếu là bạn, bạn sẽ làm khác đi.
Bạn có thể nâng đỡ tính tự lập đang lớn dần trong con bằng cách đứng đủ gần để trợ giúp khi thật sự cần thiết, đồng thời hãy để quyền quyết định thuộc về chính con. Đó là một kỹ năng mà bạn rèn luyện theo đúng cách con bạn bồi đắp sự tự tin, bằng việc thực hành nó trong những tình huống mang tính thực tế nhưng không gây ra hậu quả thảm khốc.
Lời kết
Carys không áp dụng mức phí linh hoạt vì tôi bảo con phải nghĩ về sự công bằng. Con làm điều đó vì con đã tự mình nhìn nhận tình huống trước mắt và đưa ra quyết định. Đó mới chính là mục tiêu cuối cùng mà bạn đang hướng tới, một đứa trẻ có đủ năng lực để tự mình tìm ra đâu là câu trả lời đúng đắn.
Tiến trình ấy đòi hỏi nhiều thời gian hơn việc trao sẵn cho con một kế hoạch. Nhưng đó cũng là cách duy nhất để những bài học thực sự ở lại bên con.
