Vì sao có những người dễ phòng thủ đến thế

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Trong các mối quan hệ trưởng thành, cần có khả năng cùng nhau nói ra và giải quyết những bức xúc.
• Phản ứng phòng thủ có nhiều hình thức: công kích, chối bỏ, bịa đặt, né tránh và “gaslighting”.
• Đôi khi, vì sức khỏe tinh thần, người ta buộc phải chấm dứt mối quan hệ với một người quá phòng thủ.

Phạm vi các mối quan hệ của con người, gia đình, bạn bè, tình cảm và công việc, có thể mang lại nhiều điều tích cực hoặc tiêu cực, tùy thuộc vào đặc điểm tính cách của những người liên quan. Bài viết này tập trung vào một đặc điểm cụ thể: sự phòng thủ, và những ảnh hưởng của nó đối với những người ở trong các mối quan hệ gần gũi.

Những ví dụ về phản ứng phòng thủ

Hầu như ai trong chúng ta cũng từng gặp một người có khuynh hướng dễ trở nên phòng thủ. Phản ứng phòng thủ có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: công kích bằng lời nói, chối bỏ (phủ nhận những gì đã được nói ra), bịa đặt (nói dối trắng trợn), né tránh (không cho phép bất kỳ cuộc trao đổi nào về vấn đề đó), “gaslighting” (chẳng hạn gọi người kia là “điên”, hoặc ám chỉ rằng người kia có vấn đề) và nhiều cách khác.

Ở tận gốc rễ, mọi hành vi phòng thủ đều có chung một điều: gửi đến người đối diện một thông điệp rằng điều họ đang nói là sai, là có vấn đề. Không chỉ vậy, thông điệp còn ngầm nói rằng người kia đã “vượt quá giới hạn” (một kiểu ngôn ngữ trừng phạt mang tính độc đoán) khi dám đề cập đến chuyện đó hay tìm cách buộc họ phải chịu trách nhiệm. Thông điệp cuối cùng là: mọi sự đối chất dù công bằng hay hợp lý đến đâu đều không thể chấp nhận và sẽ không được cho phép.

Image: Estrada Anton/Shutterstock

Phác họa ngắn gọn chân dung tính cách của người dễ phòng thủ

Những người phòng thủ thường có vấn đề với việc kiểm soát và quyền lực, và họ nhìn bất kỳ ai đối chất hay đòi họ chịu trách nhiệm như một mối đe dọa. Họ nói chung không thoải mái với cảm xúc, đặc biệt là việc tự quản lý cảm xúc của mình. Họ không thích “cùng nhau đi qua” những vấn đề cảm xúc theo cách hợp tác mà người trưởng thành được kỳ vọng. Họ có thể rất bốc đồng, phản ứng cảm xúc nhanh và mạnh, mà không kịp dừng lại để suy nghĩ thấu đáo, cân bằng. Và cuối cùng, họ thường né tránh sự gần gũi cảm xúc quá sâu với người khác.

Điều gì xảy ra trong não khi một người phản ứng nhanh, dữ dội và phòng thủ

Khi một người trở nên vô cùng phòng thủ, hệ viền trong não, vùng liên quan đến việc xử lý cảm xúc, được kích hoạt. Các chuyên gia sức khỏe tâm thần gọi phản ứng này là nguyên thủy, nhưng có thể hiểu đơn giản là mang màu sắc “bản năng” của loài vật. Con người có bộ não và đặc biệt là vỏ não, vô cùng tinh vi và phức tạp. Chúng ta có khả năng thực hiện rất nhiều hoạt động tinh thần khiến mình khác biệt với các loài thú khác. Nhưng cũng cần nhớ rằng, ở tận nền tảng, con người vẫn là những sinh vật sống, biết thở, mang trong mình những hệ thống sinh tồn tự động để tự bảo vệ.

Nói cách khác, chẳng ai gọi một con cá sấu là “ác” khi nó xé nát một người đánh cá. Vì sao? Bởi ta hiểu rằng cấu trúc não của cá sấu khác với não người. Dù cách con người tự bảo vệ mình có vẻ khác, chẳng hạn bằng cách trở nên phòng thủ, thì phản ứng ấy cũng nguyên thủy, nhanh chóng và, đúng vậy, bắt nguồn từ não bộ, chẳng khác gì phản ứng của cá sấu. Điều quan trọng là những người trong các mối quan hệ cần hiểu rằng: những gì diễn ra trong não chúng ta khi tranh cãi hay xung đột phần lớn quyết định những điều ta nói ra và những việc ta làm.

