Lòng tự trọng và sự tự tin: nguồn sức mạnh nuôi dưỡng những mối quan hệ tình cảm viên mãn nhất

“Giờ tôi đang trong một mối quan hệ tình cảm tuyệt vời với một người phụ nữ đã ly hôn và có con. Nhưng tôi không chịu nổi cảm giác rằng chồng cũ của cô ấy là một quản lý cấp cao, còn tôi chỉ là một quản lý quèn.” 

— Abraham

“Hai người chồng đầu của tôi đều thiếu tự trọng; họ hay ghen với những người tình cũ của tôi. Còn ba người yêu sau này thì ngược lại, họ có lòng tự trọng cao và chẳng hề hỏi han gì chuyện quá khứ.” 

— Raya

Sự thăng hoa trong tình yêu không chỉ là cảm giác hạnh phúc nhất thời, mà còn là cảm giác được lớn lên, được phát triển trong chính mối quan hệ ấy, không phải chỉ đơn thuần là tồn tại. Nó đòi hỏi chúng ta phải sống đúng với giá trị của mình, phải biết nuôi dưỡng và phát huy năng lực bản thân.

Tình yêu thăng hoa chịu ảnh hưởng lớn từ thái độ mà ta dành cho chính mình: đó là lòng tự trọng, sự tự tin, và cảm giác tự hoàn thiện. Lòng tự trọng là cách ta tự đánh giá giá trị bản thân mình. Sự tự tin là niềm tin vào khả năng thực hiện tốt những điều mình làm. Còn tự hoàn thiện là khi ta sống đúng với giá trị và năng lực vốn có của mình.

“Lòng tự trọng của tôi không phụ thuộc vào người yêu mình:” Tự trọng và tình yêu thăng hoa

“Tôi rất yêu anh ấy, nhưng tôi biết, nếu một ngày nào đó anh ngủ với người phụ nữ khác, lòng tự trọng của tôi sẽ tan vỡ. Anh ấy không tự trọng, lúc nào cũng phải chinh phục thêm một người mới.”

— Rose

“Tôi có lòng tự trọng cao, và tôi bị thu hút bởi thành tựu của người yêu. Lòng tự trọng của tôi không dựa vào anh, nhưng nhờ anh mà nó được củng cố thêm.”

— Ruby

“Lòng tự trọng của tôi còn tăng lên khi biết những người yêu tôi từng qua lại với nhiều phụ nữ khác.”

— Robin

Lòng tự trọng được đo lường qua mức độ đồng tình với những câu khẳng định như: “Tôi thích bản thân mình như chính con người hiện tại,” “Nhìn chung, tôi hài lòng với chính mình,” hay “Đôi lúc tôi cảm thấy mình vô dụng.” Một người có lòng tự trọng cao không sống trong sự so sánh liên tục với người khác. Họ biết chấp nhận bản thân, sống điềm đạm, khiêm nhường, rộng lượng, biết ơn và không mang trong mình cảm giác mình vượt trội hơn người. Dù trong mối quan hệ tình cảm, những người như vậy ít phụ thuộc vào nhau hơn, nhưng sợi dây gắn kết giữa họ lại bền vững và sâu sắc hơn, vì nó được xây dựng trên nền tảng ổn định và căn cốt của sự trưởng thành nội tại. Ngược lại, lòng tự trọng thấp thường đi kèm với chất lượng mối quan hệ thấp, với xu hướng bi quan, ghen tuông, bất an, thù địch, mâu thuẫn và nỗi sợ bị bỏ rơi.

Một mối quan hệ tình cảm được xem là thăng hoa khi nó đạt được chất lượng cao, tức là có sự hài lòng lớn, cam kết bền chặt và sự kết nối thân mật sâu sắc, đồng thời giảm thiểu mâu thuẫn và va chạm. Lòng tự trọng cao giúp cải thiện chất lượng tình yêu, nâng cao sự hài lòng cá nhân và hạnh phúc, đồng thời góp phần vào thành công và mãn nguyện trong các lĩnh vực khác như công việc và sức khỏe. Tuy nhiên, các mối quan hệ chất lượng cao lại không có tác dụng rõ rệt trong việc cải thiện lòng tự trọng, vì lòng tự trọng vốn là một đặc điểm khá ổn định. Theo các nghiên cứu (Erol & Orth, 2016; Orth và cộng sự, 2018), mức độ trung bình của lòng tự trọng có xu hướng tăng dần đến khoảng 60 tuổi, ổn định đến khoảng 70 tuổi, rồi bắt đầu giảm dần sau đó.

