Khi nào nên biết từ bỏ

Chúng ta thường coi sự kiên trì, hay sự quyết tâm theo đuổi đến cùng, là một giá trị tích cực vô điều kiện. Văn hóa của chúng ta tràn ngập những lời cổ vũ cho việc theo đuổi ước mơ và mục tiêu một cách bền bỉ: "Không bao giờ bỏ cuộc", "Người chiến thắng không bao giờ từ bỏ", hay thậm chí là "Thất bại tốt hơn".

Chúng ta không thể tránh khỏi những câu chuyện thành công, nơi người ta kể về những gian khổ đã qua, về khoảnh khắc suýt chút nữa đã buông xuôi, và làm thế nào mà việc nhất quyết không bỏ cuộc cuối cùng đã mở lối đến thành công.

Nhưng liệu kiên trì có phải lúc nào cũng là phương án đúng đắn? Việc không chịu từ bỏ liệu có thể gây ra những hệ lụy tâm lý cho chính bản thân người đó, cho gia đình, hay cho các mối quan hệ cốt lõi của họ? Có lẽ đã đến lúc chúng ta nên cân nhắc lại triết lý về sự kiên trì, và đánh giá lại những lợi ích tiềm năng của việc từ bỏ, trong những trường hợp mà sự buông bỏ ấy có thể mang lại cảm giác nhẹ nhõm và mở ra những lối đi mới, thỏa nguyện hơn.

Image by Tama66 from Pixabay

Sự hà khắc của niềm tin kiên trì

Trong cuốn sách On Giving Up xuất bản năm 2024, nhà phân tâm học Adam Phillips cho rằng sự kiên trì có thể khép lại tâm trí chúng ta trước những khía cạnh khác của cuộc sống: "Thứ áp lực phải hoàn thành bằng được mọi việc có thể trở thành một sự hà khắc, khiến tầm nhìn của chúng ta bị thu hẹp một cách quá mức," ông viết.

Những hình thức kiên trì quá đà có thể biến thành sự ám ảnh tâm lý và mang gánh nặng biểu tượng, gây ra tổn thương hoặc làm xao nhãng các khía cạnh quan trọng khác. Hãy nghĩ về một người nghiện công việc mải miết chạy theo một chức danh hay mức lương nhất định, hoặc một vận động viên miệt mài theo đuổi chiếc cúp vô địch bằng mọi giá.

Mỗi người có thể ẩn giấu một hy vọng thầm kín rằng mọi đau đớn và hy sinh rồi sẽ được đền đáp xứng đáng. Điều này có thể đúng với một số ít người, nhưng với vô số người mà mục tiêu mãi không thành hiện thực, thì sau đó sẽ ra sao? Rồi sẽ đến lúc ta phải đưa ra quyết định: Đi tiếp hay quay đầu.

Chẳng hạn như trong những mối quan hệ đầy trắc trở, chúng ta có thể chạm đến mốc ranh giới mà ở đó ta phải lựa chọn: Tới cùng vì nó, tìm kiếm giải pháp qua trị liệu tâm lý đôi lứa, hay chấp nhận tìm kiếm một sự gắn kết phù hợp hơn ở nơi khác.

Thời gian là yếu tố cốt lõi: Bạn có thể cảm thấy càng phung phí thời gian vào một mối quan hệ bế tắc, cơ hội tìm thấy một người phù hợp hơn càng khép lại. Làm sao chúng ta biết được khi nào mình đã kiên nhẫn đủ lâu cho một kết nối? Đã trị liệu tâm lý đôi lứa đủ chưa? Hay đã làm đủ các bài trắc nghiệm nhân cách rồi?

