Tại sao đà tiến bước lại quan trọng hơn động lực

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Đà tâm lý (Đà tiến bước): Yếu tố then chốt quyết định sự thành bại trên hành trình chạm đến mục tiêu.
• Thành công nuôi dưỡng thành công, cũng như thất bại dễ kéo theo những chuỗi trượt dài.
• Đánh mất đà tiến chính là nhát dao âm thầm bóp nghẹt mọi động lực bên trong.

Sau bao nỗ lực không ngừng nghỉ để đưa đứa con tinh thần của mình cất cánh, Ariella chợt đâm sầm vào một bức tường. Bức tường này không phải là một trở ngại cụ thể để cô có thể đập tan hay tìm cách tháo gỡ. Nó rất khác. Đó là một cảm giác mơ hồ nhưng đầy sức nặng, thấm đẫm vào từng ngóc ngách trong tâm trí, khiến cô thấy lòng mình trĩu nặng, kiệt quệ và chán chường.

Khi những bước tiến không được như kỳ vọng, cô bắt đầu hoài nghi chính năng lực của bản thân: Mình thật lười biếng và thiếu kỷ luật. Mình chẳng có sự kiên trì. Mình không đủ giỏi để làm điều này. Mọi chuyện sẽ chẳng đi đến đâu đâu.

Nhìn sự nghiệp cứ mãi dậm chân tại chỗ không chút chuyển biến, Ariella rơi vào trạng thái bế tắc và đóng băng. Nguồn năng lượng trong cô cạn kiệt, niềm tự tin vụn vỡ, và chút hy vọng cuối cùng cũng lịm dần. Khi đã chìm sâu trong vũng lầy ấy, việc thay đổi không chỉ là một thử thách khó khăn nữa, mà nó mang lại cảm giác hoàn toàn bất khả thi.

Người ta có thể bảo rằng Ariella đã đánh mất đi động lực. Nhưng sự thật không phải vậy. Thứ mà Ariella thực sự đánh mất, chính là đà tiến bước.

Đà tâm lý là gì?

"Đà" vốn là một khái niệm mà các nhà tâm lý học mượn từ ngành vật lý. Trong vật lý, động lượng (đà) là đặc tính của một vật thể đang chuyển động, được xác định bởi khối lượng và vận tốc của nó, tức là nó nặng bao nhiêu và đang lao đi nhanh thế nào. Nói một cách dễ hiểu hơn, đà chính là mức độ "khó để dừng lại" của một vật đang bay. Chẳng hạn, nếu được ném đi với cùng một tốc độ, một quả bóng tennis sẽ khó cản hơn nhiều so với một quả bóng xốp Nerf. Bởi lẽ, dù kích thước trông có vẻ ngang nhau, quả bóng tennis có khối lượng lớn hơn, đồng nghĩa với việc nó có "đà" mạnh hơn. Đà càng lớn, bạn càng khó bị khuất phục. Đà càng yếu, bạn càng dễ bị khựng lại và đứng im.

Mặc dù đà tâm lý không được đo bằng cân nặng của một người hay tốc độ họ sải bước, nhưng hình ảnh ẩn dụ này lại hoàn toàn chuẩn xác. Đà tâm lý cũng là câu chuyện về sự chuyển động, nhưng là chuyển động hướng về đâu? Hãy cùng xem khái niệm này được soi chiếu thế nào vào năng lực thể hiện của con người.

Trong thế giới học thuật, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về đà tâm lý khi các nhà nghiên cứu tiếp cận nó từ nhiều góc độ: có người coi đó là một dạng nhận thức, một nguồn lực thúc đẩy, một hiệu ứng thúc đẩy hiệu suất, hay một sự kỳ vọng tự củng cố. Ví dụ, Iso-Ahola và Dotson (2014) định nghĩa nó là “một nguồn sức mạnh tâm lý được cộng thêm hoặc tích lũy qua thời gian, làm thay đổi cách một người nhìn nhận về chính mình hay về người khác, hoặc cách người khác nhìn nhận về họ và về chính họ.” Điều họ muốn gửi gắm ở đây là: đà thực chất là một trải nghiệm nội tâm, mang sức mạnh tái định hình cách ta tự thấu hiểu bản thân.

