3 dấu hiệu cho thấy bạn đang trải qua “tê liệt cảm xúc”

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• An toàn cảm xúc là trạng thái bạn cảm thấy đủ vững vàng để bộc lộ toàn bộ những cảm xúc của mình.
• Tê liệt cảm xúc là khi khả năng cảm nhận cảm xúc bị suy giảm, thường xuất hiện như một cách để tự bảo vệ bản thân.
• Việc nhầm lẫn giữa an toàn cảm xúc và tê liệt cảm xúc có thể khiến chúng ta mắc kẹt trong những khuôn mẫu tưởng chừng an toàn, nhưng thực ra không hề như vậy.

Trong tâm lý học đại chúng, cũng như trong những cuộc trò chuyện thường ngày, người ta hay nói những câu như: “Tôi chỉ muốn cảm thấy an toàn” hay “Cứ tê liệt cảm xúc thì tôi mới chịu đựng được.”

Nhưng các nghiên cứu khoa học cùng với quan sát lâm sàng cho thấy: an toàn cảm xúc và tê liệt cảm xúc là hai trạng thái tâm lý hoàn toàn khác nhau. Khi ta nhầm lẫn chúng với nhau, sự trưởng thành bên trong có thể bị chậm lại, ta dần tách mình khỏi sự hỗ trợ của người khác, và cuối cùng mắc kẹt trong những thói quen tưởng chừng mang lại cảm giác an toàn nhưng thực ra lại không phải vậy.

Trước khi đi sâu vào các dấu hiệu của sự nhầm lẫn này, chúng ta cần hiểu rõ hai khái niệm để có thể tự phân biệt:

An toàn cảm xúc là trạng thái bạn cảm thấy đủ vững vàng để bộc lộ toàn bộ những cung bậc cảm xúc của mình. Trạng thái này bắt nguồn từ niềm tin rằng trong các mối quan hệ và môi trường sống của bạn, sự kết nối nâng đỡ, lòng tin và sự chấp nhận là điều có thể tồn tại.

Trong khi đó, tê liệt cảm xúc là khi khả năng cảm nhận cảm xúc bị suy giảm. Đây thường là phản ứng đối phó của tâm trí trước những căng thẳng quá sức, những sang chấn tâm lý, hoặc những xung đột nội tâm sâu sắc.

Trớ trêu thay, tê liệt cảm xúc đôi khi lại mang đến cảm giác giống như an toàn, bởi nó làm giảm bớt nỗi đau tinh thần. Nhưng cảm giác “không còn gì quan trọng nữa” ấy không phải là sự an toàn thật sự; nó giống như một sự tắt nguồn của tâm trí. Và các nghiên cứu cũng cho thấy điều đó.

Ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra cách mà tê liệt cảm xúc xuất hiện trong bối cảnh lâm sàng. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2024 được công bố trên JAMA Network Open cho thấy những người từng trải qua sang chấn, đặc biệt là những người mắc rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), thường trải qua những dao động cảm xúc rất nhanh và mạnh.

Các triệu chứng tê liệt cảm xúc đặc biệt làm trầm trọng thêm khuôn mẫu này: họ có thể phản ứng rất mạnh với các kích thích tiêu cực, rồi ngay sau đó lại đóng băng cảm xúc. Vì thế, dù trong khoảnh khắc họ có thể cảm thấy tê liệt giúp mình chịu đựng được, nhưng rõ ràng đó không phải là một trạng thái cân bằng hay an toàn. Thực chất, nó chỉ là một cơ chế sinh tồn của tâm lý.

Trong khi đó, một bài viết năm 2023 trên The Lancet Psychiatry cho rằng an toàn cảm xúc là nền tảng của sức khỏe tinh thần tổng thể, đặc biệt trong môi trường trị liệu, nơi việc giảm bớt đau khổ cảm xúc nhưng vẫn giữ được khả năng bộc lộ cảm xúc là một mục tiêu quan trọng.

Bài viết này nhấn mạnh rất rõ rằng: an toàn cảm xúc phải giúp con người kết nối và tự điều hòa cảm xúc, chứ không phải khiến họ trở nên xa cách hay tách rời cảm xúc của chính mình.

Với bối cảnh đó, dưới đây là ba dấu hiệu quan trọng cho thấy điều bạn đang trải qua có thể không phải là an toàn cảm xúc, mà là tê liệt cảm xúc.

Source: A. G. / Unsplash

1. Bạn thích không cảm thấy gì hơn là cảm thấy khó chịu

An toàn cảm xúc là một trạng thái mong manh nhưng bình yên, nơi bạn có thể cảm nhận cảm xúc của mình mà không sợ bị phán xét hay bị đe dọa. Điều đó không có nghĩa là bạn sẽ không bao giờ khó chịu; chỉ là bạn có thể chịu đựng sự khó chịu ấy, với sự hỗ trợ và không cần phải đóng băng cảm xúc.

Ngược lại, tê liệt cảm xúc thường đi kèm với sự chai lì cảm xúc hoặc trạng thái cảm xúc phẳng lặng. Bạn có thể mô tả trải nghiệm của mình như thể không cảm thấy gì cả, dù là tốt hay xấu.

Sự vắng mặt của cảm xúc này đôi khi khiến ta tưởng rằng mình đã đạt được một kiểu “miễn nhiễm” trước những tổn thương tinh thần. Nhưng thực ra, đó chỉ là một cơ chế phòng vệ của tâm trí.

Các nghiên cứu về tê liệt cảm xúc (đặc biệt trong bối cảnh sang chấn và căng thẳng) cho thấy trạng thái này đi kèm với sự suy giảm phản ứng cảm xúc, và điều đó hoàn toàn khác với một trải nghiệm cảm xúc được điều hòa lành mạnh và an toàn.