Quản lý cảm giác xấu hổ khi từ bỏ

Thường thì rào cản lớn nhất ngăn ta từ bỏ chính là sự xấu hổ. Điều này có thể xuất phát từ việc ta phải thừa nhận một sự thật phũ phàng: Năng lực hay tài năng của bản thân không đáp ứng được kỳ vọng. Ta có thể bị buộc phải đối mặt với những ngộ nhận mang tính văn hóa: Có lẽ sự chăm chỉ và nỗ lực hết mình thực ra là chưa đủ để đạt được ước mơ. Có lẽ thành công phụ thuộc vào may mắn, cơ hội, hay đặc quyền cũng nhiều như sự siêng năng. Có lẽ tôi đã kết hôn quá sớm hoặc với những kỳ vọng ngây thơ. Có lẽ tôi đã không lường trước được những gì mình phải trải qua khi dấn thân vào trường luật hay khóa đào tạo phi công. Nhưng mặt khác, làm sao tôi có thể biết trước những gì chờ đợi mình khi mà định nghĩa của trải nghiệm mới luôn là chưa từng có tiền lệ?

Trong cuộc sống, có những sự hy sinh là vô ích và cũng có những sự hy sinh là xứng đáng, nhưng ta không thể phân biệt được chúng ngay từ đầu. Ta lại thường kỳ vọng bản thân phải toàn trí toàn năng. Ta mong rằng người mình yêu và kết hôn ở tuổi 20 vẫn sẽ là người ấy sau hai lần sinh con, những lần thay đổi sự nghiệp, chuyển nhà, cùng vô số biến cố về sức khỏe thể chất và tâm thần. Khi kỳ vọng bị thực tế quật ngã, một số người trong chúng ta chọn cách né tránh việc thừa nhận và chỉ đơn thuần là cắn răng chịu đựng, và có thể sự kiên trì đó cũng mang lại chút thành quả nào đó. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ ta không bao giờ dự đoán trước được liệu sự cắn răng chịu đựng ấy có thực sự mang lại trái ngọt hay không.

Về việc thấu hiểu giới hạn của bản thân

Có lẽ chúng ta cần nhìn nhận việc buông bỏ hay từ bỏ với sự trân trọng giống như cách ta vẫn tôn vinh sự bền bỉ và kiên trì. Suy cho cùng, dũng cảm bước đi cũng đòi hỏi sự can đảm, bản lĩnh và lòng khiêm nhường không kém gì việc cố chấp ở lại. Cần có sự dũng cảm để cất lời: "Điều này không thể tiếp tục được nữa", "Tôi đã sai", hay "Tôi đang phải trả giá quá đắt".

Sự tổn thương về cái tôi và cảm giác chênh chao khi rơi vào khoảng trống vô định là điều khó tránh khỏi khi ta nghỉ một công việc mình không thích hoặc chấm dứt một mối quan hệ mà chẳng thể biết trước điều gì đang chờ đợi ở phía bên kia. Những con đường mới có thể tươi sáng hơn, nhưng cũng có thể tồi tệ hơn hoặc chẳng có gì thay đổi.

Người ta thường tìm đến trị liệu tâm lý khi đứng trước những ngã rẽ cuộc đời, phải lựa chọn giữa việc kiên định nối tiếp hành trình hay từ bỏ để chuyển hướng. Dù nhà trị liệu với tư cách người ngoài cuộc có thể rất muốn đưa ra lời khuyên, nhưng rốt cuộc, đánh giá xem có nên từ bỏ hay không, khi nào và bằng cách nào vẫn là trách nhiệm của mỗi cá nhân. Một chìa khóa quan trọng mà tôi thường gợi ý xoay quanh năng lượng và động lực nội tại: Khi một người cảm thấy mình đã cạn kiệt mọi sinh lực có thể bỏ ra, và việc buông tay sẽ mang lại cảm giác nhẹ nhõm, thì có lẽ dòng chảy năng lượng trong họ đã thực sự chuyển dịch.

Từ bỏ không đơn thuần là sự buông xuôi, mà còn là một quá trình trút bỏ gánh nặng, và thậm chí là tiến hóa. Nó có thể đồng nghĩa với việc nuôi dưỡng một phần mới mẻ khác trong chính con người mình. Và đó hoàn toàn có thể là sự trưởng thành và vươn lên phía trước, không kém gì việc mải miết theo đuổi một mục tiêu.