Vậy trải nghiệm nội tâm nào có thể lay động được cách ta tự nhìn nhận chính mình? Briki và Markman (2018) đã bồi đắp thêm chiều sâu cho câu hỏi này: đó là “những phản ứng về mặt nhận thức, cảm xúc, sinh lý và hành vi trước cách chúng ta cảm nhận về tiến độ tiến gần đến hoặc rời xa một mục tiêu.” Họ định nghĩa đà chính là tác động tâm lý mạnh mẽ sinh ra từ cách ta cảm nhận về sự tiến bộ của bản thân. Đà tâm lý suy cho cùng chính là sự chuyển dịch hướng về một cái đích. Khi cảm nhận được mình đang tiến lên, tâm tư ta sẽ đổi thay, cách ta đánh giá về khả năng thành công trong tương lai cũng khác đi, và bước đi tiếp theo của ta cũng sẽ mang một tâm thế hoàn toàn mới.

Liệu "đà tiến" có thực sự là một khái niệm hữu ích? Hãy cùng đào sâu hơn nữa để tìm câu trả lời.

Thành công có thực sự nuôi dưỡng thành công?

Các nghiên cứu về đà tâm lý trong nhiều lĩnh vực khác nhau như thể thao, kinh doanh và học tập đều chỉ ra rằng: những quả ngọt đầu đời có mối liên hệ mật thiết với chuỗi thành công tiếp nối mai sau. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu mang tính cột mốc về các vận động viên bóng quần (racquetball) chuyên nghiệp, Iso-Ahola và Blanchard (1986) đã phát hiện ra một điều: những tay vợt giành chiến thắng ở séc đấu đầu tiên có tỷ lệ áp đảo sẽ tiếp tục thắng luôn séc đấu thứ hai.

Bạn có thể phản biện rằng, đơn giản là vì người thắng séc đầu vốn dĩ chơi giỏi hơn, nên chuyện "thành công nối tiếp thành công" chẳng có gì là lạ. Thế nhưng, điều thú vị lại nằm ở chỗ này. Ngay sau khi séc đầu kết thúc, các nhà nghiên cứu đã yêu cầu tất cả vận động viên trả lời ba câu hỏi: Bạn nghĩ mình có bao nhiêu cơ hội thắng séc tiếp theo? Bạn tự đánh giá năng lực của mình thế nào so với đối thủ? Và bạn có tự tin rằng mình sở hữu những phẩm chất cần thiết để lật đổ trận đấu tới hay không?

Câu trả lời giữa bên thắng và bên thua có sự phân hóa rõ rệt đến ngỡ ngàng. Những người chiến thắng ở séc đầu tiên khẳng định chắc nịch rằng họ sẽ thắng tiếp séc sau, họ tự thấy mình chơi hay hơn đối thủ và tràn đầy niềm tin vào năng lực giữ vững chuỗi thắng của mình. Trận thắng đầu tiên ấy đã thắp lên trong lòng người thắng cuộc một đốm lửa mà người thua cuộc không có được. Nó đã tạo ra một lực đẩy, một cái đà tâm lý.

Vậy thì, phải chăng thành công trực tiếp sinh ra thành công? Không hẳn vậy. Bản chất của thành công là tạo ra một thứ cảm giác mạnh mẽ về năng lực tự thân, về sự thông tuệ và về những khả năng rộng mở, chính điều này mới giúp nâng tầm những màn thể hiện tiếp theo. Sự xoay chuyển trong nhận thức ấy tác động sâu sắc đến cách ta cảm nhận, cách ta tư duy và những việc ta sẽ làm. Nó giúp ta tập trung hơn, kiên định hơn, nhạy bén hơn, cởi mở hơn trước những lời góp ý, cần mẫn hơn, và đúng vậy, giàu động lực hơn. Lý do ta "chiến thắng ở séc đấu tiếp theo" là bởi ta đã tích lũy được đà tâm lý, ta cảm thấy mình được tiếp thêm sức mạnh nội tại và trở nên không gì có thể cản bước.

Bước ra khỏi sân bóng quần, cái "đà" ấy có nghĩa là khi ta cảm nhận được mình đang tiến gần hơn đến đích đến, dù mục tiêu ấy là giật giải vô địch, gầy dựng một doanh nghiệp khởi nghiệp thành công, hay đặt bút viết nên một cuốn sách bán chạy, ta sẽ kiên tâm bám chặt lấy kế hoạch và không ngừng theo đuổi nó. Đà tiến bước chính là nguồn nhiên liệu sưởi ấm và duy trì ngọn lửa nỗ lực trong ta.

