Sự ngu ngốc đang đe dọa tất cả chúng ta

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sự ngu ngốc không đơn thuần là thiếu hiểu biết.
• Sự ngu ngốc trước hết là vấn đề về cảm hứng và động lực.
• Sự kết hợp giữa sự ngu ngốc dai dẳng và những thách thức toàn cầu nghiêm trọng có thể đẩy nhân loại đến một tình thế không thể duy trì lâu dài.

Liệu sự ngu ngốc có phải là nguyên nhân dẫn đến diệt vong của chính chúng ta? Liệu những con người ngu ngốc, bằng những hành động ngu ngốc của mình, có thể làm tê liệt hoặc hủy hoại nền văn minh, thậm chí đẩy toàn thể nhân loại đến bờ tuyệt chủng? Điều đó có thể xảy ra không? Có khả năng xảy ra không? Hay đó là một kết cục không thể tránh khỏi?

Thoạt nghe, cho rằng sự ngu ngốc là một mối đe dọa hiện sinh, tức mối đe dọa có khả năng hủy diệt sự tồn tại của chính chúng ta, có vẻ thật nực cười. Nhưng hãy nhìn vào con đường mà nhân loại đang đi hôm nay, rồi tự hỏi: Liệu chúng ta có thể tiếp tục tồn tại theo cách này mãi được không? Sự kết hợp giữa tính ngu ngốc dai dẳng, những hiểm họa toàn cầu và các công nghệ mới ngày càng mạnh mẽ có thể khiến một thảm họa ở quy mô toàn nhân loại trở thành điều không thể tránh khỏi.

Những hiểm họa lớn nhất của thời đại chúng ta, chiến tranh hạt nhân, biến đổi khí hậu, sự suy giảm đa dạng sinh học, đại dịch, sự tàn phá các hệ sinh thái và nguy cơ xuất hiện một siêu trí tuệ nhân tạo, đều vốn đã phức tạp, nhưng lại càng trở nên nghiêm trọng hơn một cách không đáng có bởi sự ngu ngốc của con người. Quá nhiều quốc gia và tập đoàn đang được điều hành bởi những người thậm chí chưa từng bỏ công sức để tìm hiểu những mối đe dọa ấy. Có lẽ điều đáng lo ngại hơn là một số người thực sự hiểu rõ chúng, nhưng vẫn lựa chọn công khai phớt lờ hoặc phủ nhận sự tồn tại của chúng.

Đáng buồn thay, sự ngu ngốc đôi khi lại đem đến lợi ích cho chính những người nuôi dưỡng nó, trong khi cả thế giới phải trả giá. Nhiều chủ sở hữu, nhà quản lý cơ quan truyền thông và những gương mặt thường xuyên xuất hiện trên màn ảnh đang cổ súy cho những quan điểm phi lý, đi ngược lại các bằng chứng khách quan về những vấn đề sống còn. Họ biến điều đó thành một mô hình kinh doanh có chủ đích: khai thác sự ngu ngốc của đám đông để kiếm tiền, đồng thời lan truyền và khuếch đại nó trên diện rộng. Tình trạng này còn có thể tiếp diễn bao lâu nữa trước khi nhân loại phải đối mặt với một ngày tồi tệ khủng khiếp?

Dù ngày tận thế có xảy ra hay không, sự ngu ngốc vẫn luôn âm thầm bào mòn chúng ta và gây ra những hậu quả vô cùng nghiêm trọng. May mắn thay, chúng ta vẫn có thể đối diện với sự ngu ngốc và tìm cách giảm thiểu nó, ngay cả khi việc loại bỏ hoàn toàn điều này có lẽ là bất khả thi. Nhưng trước hết, cần làm rõ một câu hỏi căn bản: Rốt cuộc, sự ngu ngốc thực sự là gì, và tại sao nó lại phổ biến đến vậy?

