Làm thế nào để trở nên chủ động một cách thực sự, sâu sắc và sâu xa

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Đôi khi, khi ta nhận ra mình đã bỏ lỡ một cơ hội để ngăn chặn vấn đề hoặc nắm bắt một thời cơ, thì đã quá muộn.
• Dĩ nhiên ta tự nhủ rằng lẽ ra mình nên chủ động hơn. Nhưng bài học ấy không nhất thiết phải trôi qua vô ích, nó có thể trở thành điều nhắc nhở cho những lần sau.
• Sự chủ động, tức là khởi xướng và thực hiện những thay đổi do chính mình lựa chọn, tuy tiềm ẩn rủi ro, nhưng về lâu dài lại mang đến rất nhiều lợi ích.

Chúng ta thường biết rất rõ khi mình đã bỏ lỡ một “khoảnh khắc vàng” để ngăn ngừa rắc rối hoặc nắm lấy cơ hội. Đáng buồn là khi nhận ra điều đó thì đã quá muộn. Nỗi tiếc nuối quen thuộc, “giá như mình chủ động hơn”, thực ra chứa đựng một bài học quý giá, nhưng đáng tiếc là bài học ấy thường nhanh chóng bị lãng quên.

Bắt đầu một việc sớm hơn thay vì chần chừ, hoặc thay đổi hướng đi trước khi quá muộn, đó chỉ mới là tiêu chuẩn tối thiểu của sự chủ động. Sự chủ động sâu sắc và trọn vẹn còn đi xa hơn thế nhiều. Đó là những hành động hướng về phía trước, những lựa chọn được cân nhắc từ hôm nay để tạo nên tương lai mà ta cần và khao khát. Trong những khả năng quý giá ấy ẩn chứa vô vàn lợi ích cho những ai biết tận dụng chúng.

Sự chủ động không phải là một siêu năng lực kiểu trong phim Marvel. Nhưng nó giống như một vị cứu tinh tiềm tàng, điều mà con người chúng ta thường bỏ quên, thậm chí bỏ quên một cách đáng tiếc. Hãy thử nghĩ đến vô số nỗi hối tiếc sau này: khi ta không chăm sóc sức khỏe từ sớm, không dành dụm cho tuổi già, không chuẩn bị trước cho những thiên tai khắc nghiệt, không quản lý tốt tài nguyên thiên nhiên, không đi bỏ phiếu rồi sau đó lại bất mãn với những người lãnh đạo được bầu lên, hay không kịp thích nghi với những thay đổi của môi trường kinh doanh.

image: Andrii Nekrasov/Shutterstock

Bức biếm họa tôi yêu thích

Phần lớn các nghiên cứu về sự chủ động thường tập trung vào người trưởng thành trong môi trường công việc và quản lý. Nhưng trước khi đi sâu vào đó, hãy thử hình dung một ẩn dụ nhỏ.

Hãy tưởng tượng một con suối đang chảy xiết. Những con cá hồi đang nhảy lên và bơi ngược dòng để trở về nơi sinh sản của chúng. Bên cạnh dòng suối là một chiếc cầu thang. Trên đó, một bóng người mờ mờ đang bước ngược dòng nước, khoác chiếc áo mưa dài và đội chiếc mũ phớt kéo thấp xuống.

Bức biếm họa nổi tiếng của Gary Larson trong loạt tranh The Far Side không hề có chú thích. Vậy chuyện gì đang diễn ra ở đây?

Nếu nhìn kỹ hơn vào nhân vật đáng ngờ ấy, ta sẽ thấy một chi tiết nhỏ hé lộ sự thật: dưới vạt áo mưa, một chiếc đuôi cá khẽ lộ ra.

Trong khi những con cá khác vẫn kiên trì bơi ngược dòng theo cách cũ, dốc hết sức lực cho con đường quen thuộc, thì một chú cá hồi “đầy sáng kiến”, có lẽ là một nhà lãnh đạo tiềm năng, lại đang tìm kiếm một lối đi sáng tạo và hiệu quả hơn để hoàn thành nhiệm vụ quan trọng của mình. Thử một cách tiếp cận chủ động mới có thể vượt xa những thói quen cũ vốn từng hiệu quả trong quá khứ, nhưng rồi cũng có ngày trở nên lỗi thời.

Đi sâu hơn một chút

Bức biếm họa tinh tế ấy gợi ra nhiều điều quan trọng về hành vi chủ động. Dấu hiệu dễ thấy nhất chính là việc dám khởi xướng. Nó cho thấy một nỗ lực nhằm tạo ra sự thay đổi do chính mình lựa chọn. Việc tạo ra thay đổi khác hẳn với phần lớn những hành động thường ngày của chúng ta, những hành động vốn nảy sinh từ thói quen, nếp sinh hoạt, hay từ những hoàn cảnh thúc ép, bao gồm cả yêu cầu và kỳ vọng của người khác. Chẳng hạn, bạn đang thực sự chủ động khi tách mình khỏi đám đông để tìm ra, hoặc tự mở lối, một cách làm mới, giúp đạt kết quả tốt hơn hay chạm tới một mục tiêu mới.

Sự chủ động ấy là dấu hiệu đầu tiên, nhưng thật ra nó bắt đầu sớm hơn nhiều, từ trong suy nghĩ và cảm xúc. Quan trọng nhất, nó đòi hỏi ta biết nhìn xa hơn hiện tại: nghĩ trước xem con đường mình đang đi sẽ dẫn tới đâu, và nhận ra những tương lai tốt đẹp hơn có thể hình thành nếu ta dám thực hiện những thay đổi tích cực.

