Khoa học đằng sau sự bướng bỉnh của trẻ

NHỮNG ĐIỂM QUAN TRỌNG

• Nghiên cứu chỉ ra rằng, theo dòng phát triển của năm tháng, sự "không nghe lời" của trẻ sẽ dịch chuyển từ phản kháng cực đoan sang những lời từ chối giản đơn.
• Một tiếng "không" dứt khoát thực chất là tín hiệu cho thấy con đang chuyển mình: từ chỗ chống đối cha mẹ sang bước đầu tự khẳng định bản sắc cá nhân.
• Những đứa trẻ ngoan ngoãn một cách tuyệt đối lại thường là những đứa trẻ dễ mang trong mình nhiều âu lo và vụn vỡ tổn thương.
• Nới lỏng những ranh giới không cần thiết trong ngày chính là chiếc chìa khóa vạn năng, giúp xoa dịu sự bướng bỉnh của con khi vào mâm cơm hay trong các sinh hoạt khác.

Bạn nhẹ nhàng bảo con đừng nhún nhảy trên ghế sofa nữa. Nhưng đứa trẻ ấy lại nhìn thẳng vào mắt bạn, trèo lên và tiếp tục nhảy nhót.

Bạn sẽ làm gì tiếp theo?

Bạn có thể kiên nhẫn nhắc lại một lần nữa, để rồi bất lực nhìn con bước xuống khỏi ghế và ngay lập tức bày biện, lục tung hết tủ bếp ra.

Bạn có thể lớn tiếng nhắc nhở lần thứ một trăm, với tông giọng mỗi lúc một gắt gao hơn.

Bạn có thể nổi trận lôi đình, để rồi dùng cả tiếng đồng hồ sau đó chìm trong cảm giác dằn vặt, tội lỗi.

Hoặc bạn chỉ biết thở dài và quay đi chỗ khác, bởi bạn đã quá quen với cái kết cục chẳng mấy vui vẻ này.

Chẳng có cách làm nào khiến lòng bạn thực sự bình yên. Nếu bạn đã thử hết mọi cách mà ngày nào cuộc chiến ấy vẫn lặp lại, thì đó không phải là lỗi tại bạn. Đó là một hồi chuông nhắc nhở rằng, đã đến lúc chúng ta cần một lối đi khác.

Sự bướng bỉnh của con trẻ là một trong những điều bào mòn tâm trí và sức lực của cha mẹ nhất. Và theo bản năng, chúng ta thường xu hướng siết chặt kỷ luật hơn, nghiêm khắc hơn và ép con phải phục tùng bằng được. Thế nhưng, thế giới khoa học lại mở ra một góc nhìn rất khác.

Image: Violator22/Shutterstock

Những lời thì thầm ẩn sau sự bướng bỉnh của con thơ

Khi một đứa trẻ phớt lờ lời mẹ gọi, cố tình làm ngược lại những gì cha dặn, làm đau anh chị em, hoặc cứ đến giờ đi ngủ là tìm đủ mọi lý do để trì hoãn đêm này qua đêm khác... chúng ta rất dễ nhìn nhận đó như một sự lệch lạc về tính cách. Một đứa trẻ ngỗ ngược. Một đứa trẻ khó bảo. Một đứa trẻ sinh ra đã không biết lắng nghe.

Nhưng hành vi chính là tiếng nói của nội tâm. Và những biểu hiện tưởng chừng như chống đối ấy, thực chất lại là một lời cầu cứu để được kết nối, hoặc là phản ứng tự vệ khi con cảm thấy cuộc sống của mình đang bị bủa vây bởi quá nhiều khuôn mẫu, khiến con mất đi quyền tự chủ vốn có.

Thử thách các giới hạn: Thực chất là một nấc thang trưởng thành

Khi con bạn thốt lên một tiếng "không" dứt khoát, chỉ là một lời từ chối giản đơn, không mè nheo, không hờn dỗi, thì đó thực ra lại là một bước tiến dài.

Nghiên cứu của Giáo sư Grazyna Kochanska về cách trẻ tiếp nhận những yêu cầu từ cha mẹ đã chỉ ra rằng, cách con phản ứng lại kỷ luật sẽ thay đổi dần theo năm tháng. Những đứa trẻ còn quá nhỏ thường chọn cách phản kháng thụ động (chúng cứ lờ đi và không làm) hoặc chống đối một cách trực diện.

Theo thời gian, những khuôn mẫu ấy sẽ dịch chuyển thành những lời từ chối ôn hòa hoặc sự thương lượng. Những biểu hiện này cho thấy sự tự lập và năng lực định hình bản thân của trẻ tốt hơn nhiều so với sự bướng bỉnh thuần túy, bởi mục tiêu của con đã thay đổi: không còn là để chống lại cha mẹ, mà là để khẳng định chính mình.

Vì vậy, khi một đứa trẻ lên năm nhìn thẳng vào mắt bạn và bảo: "Không, con không muốn đâu", con thực ra đã bước lên một nấc thang phát triển mới. Điều đó khác hoàn toàn với tiếng khóc thét và hành động ăn vạ, ném đồ đạc của một đứa trẻ lên hai. Đó là một hình thức phản kháng đầy kỹ năng. Điều này đồng nghĩa với việc thử thách các giới hạn, hay ít nhất là những phiên bản tinh tế hơn của nó, đang phản chiếu một sự phát triển lành mạnh, chứ không phải một căn bệnh cần phải triệt tiêu.

