"Hoàng tử trong mơ" hay cái bẫy gắn mác người tình?

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Sự ngọt ngào, cảm giác hợp nhau hay sợi dây kết nối "tri kỷ" đôi khi lại là vỏ bọc tinh vi của sự thao túng, hạ thấp giá trị và kiểm soát.
• Sự gắn bó tổn thương và cơ chế "ban phát ngọt ngào" nhỏ giọt khiến nạn nhân mãi quẩn quanh, không thể dứt ra dù đang chịu nhiều tổn thương.
• Nếu một mối quan hệ khiến bạn luôn nghi ngờ chính mình, thì vấn đề không nằm ở sự "nhạy cảm thái quá" của bạn đâu.

Chúng ta vẫn thường gọi người cũ đột nhiên biến mất sau ba tháng hẹn hò, hay một ai đó thích làm trung tâm của vũ trụ là kẻ ái kỷ, kẻ phản xã hội. Nhưng thực tế, những người mang nét tính cách này ban đầu lại hiện lên đầy cuốn hút, si mê và có một sức hút khó cưỡng (Hare, 1999).

Những thuật ngữ này thường gắn liền với Hội chứng Rối loạn Nhân cách Phản xã hội hoặc Rối loạn Nhân cách Ái kỷ: họ thiếu vắng lòng trắc ẩn một cách kinh niên, thích thao túng, dối trá, bốc đồng, tự cao tự đại và bất chấp quyền lợi của người khác.

Trong cuốn tiểu thuyết Quý ông Ripley tài ba của Patricia Highsmith, sự quyến rũ của Tom khiến người ta mất đi sự phòng bị và không thể không yêu mến, ngay cả khi những hành vi của anh ta ngày một biến chất:

“Nếu bạn muốn tỏ ra vui vẻ, u sầu, khao khát, trầm tư hay lịch thiệp, bạn chỉ cần diễn những vai đó qua từng cử chỉ của mình.”

Không phải cứ ai nói dối, lừa dối hay ích kỷ cũng đều mắc bệnh lý. Nhưng khi sự thao túng, thói vô cảm không biết ăn ăn và việc trốn tránh trách nhiệm đã trở thành một hệ thống lặp đi lặp lại, đó có thể là dấu hiệu của một vấn đề nghiêm trọng hơn rất nhiều.

Dưới đây là những dấu hiệu cho thấy có thể bạn không chỉ đang yêu một người "ngại mở lòng", mà là đang ở cạnh một kẻ hoàn toàn không có lòng trắc ẩn hay lương tri.

image: Hananeko_Studio/Shutterstock

1. Khởi đầu đẹp như một giấc mơ

Lúc mới yêu, họ cho bạn cảm giác đây chính là "tri kỷ" cuộc đời mình. Họ thích gu âm nhạc của bạn, nâng niu những nét tính cách vụn vặt, và đồng cảm sâu sắc với những tổn thương tuổi thơ bạn từng qua. Họ luôn xuất hiện đúng lúc với món ăn vặt bạn yêu thích, hiểu rõ từng ngóc ngách xúc cảm của bạn trên giường. Mọi thứ hòa hợp đến kỳ lạ. Chưa bao giờ bạn thấy mình được thấu hiểu đến thế.

Nhưng liệu sự hoàn hảo này có thực sự tồn tại?

Trong cuốn tiểu thuyết Cô gái mất tích (Gone Girl), nhân vật Amy từng mô tả cách cô biến mình thành "Cô gái tuyệt vời" – tự nhào nặn bản thân thành bất cứ hình mẫu nào mà đối phương khao khát: “Trở thành Cô gái tuyệt vời nghĩa là tôi phải là một phụ nữ nóng bỏng, thông minh, hài hước, mê bóng đá, biết chơi bài poker, thích đùa tục và thoải mái ợ hơi...” (Gillian Flynn).

Cảm giác như hai tâm hồn đang hòa quyện, nhưng thực chất, đó thường là quá trình "thu thập dữ liệu". Họ âm thầm gom nhặt mọi thông tin về bạn để sau này dùng chính chúng bóp méo ký ức, xuyên tạc hành động và dần cô lập bạn khỏi những người thân yêu (Hare, 1999).

