Lớn lên vượt khỏi cội nguồn: vì sao thành công đôi khi lại giống như bị lưu đày

Bạn vừa hoàn thành xuất sắc buổi thuyết trình trước hội đồng quản trị. Hoặc cuối cùng cũng xin được nguồn tài trợ cho dự án mà bạn theo đuổi bấy lâu. Hoặc giải quyết được một vấn đề kỹ thuật khiến bao người phải bó tay. Nhưng rồi em gái bạn nhắn vào nhóm chat gia đình về kế hoạch cuối tuần, và đột nhiên bạn lại trở về với vai trò quen thuộc: “người quá nghiêm túc”, người lúc nào cũng đặt công việc lên hàng đầu.

Lồng ngực bạn hơi thắt lại. Vai bỗng căng cứng. Và trong khoảnh khắc ấy, bạn như trở lại tuổi mười sáu, đang cố gắng giải thích vì sao mình muốn những điều mà họ không thể hiểu.

Nếu điều này nghe quen thuộc, rất có thể bạn đang trải qua điều mà tôi gặp rất thường xuyên trong công việc lâm sàng của mình với những người phụ nữ giàu tham vọng và đầy động lực: càng trưởng thành và tiến gần hơn tới con người mà bạn vốn được sinh ra để trở thành, những buổi sum họp gia đình đôi khi lại càng trở nên cô đơn.

Không phải vì gia đình bạn không yêu bạn. Mà bởi vì phiên bản của bạn khi tỏa sáng, khi bạn đứng lên bảo vệ bệnh nhân, dẫn dắt một đội nhóm, hay dốc lòng xây dựng điều gì đó có ý nghĩa, lại thường cảm thấy lạc lõng nơi chiếc bàn ăn trong căn bếp nơi bạn đã lớn lên.

Đây không phải là câu chuyện phải chọn giữa gia đình và khát vọng. Mà là việc hiểu vì sao tham vọng đôi khi mang cảm giác như bị lưu đày, và nhận ra rằng điều bạn đang trải qua có một cái tên, có một khuôn mẫu. Và quan trọng nhất: đó không phải là lỗi của bạn.

Khi “nhà” không còn vừa với sự trưởng thành của bạn

Một thân chủ của tôi, một bác sĩ nội trú tại bệnh viện, từng kể rằng mỗi tối Chủ nhật cô thường ngồi trong xe trước cửa nhà bố mẹ, động cơ vẫn nổ máy, cố gom đủ năng lượng để bước vào trong ăn tối cùng gia đình.

Cô vừa kết thúc một ca trực kéo dài mười hai tiếng, trong đó cô phải xử lý nhiều ca bệnh nguy kịch, đưa ra những quyết định ảnh hưởng tới hàng chục gia đình, và điều phối việc chăm sóc y tế mà với nhiều người khác có lẽ đã quá sức.

Thế nhưng, cô vẫn sợ phải bước vào ngôi nhà ấy, nơi chẳng ai hỏi về công việc của cô, điều chiếm gần như toàn bộ thời gian tỉnh táo trong ngày và mang lại ý nghĩa cho cuộc đời cô.

Cô nói rằng gia đình mình nghĩ cô quá ám ảnh với công việc. Thậm chí có lần người dì còn hỏi bao giờ cô mới bắt đầu sống “cuộc đời thật” của mình, như thể việc cứu người vẫn chưa đủ “thật”.

Điều cô dần nhận ra là: thành công của mình đã vượt quá những gì gia đình có thể hiểu hoặc cảm thấy thoải mái để thừa nhận.

Khi thành công khiến bạn trở nên vô hình

Câu chuyện của cô ấy không hề hiếm. Trong hơn 15.000 giờ làm việc lâm sàng với những người phụ nữ đầy khát vọng, tôi đã nghe những phiên bản khác nhau của câu chuyện ấy hàng trăm lần: người giám đốc một tổ chức phi lợi nhuận thành công nhưng gia đình vẫn hỏi bao giờ cô mới tìm một “công việc thật sự, lương khá hơn.” Một nữ lãnh đạo trong ngành công nghệ mà mỗi lần nhắc đến dự án khiến cô hào hứng, mẹ cô lại lo lắng rằng cô “quá tập trung vào công việc.” Hay một nữ bác sĩ mà họ hàng thường bảo rằng cô “đang bỏ lỡ cuộc sống,” chỉ vì cô tìm thấy ý nghĩa sâu sắc trong chính thiên chức của mình.