Alan Sroufe từng đúc kết một cách vô cùng giản dị: "Ngoan ngoãn phục tùng vô điều kiện chưa bao giờ là thước đo năng lực của một đứa trẻ lên hai." Một đứa trẻ luôn miệng vâng dạ trước mọi yêu cầu của bạn, trong mọi hoàn cảnh, chưa chắc đã là một biểu tượng của sự giáo dục thành công. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng, những cậu bé quá mực nghe lời ở độ tuổi lên năm thường có xu hướng phải chật vật nhiều hơn với những bất an, nỗi buồn và sự sợ hãi khi lớn lên. Phục tùng tuyệt đối chưa bao giờ là cái đích của tình yêu thương.

Liệu bướng bỉnh có phải là tiếng khóc của những nhu cầu chưa được vỗ về?

Phần lớn câu trả lời là: Đúng vậy. Hãy lắng nghe câu chuyện của người mẹ tên Peju. Con gái chị tối nào cũng bỏ bữa và luôn tìm cách trốn tránh mỗi giờ học tiếng Trung. Chị Peju hoàn toàn bất lực, không thể hiểu nổi sự chống đối kiên quyết ấy từ đâu mà ra.

Nhưng khi chúng tôi cùng ngồi lại để nhìn ngắm bức tranh toàn cảnh về một ngày của hai mẹ con, chúng tôi nhận ra chị Peju đã vô tình đặt ra quá nhiều quy tắc, và hầu hết chúng đều không thực sự chạm đến những giá trị cốt lõi mà chị mong muốn dạy con.

Ngay sau khi chị Peju học cách nới lỏng những sợi dây vô hình ấy, để con được tự do lựa chọn nhiều hơn trong ngày, như con muốn ăn gì cho bữa sáng, ăn vào lúc nào, hay tự tay chuẩn bị món gì cho bữa trưa, thì sự phản kháng bỗng chốc tan biến như bong bóng xà phòng. Cô bé bắt đầu ăn ngon lành vào bữa tối và vui vẻ đến lớp học tiếng Trung mà không còn một cuộc chiến nào xảy ra nữa.

Hành vi ấy, thực chất, chỉ là một lời tuyên ngôn lặng lẽ của con: Mẹ/Cha không thể làm chủ cuộc đời con được.

Vậy hai chữ "nhu cầu" chưa được vỗ về ở đây thực sự mang ý nghĩa gì? Điều đó có nghĩa là đứa trẻ của bạn đang tha thiết tìm kiếm một điều gì đó cho riêng mình, có thể là sự tự chủ, là sợi dây kết nối, là mong muốn khẳng định năng lực bản thân, hay đơn giản là một cảm giác an toàn, nhưng trớ trêu thay, cách con chọn để đạt được điều đó lại vô tình khiến bạn cảm thấy mệt mỏi và kiệt sức. Khi chúng ta đứng ngoài thế giới của con và không hiểu con thực sự cần gì, ta sẽ gọi hành vi ấy là sự chống đối. Nhưng một khi bạn đã thấu cảm được, mọi mảnh ghép bỗng trở nên vô cùng hợp lý.

Thay cho lời kết

Lần tới, khi đứa trẻ của bạn bắt đầu đẩy bạn ra xa hoặc phản kháng, xin bạn hãy dành một nhịp dừng lại để tự hỏi lòng mình: Con đang thực sự tìm kiếm điều gì vào lúc này? Con có đang cố gắng khẳng định bản sắc của mình không? Phải chăng hôm nay con đã có quá ít quyền quyết định đối với những việc xảy ra xung quanh mình? Hay con chỉ đang cố gắng kết nối với cha mẹ bằng cách duy nhất mà con thấy có hiệu quả?

Bạn sẽ không luôn tìm thấy câu trả lời ngay lập tức. Nhưng chính việc đặt ra câu hỏi ấy đã bắt đầu làm thay đổi cách bạn nhìn nhận những biểu hiện của con, và sự thay đổi trong tâm thức ấy của cha mẹ mới là điều kỳ diệu nhất, vượt lên trên mọi bài học hay giáo điều. 

References

Lumanlan, J. (n.d). Identifying Your Child's Needs Quiz. Your Parenting Mojo. yourparentingmojo.com/childs-needs-quiz

Joussemet, M., Landry, R., & Koestner, R. (2008). A self-determination theory perspective on parenting. Canadian Psychology / Psychologie canadienne, 49(3), 194–200. doi.org/10.1037/a0012754

Kochanska, G., Barry, R. A., Stellern, S. A., & O'Bleness, J. J. (2009). Early attachment organization moderates the parent-child mutually coercive pathway to children's antisocial conduct. Child development, 80(4), 1288–1300. doi.org/10.1111/j.1467-8624.2009.01332.x

Kuczynski, L., & Kochanska, G. (1990). Development of children's noncompliance strategies from toddlerhood to age 5. Developmental Psychology, 26(3), 398–408. doi.org/10.1037/0012-1649.26.3.398

Lumanlan, J. (2017, May 21). 039: What to do when your toddler says “No, I don’t wanna…!”. Your Parenting Mojo. yourparentingmojo.com/captivate-podcast/defiance

Lumanlan, J. (2023, April 23). 182: How to get frustrating behavior to stop. Your Parenting Mojo. yourparentingmojo.com/captivate-podcast/frustratingbehavior

Matas, L., Arend, R. A., & Sroufe, L. A. (1978). Continuity of adaptation in the second year: The relationship between quality of attachment and later competence. Child Development, 49(3), 547–556. doi.org/10.2307/1128221

Tác giả: Jen Lumanlan M.S., M.Ed.

Nguồn: The Surprising Science Behind Childhood Defiance | Psychology Today