Nếu bạn nhận ra xu hướng này trong hành vi của mình, có lẽ bạn nên tự hỏi bản thân vài câu hỏi:

• Tôi có nhận ra những thay đổi cảm xúc rất nhỏ (niềm vui, sự khó chịu, nỗi buồn…) hay phần lớn thời gian tôi chỉ thấy trống rỗng?
• Khi một điều có ý nghĩa xảy ra, tôi có cảm nhận được nó, dù chỉ một chút, hay tôi chỉ thờ ơ cho qua?

Nếu trong cả hai tình huống bạn đều nghiêng về lựa chọn thứ hai, có thể bạn đã nhầm lẫn khuynh hướng tê liệt cảm xúc của mình với cảm giác an toàn cảm xúc.

2. Bạn né tránh hoặc kìm nén cảm xúc thay vì học cách hòa hợp với chúng

An toàn cảm xúc cho phép mọi cảm xúc đều có chỗ tồn tại, kể cả những cảm xúc khó chịu nhất, mà không khiến ta hoảng loạn, thu mình lại hay tự trách móc bản thân.

Một người thật sự cảm thấy an toàn về mặt cảm xúc hiểu rằng, thậm chí ở mức độ của hệ thần kinh, sự an toàn ấy đến từ việc điều hòa cảm xúc, chứ không phải xóa bỏ chúng.

Ngược lại, tê liệt cảm xúc thường biểu hiện qua việc né tránh, kìm nén, hoặc “tắt nguồn” cảm xúc. Bạn có thể nhận ra một vài khuôn mẫu quen thuộc ở những người đang rơi vào trạng thái này, chẳng hạn như:

• Đổi chủ đề ngay khi câu chuyện chạm đến cảm xúc
• Cảm thấy xa cách với những người mình yêu thương
• Tự làm mình bận rộn hoặc tìm cách xao lãng để không phải đối diện với cảm xúc

Những cách phản ứng này không phải là dấu hiệu của sự làm chủ cảm xúc; chúng chỉ là những cách để né tránh. Và ngày nay, gần như ai cũng biết rằng né tránh và kìm nén là những chiến lược đối phó kém thích nghi. Chúng chỉ khiến nỗi khổ tâm kéo dài theo thời gian, chứ không mang lại sự an toàn hay khả năng điều hòa cảm xúc thật sự.

Để dễ phân biệt, hãy thử nhìn vào sự khác nhau sau:

An toàn cảm xúc thừa nhận sự tồn tại của cảm xúc, chấp nhận cả những khó chịu, và từ đó nuôi dưỡng lòng tin trong các mối quan hệ.

Tê liệt cảm xúc, ngược lại, chặn đứng cảm xúc, né tránh sự khó chịu và dần làm suy yếu sự kết nối giữa con người với nhau.

Nếu đời sống cảm xúc của bạn trở nên phẳng lặng, nhạt nhòa, hoặc phần lớn thời gian bạn không biết mình đang cảm thấy gì, đó là một dấu hiệu rất điển hình của tê liệt cảm xúc.

3. Bạn chỉ cảm thấy “an toàn” khi mình tách rời khỏi cảm xúc

Đây là một dấu hiệu rất quan trọng của tê liệt cảm xúc và cũng là điều khiến nhiều người dễ nhầm lẫn nhất.

Những người rơi vào trạng thái tê liệt cảm xúc đôi khi tin rằng họ đang an toàn về mặt cảm xúc, đơn giản vì họ không còn cảm thấy đau đớn nữa. Nói cách khác, họ diễn giải, hay đúng hơn là hiểu sai, sự tê liệt của mình như một lớp áo giáp bảo vệ.

Nhưng vấn đề nằm ở đây: an toàn cảm xúc thật sự không tách bạn ra khỏi trải nghiệm sống; nó giúp bạn đứng vững ngay bên trong những trải nghiệm ấy.

Tê liệt cảm xúc có thể mang lại cảm giác giống như an toàn, bởi nó loại bỏ mọi rủi ro cảm xúc. Nhưng sự an toàn ấy chỉ là một ảo ảnh.

Trong tâm lý học về sang chấn, tê liệt cảm xúc thường được xem là một phản ứng sinh tồn, chứ không phải một trạng thái cảm xúc thích nghi lành mạnh. Trong nghiên cứu năm 2024 trên JAMA Network Open đã nhắc đến ở trên, 1.440 người từng trải qua sang chấn cho biết họ vừa trải qua cảm giác tê liệt, vừa có những phản ứng tiêu cực rất mạnh.

Nói cách khác, hệ thần kinh của họ dao động giữa trạng thái bị đe dọa và trạng thái tắt lịm, chứ không phải một trạng thái điều hòa cảm xúc ổn định và an toàn.

Trái lại, an toàn cảm xúc giống như một nền tảng vững vàng, cho phép bạn tiếp cận cảm xúc của mình mà không bị chúng cuốn trôi.

Nếu bạn muốn biết sự bình ổn cảm xúc của mình được xây dựng trên an toàn hay trên tê liệt, hãy thử tự hỏi bản thân một câu:

Bạn chỉ cảm thấy an toàn khi mình không cảm thấy gì cả? Hay bạn vẫn có thể trải nghiệm đầy đủ những thăng trầm cảm xúc, cả cao lẫn thấp, mà không bị chúng làm gục ngã?

Nếu sự bình yên của bạn đến từ sự tách rời và vô cảm, rất có thể đó là dấu hiệu cho thấy bạn đang dựa vào một cơ chế đối phó kém thích nghi để trốn tránh cảm xúc của chính mình.

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 3 Signs You're Experiencing 'Emotional Numbing' | Psychology Today