Phiên bản ngắn gọn về lý do vì sao người phòng thủ lại phòng thủ

Một người trở nên phòng thủ để né tránh trách nhiệm và khiến người kia phải chùn bước.

Phiên bản đầy đủ, sâu hơn về lý do vì sao người phòng thủ lại phòng thủ

Những người trưởng thành có sự phát triển cảm xúc lành mạnh hiểu rằng: mọi mối quan hệ thành công, dưới bất kỳ hình thức nào, đều cần đến sự tôn trọng lẫn nhau — trong đó có việc lắng nghe góc nhìn của người kia và đôi khi phải điều chỉnh hành vi của mình để đáp ứng những nhu cầu cảm xúc của người đang bức xúc. Khi một người phản ứng phòng thủ quá nhanh và không có lý do chính đáng, họ gửi đi một thông điệp rõ ràng và mạnh mẽ: “Dừng lại đi; anh sai rồi.”

Ngay trong khoảnh khắc ấy, người đang bức xúc thường cảm thấy sững sờ và hoang mang, như thể bỗng nhiên bị biến thành đối thủ hay kẻ thù, hoàn toàn phủ nhận lịch sử gắn bó trước đó của hai người như những người đồng hành. Trong tình huống này, người ta thường muốn thốt lên: “Khoan đã, là tôi đây mà! Anh còn nhớ không? Sao anh phản ứng như thể không quen tôi, hay tệ hơn, như thể anh ghét tôi vậy.” Ở những khoảnh khắc người kia trở nên phòng thủ nhanh và vô cớ như thế, những cơ chế phòng vệ tâm lý đã được hình thành suốt nhiều năm bỗng được kích hoạt, như một cách để bảo vệ cái tôi của họ.

Những cách đơn giản để xử lý khi ai đó trở nên phòng thủ với bạn

Trước hết, điều không nên làm: đừng nói “Anh đang phòng thủ đấy.” Thực ra, tốt nhất đừng nhắc đến từ này trong bất kỳ hoàn cảnh nào, bởi chỉ cần nghe thấy nó cũng đủ khiến tình hình bùng nổ hơn. Người hay phòng thủ vốn đã biết đó là một khiếm khuyết trong tính cách của mình, vì họ đã nghe lời phàn nàn ấy từ rất nhiều người trước bạn.

Hãy thử làm theo những bước đơn giản sau: dừng lại vài giây, hoặc lâu hơn, ngay khi bạn nhận ra phản ứng phòng thủ; nhìn sang một vật gì đó, bất cứ thứ gì trong không gian xung quanh, để tự phân tán và giảm nguy cơ bạn cũng bị cuốn vào phản ứng cảm xúc bản năng; cân nhắc nhẹ nhàng rời khỏi cuộc trò chuyện và bình tĩnh nói: “Cho tôi một chút để sắp xếp lại suy nghĩ”; sau đó, trao đổi với một vài người bạn đáng tin cậy để xem phản ứng ấy có thực sự là một dấu hiệu đáng lo hay không; và cuối cùng, tự hỏi mình xem sự phòng thủ này là một khuôn mẫu kéo dài hay chỉ là một lần hiếm hoi.

Thông điệp cuối cùng

Nhiều người gặp rắc rối trong các mối quan hệ công việc hay cá nhân, nhưng có những mối quan hệ rõ ràng là không lành mạnh hơn những mối quan hệ khác. Nếu một người thỉnh thoảng mới phòng thủ, có lẽ bạn vẫn có thể chấp nhận được; nhưng nếu họ không bao giờ thật sự cho phép bạn nói ra những bức xúc của mình, thì rất có thể đó là điều bạn không thể cam chịu lâu dài.

Có những vấn đề giữa người với người nghiêm trọng và dai dẳng đến mức, về lâu dài, người cảm thấy bị phủ nhận và bức bối sẽ quyết định rời bỏ mối quan hệ ấy, dù là tìm một công việc mới hay chấm dứt một mối quan hệ cá nhân, như một cách để bảo vệ sức khỏe tinh thần của chính mình. Những ai đang vật lộn với hoàn cảnh như vậy nên nhớ rằng: làm việc cùng một nhà trị liệu có giấy phép hành nghề là một trong những con đường hiệu quả nhất để bảo đảm rằng mọi quyết định được đưa ra đều là những quyết định lành mạnh.

Tác giả: Seth Meyers Psy.D.

Nguồn:  Why Certain People Can Get So Defensive | Psychology Today