Những người phụ nữ ấy có thể đã xây dựng nên những sự nghiệp vượt xa gia đình mình, cả về chuyên môn lẫn tài chính. Trong khi nhiều người thân của họ làm những công việc ổn định, quen thuộc tại các công ty hay cửa hàng, thì họ lại tạo dựng nên những điều lớn hơn: phòng khám, khoa bệnh viện, chương trình, tổ chức. Họ thường là người đầu tiên trong gia đình theo đuổi bậc học cao, kiếm được thu nhập vượt trội, hoặc phải đi xa vì công việc. Thành công của họ giống như một bước nhảy vọt, đôi khi khiến những hệ thống gia đình vốn quen với những định nghĩa khác về thành tựu và sự an toàn cảm thấy khó hiểu, thậm chí bất an.

Điều khiến khoảng cách ấy trở nên đau lòng hơn là: thế giới nghề nghiệp của họ, thứ chiếm gần như toàn bộ năng lượng tinh thần và cảm xúc, lại trở nên vô hình trong những buổi sum họp gia đình. Không ai hỏi về dự án mà cô đang dẫn dắt, đội ngũ mà cô đang xây dựng, hay vấn đề mà cô đang dồn tâm sức giải quyết. Thay vào đó, câu chuyện xoay quanh kế hoạch cuối tuần, sửa sang nhà cửa, hay các chương trình truyền hình, bất cứ điều gì, miễn là không phải nói về công việc vốn là trung tâm của bản sắc và đời sống hằng ngày của cô.

Nỗi cô đơn kỳ lạ khi bạn lớn lên vượt khỏi cội nguồn

Điểm chung giữa những người phụ nữ này là một nỗi cô đơn rất đặc biệt, nỗi cô đơn của việc lớn lên vượt khỏi cội nguồn của mình. Họ đã xây dựng những cuộc đời có ý nghĩa với chính họ, phát triển những kỹ năng phục vụ cho thế giới, tìm thấy công việc mang lại cảm giác về một sứ mệnh. Nhưng mỗi khi trở về nhà, họ lại thường thấy mình như một người xa lạ.

Nếu họ kể về những dự án khiến mình hào hứng, họ bị cho là “quá ám ảnh công việc.” Nếu họ không chia sẻ, họ bị xem là giữ kín, khó gần. Nếu họ mệt mỏi sau một giai đoạn bận rộn, đó được coi là bằng chứng rằng họ làm việc quá sức. Còn nếu họ tràn đầy năng lượng vì những gì mình đang làm, thì lại bị cho là không biết cân bằng cuộc sống. Dường như họ không thể thắng trong bất kỳ tình huống nào.

Những người phụ nữ này không hề tưởng tượng ra khoảng cách ấy. Nghiên cứu về hệ thống gia đình cho thấy khi các thành viên trong gia đình cảm nhận rằng ai đó đã thay đổi quá nhiều so với vai trò ban đầu của họ, điều đó có thể kích hoạt cái gọi là “áp lực cân bằng nội tại”, một nỗ lực vô thức của gia đình nhằm kéo mọi thứ trở lại trạng thái quen thuộc. Sự trưởng thành của họ, theo nghĩa đen, có thể làm lung lay sự ổn định của cả hệ thống.

Điều khiến tình huống này đặc biệt phức tạp với những người phụ nữ đầy khát vọng là: chính những phẩm chất giúp họ thành công trong công việc, đam mê, cường độ, cam kết theo đuổi sự xuất sắc, lại là những điều có thể khiến các hệ thống gia đình coi trọng sự hòa hợp, an toàn, hoặc những định nghĩa truyền thống về thành công cảm thấy bị đe dọa.

Giống như việc cố gắng xây một ngôi nhà trong khi nền móng bên dưới cứ liên tục dịch chuyển. Bạn có thể giữ cho phần bên ngoài vẫn đẹp đẽ, một sự nghiệp thành công, những mối quan hệ gia đình, những kết nối xã hội. Nhưng cấu trúc bên trong vẫn mong manh. Mỗi lần tương tác với gia đình lại giống như một vết nứt mới trong nền móng, buộc bạn phải tiêu tốn thêm năng lượng để giữ cho vẻ ngoài vẫn vững vàng, trong khi bên trong ngày càng chông chênh.