Lòng tự trọng phần nào được hình thành từ cách người khác, bao gồm cả người yêu, nhìn nhận và đánh giá ta. Nhưng việc hoàn toàn đặt lòng tự trọng vào tay người yêu là một điều không lành mạnh. Nghiên cứu cho thấy, lòng tự trọng phụ thuộc vào mối quan hệ là một dạng lòng tự trọng dễ tổn thương. Khi đó, những hành động tiêu cực nhỏ của đối phương bị thổi phồng lên và gán cho ý nghĩa cá nhân, khiến ta cảm thấy bị tổn thương như thể giá trị bản thân mình bị đe dọa. Trong hoàn cảnh này, lòng tự trọng thường thấp, kéo theo sự lệ thuộc, cảm giác kém cỏi, thiếu yêu thương và chăm sóc, đồng thời đưa mối quan hệ vào trạng thái cảm xúc lên xuống như tàu lượn. Nếu cả hai người đều rơi vào kiểu lòng tự trọng này, họ có thể gắn bó hơn về mặt cam kết, nhưng lại không hề cảm thấy thỏa mãn hay thân thiết hơn với nhau (Knee và cộng sự, 2008).

Lòng tự trọng cao hoàn toàn trái ngược với tính ái kỷ – nơi con người mang trong mình cảm giác quan trọng quá mức, luôn khao khát được chú ý, cần người khác xác nhận, ngợi ca quá mức nhưng lại thiếu đi sự thấu cảm. Người ái kỷ giống như một xô nước đầy hay một quả bóng căng phồng, chỉ cần một va chạm nhỏ, như một lời phê bình nhẹ nhàng, cũng đủ khiến nước rò rỉ hay quả bóng nổ tung. Lòng tự trọng lại khác, nó không phô trương, không cần sự tung hô, mà vững vàng, bình lặng và không dễ bị lung lay bởi những va chạm đời thường.

Trong các mối quan hệ đa ái (polyamory), lòng tự trọng đóng vai trò then chốt. Có một định kiến cho rằng yêu nhiều người cùng lúc là biểu hiện của sự thiếu tự trọng. Thế nhưng thực tế lại không phải vậy. Người tỏ ra lưỡng lự, dè dặt khi bước vào một mối quan hệ mới có thể là người đang thiếu tự tin, chứ không phải người chủ động mở lòng yêu thêm một người khác. Yêu trong một mối quan hệ đa ái đòi hỏi lòng tự trọng cao, bởi việc so sánh, sự chia sẻ tình cảm với người khác là điều tự nhiên, xảy ra thường xuyên, và chỉ người có nền tảng tự trọng vững chắc mới có thể chấp nhận điều ấy mà không bị tổn thương hay ghen tuông.

Source: Gutesa/Shutterstock

“Làm ơn đừng bật đèn”: Sự Tự Tin và Tình Yêu Thăng Hoa

“Một sự tự tin thật sự luôn đi kèm với sự điềm tĩnh; còn thứ tự tin phô trương, khoa trương chỉ là lớp mặt nạ để che giấu nỗi bất an bên trong. Người thật sự tự tin không sợ bộc lộ điểm yếu, và họ đủ vững vàng để đối diện với nó.” 

— Dina

“Trong buổi hẹn đầu tiên, tôi luôn thể hiện sự tự tin mạnh mẽ và không tỏ ra dễ mến. Những người đàn ông thiếu tự tin không chịu nổi điều đó. Còn ai đủ bản lĩnh vượt qua sự lạnh lùng ban đầu của tôi, thì những buổi tối sau đó sẽ là phần thưởng lớn dành cho họ.” 

— Helen

“Khi gặp gỡ đàn ông, họ thường bị cuốn hút bởi sự tự tin mạnh mẽ của tôi. Thật vậy, chừng nào tôi còn chưa bị cuốn vào tình cảm, tôi vẫn giữ được vẻ lạnh lùng, khó gần. Nhưng khi mối quan hệ trở nên nghiêm túc hơn, tôi lại đánh mất chính sự tự tin ban đầu ấy. Vậy đó có phải là một sự tự tin giả tạo?”
— Orit

Sự tự tin là niềm tin của ta vào khả năng thực hiện tốt một việc gì đó, bao gồm cả những điều giúp tình yêu thăng hoa. Ta có thể có lòng tự trọng cao, cảm thấy mình có giá trị, nhưng không có nghĩa là ta tự tin trong mọi lĩnh vực của cuộc sống. Vì không ai giỏi toàn diện cả. Một vận động viên, một ngôi sao điện ảnh hay một bác sĩ tài năng có thể cực kỳ tự tin vào chuyên môn của mình, nhưng vẫn mang trong lòng sự thiếu tự trọng, và chính điều đó khiến họ cảm thấy trống rỗng, bất hạnh.

Lòng tự trọng cao và sự tự tin trong một lĩnh vực cụ thể chưa chắc đã đồng nghĩa với sự tự tin trong tình yêu hay tình dục. Việc thiếu tự tin trong đời sống gối chăn là điều khá phổ biến. Bởi vì, tình dục không chỉ đòi hỏi kỹ năng mà còn cần sự hòa hợp, một thứ không thể học thuộc như công thức. Những yếu tố tưởng như nhỏ nhặt như mùi cơ thể, ngoại hình... có thể đóng vai trò quan trọng, dù lại rất khó để thay đổi. Thiếu tự tin trong tình dục đôi khi còn bắt nguồn từ hình ảnh tiêu cực về cơ thể mình. Và đó là lý do vì sao có những người chỉ muốn yêu trong bóng tối, nơi không ai thấy được những điều họ sợ hãi nhất về chính mình.