2. Hào nhoáng và hoàn hảo trước mắt thiên hạ

Bạn ngỡ như mình đã thực sự tìm thấy chàng hoàng tử trong truyện cổ tích. Bạn bè bạn quý mến họ. Bố mẹ bạn thương yêu họ. Ngay cả người phục vụ bàn cũng bật cười trước những câu đùa duyên dáng của họ. Trông họ thật hào phóng, chu đáo, biết quan tâm và tràn đầy tự tin.

Thế nhưng, chỉ cần mọi chuyện không đi đúng ý họ, chiếc mặt nạ quyến rũ ấy sẽ lập tức rơi xuống.

Khi bạn thẳng thắn hỏi họ về một tin nhắn đáng ngờ hay một điều gì đó bất hợp lý, họ chỉ thở dài: “Em làm anh kiệt sức quá.” Để rồi hai mươi phút sau, chính bạn lại là người phải mở lời xin lỗi vì đã “phản ứng thái quá”. Và khi đêm xuống, bạn lại thở phào nhẹ nhõm, thầm biết ơn vì họ đã không bỏ rơi mình.

Hình ảnh hoàn hảo ngoài xã hội chính là chiếc khiên che chắn tốt nhất của họ. Nếu bạn có cố gắng giãi bày với ai đó về những tổn thương phía sau cánh cửa đóng kín, cái bạn nhận lại có thể là: “Ôi, anh ấy không bao giờ làm thế đâu,” hoặc “Do cậu nhạy cảm quá thôi.”

Và cứ thế, từng chút một, bạn bắt đầu hoài nghi chính thế giới quan của mình (Millon và cộng sự, 2004).

3. Bạn luôn rơi vào trạng thái tự hoài nghi chính mình

Bạn không ngừng tua đi tua lại các cuộc hội thoại trong đầu. Bạn có thể thề rằng mọi chuyện rõ ràng không diễn ra như thế. Bạn chụp màn hình các tin nhắn. Bạn bắt đầu nghi ngờ chính trí nhớ của mình.

Bạn thấy bất an bồn chồn khi họ không trả lời tin nhắn. Nhưng lạ thay, ngay cả khi họ trả lời, bạn cũng chẳng thể thấy bình yên.

Một trong những chiếc "phao cứu sinh" đáng tin cậy nhất lúc này chính là hệ thần kinh của bạn. Nếu bạn luôn cảm thấy căng thẳng mệt mỏi, lúc nào cũng phải dò xét tâm trạng của đối phương, gồng mình lên chờ đợi những lời chỉ trích, hay rơi vào trạng thái mơ hồ, trống rỗng sau mỗi cuộc trò chuyện, thì đó là vì cơ thể bạn đã nhận ra mối nguy hại từ trước khi lý trí cố tìm lý do để bao biện (van der Kolk, 2014).

Năng lượng từ họ quá dồn dập, và mọi thứ có thể đảo chiều rất nhanh, từ sự ngọt ngào, khăng khít bỗng chốc hóa thành cơn giông bão. Mối quan hệ này thường lặp lại một vòng lặp định sẵn: tâng bốc lên mây, hạ thấp giá trị, rồi đột ngột lạnh lùng, rời bỏ.

Chiêu trò "ban phát ngọt ngào" rồi lại "bỏ đói cảm xúc" này kích hoạt chính vùng não bộ liên quan đến chứng nghiện cờ bạc. Bộ não sẽ tự động tiết ra dopamine để mong chờ những giây phút làm hòa, khiến bạn rơi vào trạng thái "nghiện" mối quan hệ này và không thể dứt ra, dù biết rõ nó đang bào mòn tâm can mình từng ngày (Fisher, 2021).

4. Họ chỉ muốn nhận về chứ không muốn cho đi

Những lời nói dối của họ có thể vặt vãnh, nhưng cũng có thể vô cùng động trời.