Vì sao cơ thể bạn biết trước khi tâm trí kịp nhận ra

Có một lý do khiến những buổi họp mặt gia đình có thể khiến bạn kiệt sức suốt nhiều ngày sau đó. Nhà tâm lý học Stephen Porges tại Indiana University đã phát hiện rằng hệ thần kinh của con người liên tục quét tìm tín hiệu an toàn hoặc nguy hiểm mà chúng ta không hề ý thức được. Ông gọi quá trình này là “neuroception”, một hệ thống phát hiện tự động của cơ thể, hoạt động bên dưới ngưỡng nhận thức.

Trong những tương tác gia đình ấy, hệ thần kinh của bạn thực sự đang làm điều này: nó âm thầm tìm kiếm những “từ chối rất nhỏ.” Chẳng hạn như khoảng ngập ngừng thoáng qua trước khi mẹ bạn trả lời khi bạn nhắc tới dự án khiến mình hào hứng; cách câu chuyện trong phòng bỗng chuyển hướng khi bạn bước vào; hay thông điệp rất tinh vi nhưng lặp đi lặp lại rằng khát vọng của bạn dường như là một điều gì đó có vấn đề.

Cơ thể bạn ghi nhận những tín hiệu ấy như một mối đe dọa đối với cảm giác được thuộc về, mà trong lịch sử tiến hóa của con người, điều đó từng đồng nghĩa với một mối đe dọa đến sự sống còn. 

Khi cơ thể bạn phải trả giá cho sự thuộc về gia đình

Những người phụ nữ đầy nghị lực vẫn có thể hiện diện trong các mối quan hệ mà không cần làm lu mờ ánh sáng của chính mình. 

Cơ thể bạn biết trước khi tâm trí kịp nhận ra. Đó là sinh học tiến hóa: chính hệ thống từng giúp tổ tiên bạn an toàn khi sống trong bộ lạc giờ đây lại khiến những bữa cơm gia đình đôi khi trở nên căng thẳng đến lạ. Khi ở bên gia đình, hệ thần kinh của bạn có thể cảm nhận những tín hiệu rất tinh vi rằng bạn không còn “thuộc về” theo cách ngày xưa nữa. Cơ thể ghi nhận những từ chối nhỏ bé ấy như những mối đe dọa, ngay cả khi bề ngoài dường như chẳng có điều gì rõ ràng xảy ra.

Nghiên cứu của Gabor Maté cho thấy rằng khi ta liên tục gạt bỏ phản ứng chân thật của mình chỉ để duy trì một mối quan hệ, hệ thần kinh sẽ phải trả một cái giá rất rõ ràng. Sự căng thẳng của việc sống trong một xung đột nội tâm kéo dài, vừa yêu gia đình mình nhưng lại cảm thấy họ không thật sự nhìn thấy con người mình, vừa khao khát kết nối nhưng lại phải giấu đi niềm đam mê và khát vọng của bản thân, sẽ tạo ra trạng thái kích hoạt sinh lý mãn tính. Nó có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức: những cơn đau đầu trước mỗi lần về thăm nhà; rối loạn tiêu hóa mỗi dịp lễ tết; những đêm mất ngủ trong những tuần trước buổi họp mặt gia đình; hay sự căng cứng âm ỉ nơi hàm, vai, hoặc lồng ngực mà không có nguyên nhân y khoa rõ ràng.

Cơ thể bạn đang cố nói với bạn điều gì đó: năng lượng cần để duy trì những “phiên bản tách rời” của chính mình như thế không thể kéo dài mãi.

Những quy tắc vô hình vẫn âm thầm điều khiển cuộc đời bạn

Những khuôn mẫu quan hệ bạn học được từ thời thơ ấu vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến các mối quan hệ khi trưởng thành, thường theo những cách mà bạn không hề nhận ra. Các nhà nghiên cứu John Bowlby và Mary Ainsworth đã gọi chúng là “mô hình hoạt động nội tại”, những hình dung tinh thần về bản thân và về người khác được hình thành từ trải nghiệm chăm sóc thuở nhỏ, rồi âm thầm dẫn dắt kỳ vọng và hành vi của ta trong các mối quan hệ suốt cuộc đời.