Nhưng dòng chảy ấy không phải lúc nào cũng êm ả. Luôn có một mặt trái ẩn mình. Đà tâm lý giống như con dao hai lưỡi, có thể là dòng năng lượng tích cực nhưng cũng có thể là hố sâu tiêu cực. Nếu như thành công nuôi dưỡng thành công, thì thất bại cũng có thể kéo theo những chuỗi trượt dài. Một lần nữa, điều này không xảy ra một cách trực tiếp, mà nó âm thầm đục khoét cách ta tự nhìn nhận chính mình. Sau một chuỗi những cố gắng bất thành để đạt được kết quả hằng mong đợi, ta chợt thảng thốt nhận ra mình đang dậm chân tại chỗ. Ta bắt đầu hoài nghi bản lĩnh đi đến tận cùng của bản thân và lung lay niềm tin vào một ngày mai chiến thắng. Đó chính là khoảnh khắc ta bắt đầu đánh mất đà tiến bước. Điềm nhiên như quả bóng tennis sẽ dần mất đi động lượng sau khi rời tay ném và cuối cùng phải rơi rụng xuống mặt đất, chiếc đà tiêu cực sẽ từ từ kéo ghì ta lại, khiến ta buông xuôi và rơi thẳng vào trạng thái đóng băng, bế tắc.

Lời kết

Ariella chưa bao giờ đánh mất đi động lực. Thứ cô đánh mất chính là đà tiến bước. Khát vọng đưa sự nghiệp bước sang một trang mới trong cô chưa từng nguôi ngoai, nhưng nó lại chẳng thể thành hiện thực. Khi nhận ra mình đang dậm chân tại chỗ trước mục tiêu ấy, cô cảm thấy thất vọng, hoang mang và kiệt quệ. Cô thấy mình chẳng thể nảy ra nổi một ý tưởng sáng tạo nào, cứ liên tục trì hoãn những quyết định quan trọng, và ngày càng bớt thiết tha vun vén cho đứa con tinh thần của mình lớn mạnh.

Giống như một lời tiên tri tự ứng nghiệm, chính cảm giác "mình chẳng tiến bộ lên được" đã biến thành sự thật phũ phàng ngoài đời thực. Cô chính thức rơi vào trạng thái đóng băng. Và một nghịch lý đau lòng là, nếu động lực trong cô vẫn vẹn nguyên, nghĩa là cô vẫn khát khao thành công đến cháy bỏng, thì sự bế tắc ấy sẽ càng trở nên nhức nhối và tổn thương gấp bội.

"Đà tiến bước" là một lăng kính rất đáng để chúng ta soi chiếu, đặc biệt là khi bạn đang dốc hết tâm sức để theo đuổi những hoài bão của cuộc đời. Hầu hết chúng ta đều từng cảm nhận được nó, dù chưa một lần gọi thẳng tên. Đà tiến bước lý giải cách ta nếm trải hương vị của thành công, cách ta nuôi dưỡng ngọn lửa động lực, và cả cách ta đột nhiên bị khựng lại giữa đường. Và thấu hiểu được nó chính là bước đi thực tế đầu tiên giúp ta biết mình phải làm gì với nguồn năng lượng này.

Giờ đây, khi nghĩ về một mục tiêu mà bạn đang tự mình dốc sức bấy lâu, bạn có cảm nhận được chiếc "đà" ấy đang nâng cánh giúp bạn lao vút về phía trước, hay nó đang là chiếc xích xiềng ghì chặt chân bạn lùi lại phía sau?  

References

Iso-Ahola, S.E. & Dotson, C.O. (2014). Psychological momentum: Why success breeds success. Review of General Psychology, 18, 19-33.

Iso-Ahola, S., & Blanchard, W. (1986). Psychological momentum and competitive sport performance: A field study. Perceptual and Motor Skills, 62, 763–768.

Briki W, Markman KD. Psychological momentum: The phenomenology of goal pursuit. Soc Personal Psychol Compass. 2018;12:e12412. https://doi.org/10.1111/spc3.12412

Tác giả: Theo Tsaousides Ph.D.

Nguồn: Why Momentum Matters More Than Motivation | Psychology Today