Tâm lý học đằng sau việc những phẩm chất tốt nhất lại là thứ dễ khiến bạn mắc kẹt nhất
CÁC ĐIỂM CHÍNH
- Mô hình "năng lượng thiên tài" của nhà tâm lý học Diana Hill hé lộ cách các thế mạnh cốt lõi có thể biến thành điểm yếu chí mạng.
Hiệu ứng Einstellung chỉ ra rằng những giải pháp quen thuộc sẽ ngăn cản khả năng nhận thức các lối đi tốt hơn của chúng ta một cách rõ rệt. - Tò mò, chứ không phải nỗ lực gượng ép, mới là cơ chế giúp nới lỏng sự kìm kẹp của tình trạng "mắc kẹt tư duy".
Trong cuốn sách mới Wise Effort (Nỗ lực Thông minh), tiến sĩ Diana Hill đã mang đến một hình ảnh vô cùng ấn tượng: Một chú chim bay vào bếp của cô qua cánh cửa mở, hoảng loạn và lao thẳng về phía ô cửa kính lớn vì nhầm đó là lối thoát. Nó đâm sầm vào kính, ngã xuống sàn, gượng dậy rồi lại tiếp tục thử, lần này nỗ lực hơn, với sự cuống quýt còn lớn hơn trước.
Tiến sĩ Hill, một nhà tâm lý học lâm sàng, viết: "Hình ảnh đó thật gần gũi, phải không? Chúng ta cứ mải cuốn theo cuộc sống, làm những việc quen thuộc, rồi bất chợt nhận ra mình đang rơi vào bế tắc. Và chúng ta phản ứng hệt như chú chim ấy. Chúng ta nghĩ chỉ cần dốc sức bay mạnh hơn, đi nhanh hơn, hoặc ép bản thân nỗ lực nhiều hơn thì sẽ thoát ra được."
Chú chim ấy có thừa sự nỗ lực, nhưng chính sự nỗ lực đó lại đang đi ngược lại mục tiêu của nó. Đó là một hình ảnh ẩn dụ hoàn hảo cho những cố gắng của con người. Thứ mà chúng ta giỏi nhất (bay về phía bầu trời), trong những hoàn cảnh không phù hợp, lại có thể trở thành chính thứ kìm hãm chúng ta. Chuyên môn vững vàng nhất của chúng ta cũng có thể là rào cản lớn nhất. Làm thế nào để chúng ta có thể buông nhẹ sự thấu hiểu chuyên môn của mình, và đón nhận nó với một sự linh hoạt lớn hơn?
Bẫy Thiên tài
Mỗi người trong chúng ta đều sở hữu một sự kết hợp độc đáo, mang dấu ấn cá nhân giữa các thế mạnh, điều mà Hill gọi là "năng lượng thiên tài". Ở đây, cô dựa trên nguồn gốc tiếng La Mã của từ này, nơi mà "genius" chỉ một vị thần hộ mệnh được tin là luôn coi sóc một cá nhân hay một gia đình. "Thiên tài" của bạn, theo mô tả của Hill, là sự hòa quyện giữa tính cách, tài năng, sở thích, thế mạnh phẩm chất và trí tuệ cảm xúc, những điều tạo nên một bản thể duy nhất là bạn. Đó là sự kiên trì đã gây dựng nên sự nghiệp của bạn, và cũng là sự nhạy cảm tinh tế khiến bạn trở thành người bạn mà ai cũng muốn gọi điện giãi bày lúc nửa đêm.
Góc nhìn của Hill cho rằng năng lượng thiên tài, nguồn lực thắp sáng những thành tựu rực rỡ nhất và những mối quan hệ sâu sắc nhất của bạn, cũng chính là thứ dễ hủy hoại bạn nhất khi bị lạm dụng hoặc đặt sai hướng. Đây chính là hình ảnh của bạn trong vóc dáng chú chim kẹt trong căn bếp, liên tục lao mỏ vào mặt kính. Thế mạnh lớn nhất của bạn lại ẩn chứa chính phương thức thất bại dễ xảy ra và dễ đoán nhất của bạn.
Robert Kaplan và Robert Kaiser, khi nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học tổ chức, đã chỉ ra rằng các thế mạnh lãnh đạo vận hành theo một đường cong: Sự quyết đoán là một tài sản quý giá cho đến khi nó biến thành sự áp đặt độc đoán, và lòng trắc ẩn nâng đỡ bạn tuyệt vời cho đến khi nó chuyển hóa thành sự né tránh xung đột. Họ nhận thấy rằng hầu hết các nhà lãnh đạo gần như không hề nhận thức được đâu là ranh giới đó. Họ chỉ đơn thuần tiếp tục làm nhiều hơn những điều từng giúp họ được cất cân.