Từng là một thuật ngữ y khoa, từ “ngu ngốc” ngày nay đã trở nên phổ biến rộng rãi và bị biến thành vũ khí trong những tương tác thường nhật của chúng ta. Thế nhưng, từ ngữ này mang ý nghĩa sâu xa hơn nhiều so với một lời sỉ nhục đơn thuần. Ngu ngốc không có nghĩa là ít học hay thiếu hiểu biết. Sự thiếu hiểu biết là tình trạng không có kiến thức, và có thể được khắc phục thông qua việc học hỏi. Còn sự ngu ngốc lại bắt nguồn từ việc thiếu mong muốn và/hoặc thiếu nỗ lực để tiếp thu những thông tin mới mẻ, chính xác và hữu ích hơn. Nó nảy sinh từ sự kháng cự ngoan cố trước việc học hỏi và tự điều chỉnh nhận thức khi đứng trước những thông tin mới đáng tin cậy hơn.

Trí thông minh và trình độ học vấn không phải lúc nào cũng giúp chúng ta tránh được sự ngu ngốc. Ngay cả những người có năng lực tư duy xuất chúng, sở hữu thành tích học thuật đáng nể, đôi khi vẫn có thể hành xử vô cùng ngu ngốc. Ngu ngốc không phải là không có khả năng suy nghĩ. Ngu ngốc là từ chối nỗ lực suy nghĩ.

Việc một người phản đối vắc-xin vì chưa từng tìm hiểu lịch sử phát triển của vắc-xin hay cơ chế hoạt động của chúng có thể được khắc phục bằng một cuốn sách hay, hoặc một cuộc trò chuyện đúng lúc với một người có hiểu biết. Nhưng nếu người đó phản đối vắc-xin vì chủ động lựa chọn tin vào những lời công kích gay gắt của một người làm podcast không có chuyên môn, thay vì những lời giải thích dựa trên bằng chứng khoa học của các nhà virus học và dịch tễ học, thì vấn đề ấy có lẽ không thể giải quyết chỉ bằng việc cung cấp thêm kiến thức thông thường.

Sự ngu ngốc không bị giới hạn bởi biên giới quốc gia, điều kiện kinh tế, hệ tư tưởng chính trị, tôn giáo, sắc tộc hay bất kỳ ranh giới nào khác. Chúng ta không thể giải quyết vấn đề này chỉ bằng cách dạy mọi người ghi nhớ những danh sách sự kiện, hay cho tất cả mọi người chụp cộng hưởng từ não bộ (MRI). Cách tiếp cận phù hợp hơn là nhìn nhận sự ngu ngốc như một vấn đề liên quan đến cảm hứng và động lực. Đáng tiếc, điều đó cũng có nghĩa là khắc phục sự ngu ngốc là một thách thức vô cùng khó khăn.

Image by ulleo from Pixabay

Tôi đã giảng dạy đủ nhiều lớp khoa học và lịch sử để hiểu rằng việc giải thích những chuyến đổ bộ lên Mặt Trăng của chương trình Apollo diễn ra như thế nào, hay loài Homo erectus đã chế tạo công cụ ra sao, thực chất không quá khó. Nhưng thắp lên ngọn lửa trong tâm trí mỗi học sinh, giữ cho các em luôn tò mò, luôn khao khát khám phá và tìm hiểu nhiều hơn nữa, lại đòi hỏi những nỗ lực thực sự. Truyền đạt kiến thức có thể chỉ cần lời nói và thông tin; nhưng khơi dậy niềm say mê học hỏi trong một tâm trí lại là một công việc hoàn toàn khác.

