Vì sao bạn không cần phải chọn chỉ một phiên bản của chính mình

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Con người tự nhiên mang trong mình nhiều bản sắc khác nhau tùy theo vai trò và hoàn cảnh.
• Các nghiên cứu cho thấy việc sở hữu nhiều khía cạnh của bản thân có thể giúp tăng khả năng thích ứng và sức bền tâm lý.
• Những tia sáng sáng tạo thường xuất hiện khi các phần khác nhau trong bản sắc của ta giao thoa với nhau.
• Khi dung hòa những phần khác nhau của chính mình, ta có thể sống chân thật và ý nghĩa hơn.

Có lẽ bạn cũng từng nhận ra rằng mình xuất hiện theo những cách khác nhau tùy vào nơi mình đang ở. Cách bạn nói chuyện trong một cuộc họp công việc có thể không giống cách bạn trò chuyện cùng những người bạn thân thiết. Phiên bản của bạn trong một buổi họp mặt gia đình cũng có thể khác với con người bạn khi đang theo đuổi một niềm đam mê riêng.

Điều này thường được gọi là “chuyển đổi cách ứng xử”, khi ta điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp với môi trường xã hội. Nhưng thực ra còn có điều sâu xa hơn đang diễn ra: Thay vì chỉ có một bản sắc cố định, chúng ta sở hữu nhiều phiên bản khác nhau của chính mình, mỗi phiên bản xuất hiện trong những vai trò và bối cảnh khác nhau.

Bạn có thể là một người làm nghề chuyên nghiệp, một người cha hoặc người mẹ, một vận động viên, một người chăm sóc, một kẻ lữ hành, một nhạc sĩ, một nhà khoa học, hay một người viết. Đôi khi, những vai trò ấy khiến ta có cảm giác như chúng thuộc về những thế giới hoàn toàn khác nhau. Nhiều người thậm chí còn cảm thấy áp lực phải tách biệt chúng ra, như thể một bản sắc nào đó phải được coi trọng hơn những bản sắc còn lại.

Nhưng con người chưa bao giờ chỉ là một điều duy nhất.

Tâm lý học về những “cái tôi” khác nhau

Các nghiên cứu trong tâm lý học nhân cách cho thấy con người tự nhiên sắp xếp bản sắc của mình thành nhiều “khía cạnh bản thân” khác nhau. Những khía cạnh ấy thể hiện qua các vai trò, các mối quan hệ, và những lĩnh vực cuộc sống khác nhau, tất cả cùng hợp lại để tạo nên cảm nhận rộng lớn hơn về con người mình. Mô hình nhận thức–xã hội về “sự phức hợp của bản thân” do Patricia Linville đề xuất cho rằng những người sở hữu nhiều khía cạnh bản thân có ý nghĩa thường có khả năng phục hồi tốt hơn khi đối diện với căng thẳng.

Nói một cách đơn giản, khi cảm nhận về bản thân của bạn không bị dồn cả vào một vai trò duy nhất, sự ổn định tâm lý của bạn sẽ ít mong manh hơn.

Nếu một người chỉ định nghĩa bản thân thông qua sự nghiệp, thì một thất bại trong công việc có thể khiến họ cảm thấy như toàn bộ con người mình sụp đổ. Nhưng nếu ai đó còn nhìn thấy mình là một người bạn tốt, một người sáng tạo, một người dẫn dắt, một vận động viên, hay một người luôn học hỏi, thì những thử thách trong một lĩnh vực sẽ không làm lung lay toàn bộ bản thân họ. Những phần khác của con người họ vẫn còn nguyên vẹn.

Nhà xã hội học Peggy Thoits (1983) đã kiểm nghiệm điều bà gọi là “giả thuyết tích lũy bản sắc”, ý tưởng rằng việc sở hữu nhiều bản sắc xã hội có liên hệ với mức độ căng thẳng tâm lý thấp hơn. Kết quả từ các khảo sát cộng đồng đã ủng hộ giả thuyết này, cho thấy các bản sắc xã hội mang lại ý nghĩa và cấu trúc cho hành vi của con người, từ đó giúp bảo vệ chúng ta khỏi lo âu và trầm cảm.

Thay vì khiến ta bị chia nhỏ hay rời rạc, việc mang trong mình nhiều khía cạnh bản thân thực ra có thể tạo nên một “giàn đỡ tâm lý” vững vàng.