Nhà tâm lý học nhận thức Erik Dane đã dùng thuật ngữ "sự hằn sâu nhận thức" để chỉ cơ chế sâu xa hơn đang vận hành ở đây. Bạn càng tích lũy nhiều chuyên môn trong một lĩnh vực, các sơ đồ tâm trí của bạn lại càng trở nên cứng nhắc. Đúng là bạn sẽ trở nên nhanh hơn và hiệu quả hơn, nhưng bạn cũng mất đi khả năng nhìn thấy những giải pháp nằm ngoài các mô thức sẵn có. Thật nghịch lý khi các đại kiện tướng cờ vua đôi khi lại chậm hơn các kỳ thủ tầm trung trong việc giải quyết những thế cờ đòi hỏi nước đi phá cách. Chuyên môn xây nên những bức tường bao quanh tư duy của bạn. Thậm chí có một biến thể cụ thể hơn của hiện tượng này mang tên Hiệu ứng Einstellung: Khi con người đã biết một giải pháp cho một vấn đề, giải pháp quen thuộc đó sẽ ngăn cản họ nhận thức một giải pháp khác tốt hơn một cách rõ rệt. Các nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt cho thấy ánh nhìn của người tham gia có xu hướng hướng về đáp án quen thuộc một cách vô thức, ngay cả khi một lựa chọn vượt trội hơn đang nằm ngay trước mắt.
Tất cả những điều này cuối cùng đều chỉ về cùng một hiện tượng chung: Chuyên môn thật tuyệt vời, nhưng nó thu hẹp góc nhìn và khiến chúng ta mù tịt trước những khả năng khác giá trị hơn.
Ba Cạm bẫy
Như Hill đã chia sẻ sâu hơn trong một cuộc trò chuyện gần đây, chúng ta thường vô tình sập bẫy vào một chuỗi các "kịch bản tiềm thức" đã đi sâu vào tâm trí, những kịch bản này định hình cách chúng ta tiếp cận một tình huống nhất định.
Để tách mình ra khỏi những kịch bản đó, điều cốt lõi là phải trực diện đặt câu hỏi cho chúng. "Có phải mình đang kẹt trong một câu chuyện tự kể? Mình có đang bám chấp quá chặt vào điều gì đó? Hay mình đang trốn chạy sự khó chịu?" Việc đưa những câu hỏi này vào bất kỳ tình huống nào cũng có thể mang lại sự hỗ trợ vô cùng hữu ích.
Chính Hill cũng từng trải qua điều này. Vào năm 2021, cô là đồng dẫn chương trình cho một kênh podcast tâm lý học thành công rực rỡ. Kênh đã đạt gần hai triệu lượt tải về và đang đứng trước những hợp đồng tài trợ béo bở. Mọi thứ nhìn từ bên ngoài đều hoàn hảo.
Nhưng cô lại muốn dừng lại. Cô khao khát được khám phá những ý tưởng nằm ở vùng ranh giới giữa tâm lý học và tâm linh, nhưng chính "thiên tài" kiên trì - phẩm chất đã gây dựng nên sự nghiệp của cô, lại giữ chân cô ở lại. Cô bắt đầu xuất hiện những cơn hoảng loạn trước các cuộc họp nhóm. Cơ thể cô đang thét lên đòi hỏi sự thay đổi, trong khi tâm trí vẫn lặp lại kịch bản cũ: hãy bay mạnh hơn nữa, hãy dốc sức đâm xuyên qua tấm kính.
Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (ACT) mà Hill áp dụng gọi điều cô đã làm sau đó là "sự linh hoạt tâm lý". Hàng trăm nghiên cứu đã chứng minh đây là một trong những chỉ số dự báo mạnh mẽ nhất về sức khỏe tinh thần và sự bình an nội tại. Đó là khả năng chuyển đổi chiến lược của một người dựa trên những gì khoảnh khắc hiện tại thực sự đòi hỏi, thay vì cứ mặc định làm theo những gì từng hiệu quả trong quá khứ.
Thưởng thức lại Hương vị Quả dâu tây
Vậy điều gì có thể giúp ta nới lỏng sự kìm kẹp này? Trong một cuộc trò chuyện gần đây, Hill đã đưa ra một gợi ý tưởng chừng như đơn giản: sự tò mò. Cô thực hiện một sự phân biệt cốt yếu giữa hai dạng tò mò chính. Đầu tiên là "sự tò mò do thiếu hụt": cảm giác ngứa ngáy muốn tìm ngay câu trả lời, tra cứu cho bằng được để khép lại vấn đề. Và dạng thứ hai là "sự tò mò do hứng thú": kiểu tò mò dẫn lối đến nhiều câu hỏi hơn, cảm nhận được chính sự "chưa biết" cũng là một trạng thái dung dưỡng sự sáng tạo.
Hill lập luận rằng chúng ta có thể bước vào trạng thái "tò mò do hứng thú" dễ dàng hơn mình tưởng. "Nếu bạn nếm một quả dâu tây, bạn thường nghĩ mình đã biết tống tận hương vị của nó rồi. Nhưng nếu bạn thực sự tò mò, mỗi quả dâu tây lại mang đến một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt. Chúng ta luôn mặc định rằng mình đã biết rõ mọi thứ. Hãy thử tưởng tượng xem điều gì sẽ xảy ra nếu bạn bước vào một cuộc họp ở công ty với tâm thế ấy."
Đây chính là một trong những cách cốt lõi giúp chúng ta tự giải thoát mình khỏi "bẫy thiên tài": Hãy tò mò về những gì đang diễn ra ở hiện tại, thay vì mặc định làm theo những gì bạn nghĩ mình đã biết. Hãy mở rộng góc nhìn của bạn, và bắt đầu tò mò xem liệu điều bạn giỏi nhất có thực sự là điều mà khoảnh khắc này đang cần hay không.