Chúng ta cần can đảm đối diện với một sự thật khó chấp nhận về bộ não con người, vốn thường được ca ngợi như một kỳ quan của tự nhiên: sự ngu ngốc là một kết quả bình thường và có thể dự đoán được trong hoạt động nhận thức của chúng ta. Những cơ chế mặc định của bộ não khiến chúng ta dễ dàng mắc phải những nhận thức sai lệch, những sai lầm và những lời dối trá. Các niềm tin và hành vi thiếu sáng suốt thường nảy sinh một cách tự nhiên từ chính những quá trình thông thường chi phối cách chúng ta tri giác và suy nghĩ mỗi ngày. Bộ não liên tục sử dụng những lối tắt trong tư duy, vốn có thể dẫn đến sai lầm, và không ngừng đánh lừa chính chúng ta. Chúng ta không thể chỉ vì thế mà lên án bộ não, bởi nó đã tiến hóa trong môi trường tiền sử, nơi sự sống còn là ưu tiên tối thượng. Tuy nhiên, ít nhất, chúng ta có thể học cách nhận biết phần nào những gì đang diễn ra bên trong tâm trí mình, rồi chủ động nỗ lực để phát hiện và ngăn chặn những lời dối trá, những ảo tưởng nguy hiểm nhất trước khi chúng dẫn dắt chúng ta đi quá xa.

Bước đi đầu tiên và cũng vô cùng quan trọng để giảm bớt sự ngu ngốc của con người là giúp nhiều người hiểu ra rằng tất cả chúng ta đều đang sống trong một sân khấu phi lý, tựa như ngôi nhà gương trong một hội chợ, nơi mọi hình ảnh đều bị bóp méo và chẳng có gì hoàn toàn giống với thực tại. Sự khiêm nhường và thận trọng là điều thiết yếu, bởi thế giới mà chúng ta nhìn thấy, nghe thấy, cảm nhận, suy nghĩ và ghi nhớ chỉ giống với thực tại khách quan một cách mơ hồ. Khi quan sát thế giới xung quanh, bộ não không đơn thuần ghi lại những gì đôi mắt tiếp nhận, mà còn tạo dựng nên những hình ảnh đã được chọn lọc, chỉnh sửa và lược bỏ rất nhiều chi tiết. Suy nghĩ sáng suốt và lý trí chưa bao giờ là điều tự động xảy ra, càng không phải việc dễ dàng, bởi mọi suy nghĩ của chúng ta đều bị bao phủ bởi những thiên kiến nhận thức, cảm xúc và niềm tin đã hình thành từ trước. Chúng ta cũng không nhớ lại quá khứ một cách chính xác như những gì mình từng trải qua. Thay vào đó, bộ não kể cho chúng ta nghe những câu chuyện được cá nhân hóa về chính quá khứ ấy. Đó là lý do tư duy phản biện – nỗ lực có chủ đích nhằm đánh giá bằng chứng, đồng thời xem xét cẩn trọng những gì ta tri giác, suy nghĩ, kết luận và ghi nhớ – chính là điều kiện tiên quyết không thể thỏa hiệp nếu muốn giảm thiểu sự ngu ngốc trên diện rộng.

Là con người, không ai trong chúng ta hoàn toàn thoát khỏi sự ngu ngốc. Câu hỏi lớn nhất là: khi cùng nhau sống trong một xã hội, chúng ta sẵn sàng để sự ngu ngốc tập thể đi xa đến mức nào? Không ai từng hứa rằng sự tồn tại này sẽ dễ dàng. Bóng ma tuyệt chủng luôn rình rập mọi loài sinh vật. Nếu hy vọng tiếp tục tồn tại trên hành tinh này, chúng ta phải tìm ra lời giải cho những vấn đề khổng lồ trong những năm tới, những thập kỷ, thế kỷ, thậm chí hàng thiên niên kỷ sắp tới. Và khi nhận ra rằng những thách thức nghiêm trọng nhất của thời đại chúng ta đang bắt nguồn từ sự ngu ngốc, hoặc bị nó làm cho trầm trọng thêm, có lẽ đã đến lúc chúng ta phải nghiêm túc hơn trong việc giải quyết vấn đề này. Mọi chuyện cần bắt đầu từ việc khơi dậy cảm hứng và động lực trong con người, tất cả mọi người, ở bất cứ nơi đâu, để họ biết suy nghĩ thấu đáo hơn và thường xuyên rèn luyện khả năng tư duy của mình.