Source: Stephanie Fellay / Unsplash

Vì sao chúng ta thường cảm thấy phải chọn một điều

Dẫu vậy, nhiều người vẫn cảm thấy một áp lực âm thầm buộc mình phải thu hẹp bản thân lại. Đặc biệt trong môi trường nghề nghiệp, sự chuyên môn hóa thường được khen thưởng. Những câu chuyện văn hóa cũng thường tôn vinh các nhãn danh tính đơn lẻ: bác sĩ, nghệ sĩ, doanh nhân, vận động viên.

Nhưng đời sống con người hiếm khi diễn ra gọn gàng trong những chiếc hộp như vậy.

Khi con người trưởng thành và tích lũy trải nghiệm, bản sắc của họ cũng dần thay đổi và mở rộng. Có người bắt đầu sự nghiệp trong khoa học nhưng vẫn giữ tình yêu với âm nhạc. Có người vừa là cha mẹ vừa là doanh nhân, vừa là luật sư vừa là họa sĩ, vừa là giáo viên vừa là người chạy bộ. Những bản sắc ấy không nhất thiết phải cạnh tranh với nhau. Thực ra, chúng thường làm giàu cho nhau. Và đôi khi, chính khi những ý tưởng từ các lĩnh vực khác nhau va chạm, những tia sáng sáng tạo nhất lại bất ngờ xuất hiện. 

Nơi sáng tạo cất cánh: tại điểm giao thoa

Các nghiên cứu về nhận thức cho thấy tư duy sáng tạo thường xuất hiện khi bộ não kết nối những thông tin thuộc các lĩnh vực tưởng chừng chẳng liên quan gì đến nhau. Khi con người tham gia vào nhiều hoạt động trí tuệ hoặc sáng tạo khác nhau, họ mở rộng phạm vi ý tưởng và góc nhìn mà mình có thể tiếp cận.

Những nghiên cứu chụp ảnh não gần đây cũng phát hiện rằng khả năng suy luận so sánh giữa các lĩnh vực khác nhau (tức là khả năng nhìn ra mối liên hệ giữa những lĩnh vực tưởng như không liên quan) giúp giải thích mối quan hệ giữa sự kết nối của các mạng lưới trong não và mức độ sáng tạo của từng cá nhân. Điều này cho thấy việc bắc cầu giữa các miền tri thức khác nhau không chỉ là một thói quen tư duy, mà còn là một năng lực thần kinh riêng biệt.

Vì thế, nơi giao thoa giữa các bản sắc của chúng ta có thể trở thành mảnh đất màu mỡ cho tư duy sáng tạo.

Chẳng hạn, một người được đào tạo trong lĩnh vực khoa học có thể mang sự chính xác và khả năng phân tích vào công việc nghệ thuật. Ngược lại, nền tảng sáng tạo có thể giúp một nhà khoa học truyền đạt những ý tưởng phức tạp một cách rõ ràng hơn, hoặc nhìn nhận vấn đề theo những cách ít ai ngờ tới.

Những sự giao thoa ấy không phải là điều làm ta xao lãng khỏi “bản sắc thật” của mình. Trái lại, chúng thường chính là nguồn gốc của những đổi mới. Steve Jobs từng nổi tiếng khi nói rằng phong cách chữ và triết lý thiết kế đặc trưng của Apple được truyền cảm hứng từ những lớp học thư pháp ông từng theo học thời đại học, một ví dụ sống động cho thấy những sở thích tưởng như chẳng liên quan, sau này có thể gặp nhau và tạo nên sự đổi mới.

Dung hòa những phần khác nhau của chính mình

Nhiều người dành nhiều năm tin rằng các khía cạnh khác nhau trong con người mình nên được giữ tách biệt. Đặc biệt, bản sắc nghề nghiệp thường được bảo vệ rất kỹ, như thể nếu để lộ những mối quan tâm sáng tạo, người ta sẽ bị nhìn nhận là kém nghiêm túc hoặc thiếu tập trung.

Đã có một thời gian dài, tôi cũng nhìn cuộc đời mình theo cách đó. Trước khi theo đuổi ngành tâm lý học, tôi từng học văn học Anh và viết văn sáng tạo. Viết lách, đặc biệt là thơ, là một phần quan trọng giúp tôi hiểu và cảm nhận thế giới. Nhưng khi sự nghiệp dần chuyển hướng sang khoa học và tâm lý học lâm sàng, tôi đã lặng lẽ đặt phần ấy của mình sang một bên, không chắc liệu hai bản sắc ấy có thể cùng tồn tại trong một không gian hay không.