Trong bức tranh ấy, một chú cá đơn độc đang thử tìm một lối đi mới, như thể muốn góp phần giải quyết biến đổi khí hậu và giúp đỡ cả loài của mình. Ngay cả khi không phải là chuyện “cứu cả một giống loài”, thì sự chủ động được thực hiện đúng lúc, đúng cách vẫn có thể là điều duy nhất cứu vãn một đội nhóm đang sa sút, một công ty đang chao đảo, hay thậm chí cả một đất nước đang gặp khó khăn.

Những thay đổi nhỏ cũng có thể mang lại kết quả lớn lao. Hãy nghĩ đến những việc bạn biết rõ mình đã trì hoãn, và lượng căng thẳng đáng lẽ có thể tránh được nếu bạn chủ động hơn một chút. Hoặc hãy nghĩ đến “con voi trong phòng họp”, những vấn đề rõ ràng nhưng ai cũng né tránh. Dám lên tiếng về một chủ đề khó nói nhưng cần được giải quyết cũng là một hành động chủ động, cũng như việc dẫn dắt một cuộc thảo luận có thể làm thay đổi hướng đi của cả tập thể.

Sự chủ động sâu sắc, nếu được nuôi dưỡng theo thời gian và kiên trì theo đuổi, sẽ dần dần mở ra những con đường mới:

1. giải quyết và ngăn ngừa vấn đề,
2. tạo ra hoặc nắm bắt cơ hội,
3. và kiến tạo tương lai mong muốn bằng cách thay đổi hướng đi, đồng thời bền bỉ thích nghi cho đến khi đạt được thành công.

Sự chủ động sâu sắc hiếm gặp nhưng tác động lớn

Chú cá hồi đơn độc trên bậc thang trong bức tranh cho thấy một sự thật: chủ động không phải là điều phổ biến, và đôi khi nó còn khiến ta cảm thấy cô độc. Ngay cả bước đầu tiên, quyết định theo đuổi một mục tiêu chủ động, cũng đã là điều hiếm thấy. Trong một nghiên cứu của tôi, hơn 2.000 mục tiêu do các chủ tịch công ty và giám đốc điều hành tự xác định đã được ghi nhận, nhưng chỉ rất ít trong số đó liên quan đến những thay đổi đáng kể. Phần lớn chỉ nhằm duy trì hoạt động như cũ, hoặc thực hiện vài điều chỉnh nhỏ để tiếp tục đi trên con đường quen thuộc.

Trong môi trường công việc, nhiều bằng chứng nghiên cứu cho thấy sự chủ động mang lại những lợi ích rõ rệt: cải thiện hiệu suất cá nhân, nâng cao hiệu quả của cả nhóm, thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, phát triển năng lực lãnh đạo, mở rộng cơ hội nghề nghiệp, và tăng cường sức khỏe tinh thần.

Chính tư duy và hành vi chủ động cũng đã giúp nhiều y tá và bác sĩ đạt đến những mức độ cống hiến và hiệu quả cao nhất trong đại dịch COVID-19. Sau trải nghiệm khắc nghiệt ấy, nhiều nhân viên y tế chủ động đã bước ra với những thay đổi tích cực sau sang chấn: họ trân trọng cuộc sống hơn, nhận ra sức mạnh cá nhân của mình rõ rệt hơn, xây dựng được những mối quan hệ sâu sắc hơn, tin tưởng vào những khả năng mới, và trưởng thành hơn về mặt tinh thần.

Khi Sự Chủ Động Đi Chệch Hướng

Dù mang lại nhiều lợi ích tổng thể, sự chủ động vẫn tiềm ẩn những rủi ro và đôi khi có thể thất bại. Cấp trên, đồng nghiệp, hay những người làm việc dưới quyền, nếu họ không đồng tình với mục tiêu hoặc cách làm của bạn, có thể tìm cách ngăn cản hoặc làm nản lòng những nỗ lực thay đổi của bạn.

Tất nhiên, sự ủng hộ từ những người có tầm nhìn và có ảnh hưởng sẽ giúp tăng đáng kể khả năng thành công. Việc chủ động tìm đến người khác để xin lời khuyên, sự hỗ trợ hay hợp tác cũng chính là một bước chủ động, dù phần lớn chúng ta vẫn chưa tận dụng điều này đủ nhiều, dù lợi ích của nó rất lớn.

Sự chủ động, gần nhất với một “siêu năng lực” của con người

Trong những thời đại đầy biến động, bất định và rủi ro như hiện nay, chúng ta dễ có cảm giác rằng các nhà lãnh đạo và cả chính mình đang dần mất kiểm soát đối với công việc và cuộc sống. Chúng ta thường quên rằng luôn có những lựa chọn khác cho đến khi ta chịu dừng lại, suy nghĩ thật kỹ và hành động. Trở nên chủ động hơn giúp ta giành lại một phần quyền làm chủ ấy.

Nhà văn George Bernard Shaw từng nói: “Chúng ta không trở nên khôn ngoan nhờ việc nhớ lại quá khứ, mà nhờ trách nhiệm đối với tương lai của mình.”

Khi biết hướng tầm nhìn về phía trước, ta có thể khám phá những tiềm năng còn chưa được khai mở trong chính mình, khả năng gánh lấy trách nhiệm và chủ động định hình tương lai tốt đẹp nhất mà ta có thể tạo ra.

References

Proactivity at Work: Making Things Happen in Organizations, S. Parker and U. Bindl (Eds.), Taylor & Francis, 2016. 

Wise Proactivity: How to Be Proactive and Wise when Building Your Career, S. Parker, Y. Wang, & J. Liao, Organizational Dynamics, 2016.

Tác giả: Thomas S Bateman D.B.A.

Nguồn: How to Become Truly, Deeply, Profoundly Proactive | Psychology Today