Những mô hình nội tại ấy trả lời những câu hỏi rất căn bản:

Liệu mình có xứng đáng được yêu thương và chăm sóc không?
Mình có thể tin rằng người khác sẽ ở đó khi mình cần họ không?
Có an toàn để mình bộc lộ nhu cầu và cảm xúc chân thật của mình không?

Nếu bạn lớn lên trong một gia đình nơi tình yêu dường như chỉ đến khi bạn hữu ích, đạt thành tích, hoặc không gây sóng gió, thì rất có thể mô hình nội tại của bạn đã đi đến một kết luận âm thầm: con người thật của bạn không hoàn toàn được chấp nhận. Bạn học cách trình ra một phiên bản của mình để giữ được sự gắn kết, có thể là người luôn có trách nhiệm, người giải quyết mọi vấn đề, hoặc người không bao giờ tạo ra xung đột.

Sự thích nghi ấy từng giúp bạn rất nhiều khi còn nhỏ. Nó giúp bạn duy trì sự gắn bó với những người chăm sóc mình, điều thiết yếu cho sự sống còn. Nhưng khi bạn quay trở lại hệ thống gia đình với tư cách một người trưởng thành, những khuôn mẫu cũ ấy lại được kích hoạt, dù bạn đã lớn lên và thay đổi theo những cách không còn vừa vặn với khuôn khổ ban đầu nữa.

Thực tại “vừa là… vừa là…” mà bạn đang sống

Có một điều tôi muốn bạn hiểu thật rõ: bạn có thể yêu gia đình mình sâu sắc, và đồng thời vẫn cần một khoảng không để được là chính mình. Bạn có thể trân trọng nơi mình đã lớn lên, trong khi vẫn mạnh dạn bước về phía con đường của riêng mình. Bạn cũng có thể giữ gìn sự gắn kết với gia đình mà không cần thu nhỏ khát vọng hay làm dịu đi ngọn lửa đam mê trong lòng.

Đó không phải là những mâu thuẫn. Đó là thực tại phức tạp của sự trưởng thành, đặc biệt với những người phụ nữ đã dám xây dựng một cuộc đời có ý nghĩa đối với chính mình. Khát vọng của bạn không phải là sự phản bội gia đình, dù đôi khi cảm giác ấy có thể thoáng qua trong lòng. Và sự trưởng thành của bạn cũng không phải là sự chối bỏ cội nguồn, dù người khác đôi khi có thể nhìn nó theo cách đó.

Điều tôi học được là: nỗi cô đơn này, dù rất thật, nhưng không nhất thiết phải kéo dài mãi mãi. Có những cách cụ thể để ta đi qua những động lực gia đình phức tạp mà vẫn giữ được cả sự chân thật của bản thân lẫn những mối quan hệ. Có những chiến lược để xây dựng điều mà các nhà tâm lý học gọi là “gia đình do ta lựa chọn”, những mối quan hệ nơi khát vọng của bạn được trân trọng thay vì bị thu nhỏ, và niềm đam mê của bạn được nhìn nhận như một món quà chứ không phải một rắc rối.

Nghiên cứu cho thấy rằng những mối quan hệ “gia đình do ta lựa chọn” có thể mang lại lợi ích điều hòa hệ thần kinh tương tự như gia đình ruột thịt, khi trong đó tồn tại sự an toàn tâm lý và sự nâng đỡ lẫn nhau. Những người thật sự nhìn thấy con người bạn, ủng hộ sự trưởng thành của bạn, và vui mừng trước khát vọng của bạn có thể mang đến sự “đồng điều hòa cảm xúc” mà ta thường chỉ gắn với các mối dây gia đình.

Nhưng để xây dựng những mối quan hệ như thế trong khi vẫn đang sống giữa những động lực gia đình cũ đòi hỏi những kỹ năng và chiến lược rất cụ thể. Nó đòi hỏi bạn phải hiểu cách giữ được sự hiện diện chân thật của mình trong nhiều bối cảnh khác nhau; cách thiết lập ranh giới mà vẫn bảo toàn sự gắn kết thay vì tạo ra khoảng cách; và cách nuôi dưỡng nguồn lực nội tâm để bạn có thể xuất hiện trọn vẹn với chính mình, bất kể phản ứng của người khác ra sao.