Mọi chuyện có thể bắt đầu từ việc họ đã ở đâu khi không nghe điện thoại của bạn. Rồi dần dà, nó leo thang thành việc bắt cá hai tay, thao túng tiền bạc, hay thuyết phục ai đó đổ vốn vào một dự án ma không có thật.

Sự lừa lọc và lợi dụng thường được cài cắm một cách tinh vi vào dòng chảy của mối quan hệ. Trong mắt họ, người khác không phải là một người bạn đồng hành bình đẳng, mà chỉ là công cụ để họ tìm kiếm sự công nhận, danh vọng, tiền tài, sự cung phụng về cảm xúc hay quyền kiểm soát.

Họ luôn tự cho mình cái quyền được trục lợi từ người khác, từ việc ở nhờ miễn phí, đòi hỏi chu cấp tài chính, bòn rút chỗ dựa tinh thần, cho đến việc lợi dụng cơ hội hay địa vị của đối phương (Black, 2021).

5. Họ bốc đồng, thất thường và bất cần

Hành động của họ hoàn toàn bị chi phối bởi tâm trạng nhất thời, những cám dỗ hay cảm xúc bộc phát. Họ nói được nhưng không làm được. Họ dễ nổi cáu, hung hăng và sẵn sàng lao vào các cuộc xung đột. Họ luôn chuyện bé xé ra to, vơ mọi thứ vào mình và khiến những người xung quanh luôn có cảm giác lo sợ, như thể đang phải "bước đi trên vỏ trứng".

Họ có thể phóng xe bạt mạng, thản nhiên phá vỡ các quy tắc, hoặc có những hành vi đẩy người khác vào thế nguy hiểm. Họ luôn ngạo mạn tin rằng hậu quả hay luật lệ chỉ dành cho người khác chứ không phải mình. Họ hành xử như thể bản thân đứng trên pháp luật và những chuẩn mực xã hội thông thường không có giá trị với họ.

6. "Hồi chuông cảnh báo" hay chỉ là một ngày tồi tệ?

Họ có thể bật khóc nức nở (dù chỉ là diễn) để trốn tránh trách nhiệm, hoặc đột nhiên "nhớ lại" một tổn thương tuổi thơ nào đó ngay khi bị chất vấn. Họ cũng có thể dùng chiêu trò đe dọa chia tay một cách đầy kịch tính ngay giữa cuộc cãi vã. Tuy nhiên, việc một người có những hành vi này không đồng nghĩa với việc họ chắc chắn mắc hội chứng rối loạn nhân cách.

Câu hỏi cốt lõi mà chúng ta cần tự vấn là: Hành vi đó có lặp đi lặp lại theo thời gian không? Trong các mối quan hệ khác họ có như vậy không? Họ có nhìn nhận lại sau những hậu quả do mình gây ra không? Khi bị góp ý, họ có thực sự thay đổi để tốt lên, hay chỉ đang tìm cách che giấu tinh vi hơn?

7. Họ diễn cảnh hối lỗi nhưng thâm tâm không hề cảm nhận được

Ai trong đời cũng có lúc phạm sai lầm, nhưng cách chúng ta đối diện với sai lầm ấy, liệu có dám chịu trách nhiệm và nỗ lực hàn gắn hay không, mới là điều cốt lõi.

Ngay cả khi mở lời xin lỗi, họ cũng chẳng hề có một chút cố gắng thực tế nào để sửa đổi hành vi. Họ có thể khóc lóc, tỏ ra vô cùng đau khổ, nhưng tất cả chỉ mang lại cảm giác như một vở kịch được dàn dựng công phu. Họ không bao giờ chủ động bù đắp tổn thương. Những lời hứa hẹn của họ trôi tuột đi mà không có một sự nhất quán nào. Thay vì nhận lỗi về mình, họ luôn tìm cách đổ vấy trách nhiệm cho người khác.

Họ dường như không có khả năng đặt mình vào vị trí của người khác để thấu cảm. Nơi họ, người ta hiếm khi nhìn thấy một sự cắn rứt lương tâm hay lòng trắc ẩn chân thành. Mọi chuyện cứ thế khép lại rồi lại tái diễn. Những chiếc bẫy độc hại ấy cứ lặp đi lặp lại thành một vòng lặp không hồi kết (Hare, 1999).