Thế rồi theo thời gian, tôi bắt đầu nhận ra rằng những vai trò ấy thực ra không hề cạnh tranh với nhau. Cả việc viết lách lẫn tâm lý học, theo cách riêng của chúng, đều là những nỗ lực để hiểu trải nghiệm con người. Một bên tiếp cận bằng nghiên cứu và bằng chứng; bên kia tiếp cận bằng ngôn từ và ẩn dụ.

Chúng không hề xung đột. Chúng chỉ đơn giản là hai lăng kính cùng hướng về một câu hỏi.

Một cách nhìn linh hoạt và bền bỉ hơn về bản sắc

Ngày càng nhiều nhà tâm lý học nhận ra rằng hạnh phúc và sự an ổn không chỉ đến từ việc có một cảm nhận rõ ràng về bản thân, mà còn từ việc cảm nhận ấy đủ linh hoạt. Những nghiên cứu dựa trên Acceptance and Commitment Therapy cho thấy những người có sự linh hoạt tâm lý, tức là có khả năng điều chỉnh hành vi mềm dẻo theo từng vai trò và bối cảnh, thường báo cáo mức độ trầm cảm, lo âu và căng thẳng thấp hơn trong những giai đoạn khó khăn của cuộc sống, so với những người có khái niệm bản thân cứng nhắc và quá thu hẹp.

Sự linh hoạt trong nhận thức cho phép bộ não thay đổi góc nhìn, cập nhật niềm tin, và hòa nhập những trải nghiệm mới vào một cảm nhận bản thân thống nhất. Khi bản sắc trở nên quá hẹp, những thử thách trong một lĩnh vực duy nhất có thể khiến ta cảm thấy như cả thế giới của mình đang lung lay. Nhưng khi con người nhận ra rằng mình chứa đựng nhiều vai trò, nhiều mối quan tâm và nhiều năng lực khác nhau, thì những vấp ngã ở một nơi sẽ không định nghĩa toàn bộ con người họ.

Theo nghĩa đó, khả năng phục hồi không chỉ là sức chịu đựng trước khó khăn. Nó còn là khả năng thích nghi, chuyển dịch, dung hòa và tiếp tục bước đi, mà không dồn toàn bộ bản thân vào một vai trò hay một kết quả duy nhất.

Điều này không có nghĩa là từ bỏ sự cam kết hay tập trung. Ngược lại, nó nhắc ta rằng bản sắc con người luôn có nhiều lớp và không ngừng thay đổi. Những phần khác nhau trong con người bạn, nghề nghiệp, sáng tạo, các mối quan hệ, trí tuệ, không phải là những phiên bản cạnh tranh của cùng một cái tôi.

Chúng đều là những nguồn lực mà bạn có thể tìm đến. Bạn nhiều hơn tấm danh thiếp công việc của mình. Bạn cũng nhiều hơn một vai trò mà mình từng chọn trong đời. Và những phần của bạn từng tưởng như chẳng liên quan, cuối cùng có thể trở thành chính những sợi chỉ đan lại với nhau, làm cho cuộc đời bạn bền bỉ hơn, sáng tạo hơn, ý nghĩa hơn, và cũng thú vị hơn. 

References

P, A. S., & S, G. (2025). Acceptance and Commitment Therapy and Psychological Well-Being: A Narrative Review. Cureus, 17(1), e77705. https://doi.org/10.7759/cureus.77705

Lin Yang, Rongcan Zeng, Xueyang Wang, et al. Cross-domain analogical reasoning ability links functional connectome to creativity. Authorea. July 22, 2024. DOI: 10.22541/au.172165110.02797509/v1

Thoits, P. A. (1983). Multiple identities and psychological well-being: A reformulation and test of the social isolation hypothesis. American Sociological Review, 48(2), 174–187. doi.org/10.2307/2095103

Linville, P. W. (1987). Self-complexity as a cognitive buffer against stress-related illness and depression. Journal of Personality and Social Psychology, 52(4), 663–676. doi.org/10.1037/0022-3514.52.4.663

Tác giả: Elizabeth Mateer Ph.D.

Nguồn: Why You Don’t Have to Choose Just One Version of Yourself | Psychology Today