Bạn không cần làm mờ ánh sáng của mình để giữ sự kết nối

Công việc thực sự nằm ở việc bồi đắp những nguồn lực bên trong, để bạn có thể sống thật trong mọi mối quan hệ, đồng thời vẫn giữ được những ranh giới bảo vệ năng lượng và sự phát triển của mình. Những người phụ nữ vượt qua được thử thách này, những người xây dựng được một cuộc đời đẹp đẽ cả bên ngoài lẫn bên trong, vừa giữ được khát vọng vừa làm sâu sắc thêm các mối gắn bó, không đạt được điều đó một cách tình cờ. Họ học được những cách tiếp cận rất cụ thể để đối diện với những phức tạp tâm lý và quan hệ nảy sinh khi họ lớn lên vượt khỏi khuôn khổ ban đầu của mình.

Họ hiểu rằng vấn đề không phải là phải chọn giữa gia đình và tham vọng. Mà là mở rộng khả năng của mình để cùng lúc chứa đựng cả hai: tình yêu và ranh giới, sự gắn kết và tính chân thật, lòng trung thành và sự trưởng thành.

Họ nhận ra rằng bạn xứng đáng có những mối quan hệ nơi khát vọng của bạn được tôn vinh chứ không bị thu nhỏ. Bạn xứng đáng có những không gian nơi niềm đam mê của bạn được nhìn nhận như một món quà, chứ không phải một vấn đề. Bạn xứng đáng cảm thấy mình được “ở nhà” trong chính cuộc đời mình, ngay cả khi điều đó có nghĩa là bạn phải tự định nghĩa lại khái niệm về “ngôi nhà”.

Chữa lành sự chia cắt giữa thành công và cảm giác thuộc về

Khi sự kiệt sức vì phải duy trì những “phiên bản khác nhau” của bản thân trở nên không thể chịu đựng nổi, trị liệu tâm lý có thể mở ra một con đường dẫn tới sự hợp nhất bên trong. Một nhà trị liệu có kinh nghiệm sẽ giúp bạn hiểu cách những khuôn mẫu gắn bó thời thơ ấu có thể đã gieo vào bạn niềm tin rằng việc bộc lộ con người thật sẽ làm tổn hại đến sự gắn kết; và cách các hệ thống gia đình vô thức tìm cách kéo bạn trở lại những vai trò quen thuộc, ngay cả khi những vai trò ấy không còn phù hợp với con người bạn của hôm nay.

Khi bạn củng cố được những nền tảng bên trong ấy, bạn sẽ nhận ra rằng những bữa cơm gia đình không còn khiến bạn kiệt sức suốt nhiều ngày sau đó nữa. Hệ thần kinh của bạn sẽ tự điều hòa nhanh hơn sau những tương tác khó khăn. Bạn sẽ ngủ ngon hơn trước những chuyến thăm gia đình, và thức dậy mà không còn cảm giác thắt lại quen thuộc của nỗi lo lắng trong lòng.

Đây là điều tôi biết sau nhiều năm làm việc với những người phụ nữ đối diện với thử thách này: bạn không phải chọn giữa thành công và cảm giác thuộc về. Bạn không cần làm mờ đi ánh sáng của mình để giữ sự gắn kết. Và bạn cũng không phải mang theo nỗi cô đơn của việc “lớn lên vượt khỏi cội nguồn” suốt cả đời.

Bạn chỉ cần biết cách thực hiện hành trình chữa lành ấy. 

References

Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.

Maté, G. (2003). When the body says no: Understanding the stress-disease connection. John Wiley & Sons.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78.

Eagly, A. H., & Carli, L. L. (2007). Through the labyrinth: The truth about how women become leaders. Harvard Business Review Press.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Kerr, M. E., & Bowen, M. (1988). Family evaluation. W. W. Norton & Company.

Rudman, L. A., & Glick, P. (2001). Prescriptive gender stereotypes and backlash toward agentic women. Journal of Social Issues, 57(4), 743-762.

Baumeister, R. F., & Vohs, K. D. (2007). Self-regulation, ego depletion, and motivation. Social and Personality Psychology Compass, 1(1), 115-128.

Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., & Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316.

Tác giả: Annie Wright LMFT

Nguồn: When Your Body Pays the Price of Family Belonging | Psychology Today