“Những lý do chúng ta viện cớ để bao biện cho họ thật nực cười, nhưng chúng chẳng là gì so với những lời tự lừa dối mà chúng ta dành cho chính bản thân mình.” 

― Kate Elizabeth Russell, Vanessa của tôi, bóng tối của tôi

Vì sao buông tay lại khó đến thế?

Những người tình mang nét tính cách ái kỷ hay phản xã hội thường là những người biết cách thêu dệt nên một khúc dạo đầu say đắm nhất.

Nguồn năng lượng ấy có một mãnh lực thật khó gọi tên. Sự hòa hợp về thể xác đầy cuồng nhiệt. Cái nhìn chạm nhau mang một cảm giác linh thiêng, gắn kết. Và sự gắn bó từ những tổn thương chung (trauma bonding) lại thường bị lầm tưởng là một tình yêu sâu sắc, đậm sâu.

Chính vì vậy, khi họ đột ngột thu mình và lạnh nhạt, bạn sẽ hoàn toàn sụp đổ.

Cơ chế "ban phát ngọt ngào" nhỏ giọt, sự quan tâm đầy bất chợt xen kẽ giữa những khoảng cách thờ ơ, vô hình trung tạo nên một chiếc bẫy bám chấp tâm lý vô cùng nặng nề. Hệ thần kinh của bạn cứ mãi bấu víu vào những phút giây thăng hoa ngập tràn hạnh phúc và run rẩy sợ hãi trước những vực sâu của sự ghẻ lạnh (Fisher, 2021).

Nếu bạn cảm thấy mình đang ở trong vòng lặp này

Nếu bạn nhận ra mình đang trong một mối quan hệ với một người có những dấu hiệu trên, hãy đặt sự an toàn của bản thân lên hàng đầu. Hãy tìm một người đáng tin cậy bên ngoài mối quan hệ để sẻ chia. Hãy ghi lại những biểu hiện lặp đi lặp lại của họ. Hãy tìm kiếm sự đồng hành từ các chuyên gia tâm lý. Bởi đôi khi, việc bước ra khỏi vũng lầy ấy cần nhiều hơn là một ý chí quyết tâm thuần túy.

Không phải cứ người yêu nào ích kỷ hay ngại mở lòng cũng đều là kẻ phản xã hội. Nhưng nếu bạn luôn phải sống trong cảm giác bất an, bị đe dọa, bị thao túng, bị hạ thấp giá trị, bị lợi dụng hay kiệt quệ cả về tâm trí lẫn thể xác, thì đó là một thực tế cần phải nhìn nhận.

Tình yêu đích thực không bao giờ là một cuộc chiến cân não đầy mệt mỏi. Tình yêu, vốn dĩ phải là bến đỗ an yên và nâng đỡ tâm hồn nhau. Nếu từ sâu thẳm bên trong, có một tiếng nói nhỏ cứ liên tục thầm thì với bạn rằng: “Mọi chuyện đang không ổn,” thì có lẽ, mối quan hệ ấy thực sự đang có vấn đề rồi. 

References

Balan, D (2023). Re-Write: A Trauma Workbook of Creative Writing and Recovery in Our New Normal. Routledge.

Balan, D. (2024). Confidently Chill: An Anxiety Workbook for New Adults. Routledge.

Black, D. W. (2021). Bad boys, bad men: Confronting antisocial personality disorder (Sociopathy) (3rd ed.). Oxford University Press.

Fisher, J. (2021). Transforming the living legacy of trauma: A workbook for survivors and therapists. PESI Publishing.

Hare, R. D. (1999). Without conscience: The disturbing world of the psychopaths among us. The Guilford Press.

Millon, T., Grossman, S., Millon, C., Meagher, S., & Ramnath, R. (2004). Personality disorders in modern life (2nd ed.). John Wiley & Sons, Inc.

van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Tham khảo Psychology Today