“Anh không phải là tất cả với em”: Tự Hoàn Thiện và Tình Yêu Thăng Hoa

“Em là tất cả đối với anh.”
— Neil Sedaka

“Lúc mới bắt đầu, tôi rất hào hứng khi gặp gỡ những người tình mới. Nhưng giờ đây, tôi cần sự tĩnh lặng, một không gian không nhiễu loạn, nơi tôi có thể tập trung vào điều thực sự quan trọng với mình. Gần đây, tôi đã quyết định thu hẹp các mối quan hệ đa ái để dành nhiều thời gian hơn cho công việc, và vì thế, tôi đã chấm dứt một mối quan hệ tình cảm đầy ý nghĩa.”
— Shai-Li, một phụ nữ đã lập gia đình theo mô hình đa ái (dẫn theo Carmi & Sade-Saadon, 2021)

Tình yêu đôi lứa thường không làm thay đổi đáng kể lòng tự trọng, nhưng lại có thể làm thay đổi hành vi của mỗi người trong cuộc. Người ta nói rằng những người gắn bó thân mật sẽ “tạc hình” nhau theo cách khiến cả hai dần tiệm cận phiên bản lý tưởng của chính mình, và như thế, họ mang lại phiên bản tốt nhất cho nhau. Những câu như “Tôi trở thành một người tốt hơn khi ở bên cô ấy” là điều rất tự nhiên trong những mối quan hệ như vậy (Drigotas, 2002).

Cảm giác tự trọng cao, yếu tố góp phần nâng cao chất lượng mối quan hệ, thường đi kèm với nhu cầu tự hoàn thiện ngày càng rõ rệt trong hôn nhân (và cả những mối quan hệ cam kết khác) (Finkel, 2017). Hôn nhân không chỉ đơn thuần là yêu nhau và đáp ứng nhu cầu vật chất hay tình dục của bạn đời, mà còn là hành trình đáp ứng những nhu cầu sâu xa hơn của chính bản thân ta, trong đó có những nhu cầu không nhất thiết phải được bạn đời lấp đầy. Việc coi trọng sự tự hoàn thiện cũng đồng nghĩa rằng kiểu lòng tự trọng chỉ xoay quanh mối quan hệ là một điều nguy hại không chỉ bởi vì nó khiến ta trở nên phụ thuộc, mà còn vì nó phủ nhận phần cốt lõi của lòng tự trọng: chính là việc được sống trọn vẹn với bản thân mình, thứ đem lại hạnh phúc và cảm giác ý nghĩa trong cuộc đời (Ben-Ze’ev, 2019).

Khi tự hoàn thiện trở thành một giá trị trung tâm, hình ảnh người bạn đời lý tưởng cũng thay đổi theo. Một mặt, ta đòi hỏi ít hơn, bởi bạn đời không còn là “tất cả” của ta nữa, vì thế giới ý nghĩa của ta còn bao gồm những ước mơ riêng, những trải nghiệm độc lập và cả những mối quan hệ bên ngoài. Nhưng mặt khác, yêu cầu lại trở nên sâu sắc hơn, bạn đời không chỉ cần hỗ trợ ta về mặt thực tế hay tình cảm, mà còn phải cùng nhau vun đắp cho sự tự hoàn thiện của cả hai, cùng nhau khơi dậy phần tốt đẹp nhất trong mỗi người. Kiểu quan hệ như thế có chất lượng rất cao, nhưng thực tế lại không dễ tìm.

Tầm quan trọng của lòng tự trọng, sự tự tin và khả năng tự hoàn thiện trong việc xây dựng một tình yêu thăng hoa cho thấy: hạnh phúc của ta, suy cho cùng, phần lớn vẫn phụ thuộc vào chính ta.

Tài liệu tham khảo

Ben-Ze’ev, A. (2019). The arc of love: How our romantic lives change over time. University of Chicago Press.

Carmi, Z. & Sade-Saadon, L. (2021). Relationships wide open (forthcoming).

Drigotas, S. M. (2002). The Michelangelo phenomenon and personal well-being. Journal of Personality, 70, 59–77.

Erol, R. Y., & Orth, U. (2016). Self-esteem and the quality of romantic relationships. European Psychologist, 21, 274-283.

Finkel, E. J. (2017). The all-or-nothing marriage. Penguin.

Knee, C. R., Canevello, A., Bush, A. L., & Cook, A. (2008). Relationship-contingent self-esteem and the ups and downs of romantic relationships. Journal of personality and social psychology, 95, 608-627.

Orth, U., Erol, R. Y., & Luciano, E. C. (2018). Development of self-esteem from age 4 to 94 years. Psychological Bulletin, 144, 1045-1080.

Nguồn: How Self-Esteem and Self-Confidence Power the Most Fulfilling Relationships | Psychology Today