Marcus Aurelius đã dạy ta cách nhìn thấy vẻ đẹp vượt lên trên lời khen

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Chủ nghĩa hoàn hảo là sự bận tâm quá mức với việc kiểm soát, khiến ta lầm tưởng rằng chính mình tạo ra vận may cho bản thân.
• Chấp nhận vai trò của may rủi có thể giúp ta rời xa sự cố chấp vào phần thưởng để tập trung vào những phẩm chất bền vững nơi mình.
• Marcus Aurelius cho rằng vẻ đẹp không cần được ca ngợi để trở nên đẹp, bởi bản thân phẩm chất ấy đã tự hiển lộ.

Tận cùng của chủ nghĩa hoàn hảo là một cảm giác phóng đại về tầm quan trọng của bản thân, hay nói cách khác, là ảo tưởng về quyền kiểm soát. Khi ta ôm lấy toàn bộ trách nhiệm cho cả thành công lẫn thất bại, ta vô tình loại bỏ khả năng thừa nhận điều khiến nhiều người sợ hãi nhất trong cuộc đời này: sự ngẫu nhiên. Vì thế, về mặt cảm xúc, chủ nghĩa hoàn hảo giống như một cơn nghiện cờ bạc. Về mặt lý trí, nhiều con bạc có thể dễ dàng nói với bạn rằng họ hiểu vận may quan trọng đến mức nào trong chuyện đặt cược. Thế nhưng, bất chấp điều đó, phản ứng của họ lại phơi bày một thực tại sâu xa hơn.

Những người nghiện cờ bạc thường cảm thấy mình là kẻ thua cuộc hoặc người chiến thắng, như thể họ là nguồn duy nhất hoặc chính yếu tạo ra những kết quả phức tạp ấy. Có người tin mình đặc biệt vì họ may mắn (ít nhất là vào những lúc họ nói “đến lúc mình thắng rồi”), nên họ vẫn thừa nhận may rủi, nhưng theo một cách rất cá nhân, theo cách ấy, họ vẫn là lý do khiến mình thắng. Người khác lại tin thắng thua bắt nguồn từ trí thông minh, dùng những lối suy nghĩ sai lệch để tự thuyết phục rằng mình là tay chơi xuất sắc, dù có khi chỉ vì họ đủ gan lì để tiếp tục sau thất bại (ở đây tôi không nói đến poker, vì nó đòi hỏi kỹ năng nhiều hơn các trò sòng bài thông thường). Kiểu tư duy này có thể hữu ích ở những lĩnh vực đòi hỏi tinh thần làm việc bền bỉ, nhưng lại gây hại trong những môi trường chứa đựng nhiều yếu tố may rủi, như ngành giải trí.

Thế nhưng, người theo đuổi sự hoàn hảo hiếm khi hài lòng với những phần thưởng bình thường của cuộc sống. Họ hướng ánh nhìn về danh tiếng và/hoặc sự tung hô rộng khắp, dù chỉ trong một lĩnh vực cụ thể nào đó. Việc theo đuổi sự công nhận tự thân không phải là điều xấu, nhưng sự cứng nhắc và tầm nhìn hạn hẹp thì có. Giống như người mê cờ bạc, người cầu toàn dành thời gian tìm cách “lách luật” hệ thống, tìm cách kiểm soát vận may. Họ trộn lẫn khái niệm may rủi với ý niệm làm việc chăm chỉ, rằng càng nỗ lực, ta càng gặp nhiều may mắn. Đúng là chăm chỉ có thể mở ra nhiều cơ hội hơn, nhưng sẽ là một bước nhảy logic nếu cho rằng chăm chỉ đồng nghĩa với sở hữu vận may. Trái với câu nói quen thuộc, vận may không phải lúc nào cũng ưu ái kẻ táo bạo; đôi khi, nó còn mỉm cười với người rụt rè. Phần lớn, may rủi tồn tại ngoài tầm ảnh hưởng của ta; ta thậm chí không thể định nghĩa trọn vẹn “ngẫu nhiên” là gì, ta chỉ biết nó hiện hữu.

Trong sự tự lừa dối, con bạc dùng một phần thưởng bên ngoài để chứng minh sự vượt trội của mình trước chính mình. Vào ngày đó, trong khoảnh khắc đó, so với người khác, họ đã giỏi hơn. Khi chia thế giới thành kẻ thắng và người thua, người cầu toàn với cái nhìn hạn hẹp không chỉ bỏ qua vô số yếu tố làm nên thành công, như xu hướng hay những thiên lệch sở thích (thường chẳng liên quan gì đến họ), mà còn thường không nhận ra những gì đã sẵn có. Sự xấu xí của cạnh tranh làm ta mù lòa trước vẻ đẹp. Trong những gì tôi viết, tôi thường nhắc đi nhắc lại về tâm trí và mức độ nó chi phối cách ta hình dung mọi thứ. Bởi lẽ, những rối nhiễu tâm lý, phần lớn bắt nguồn từ chính tâm trí ấy, cùng với sự cứng nhắc đi kèm, khiến ta không còn nhận ra, hoặc dần xem nhẹ, những điều mình đang làm.

Trong tác phẩm kinh điển của triết học Meditations, Marcus Aurelius đã viết: “Mọi thứ, theo bất kỳ cách nào là đẹp, đều mang vẻ đẹp từ chính nó, vốn có và tự đủ đầy: lời khen không phải là một phần của nó. Dù sao đi nữa, lời khen cũng không làm điều gì tốt hơn hay xấu đi. Điều này cũng đúng với quan niệm phổ biến về cái đẹp, như ở những vật thể hữu hình hay các tác phẩm nghệ thuật. Vậy cái đẹp đích thực có cần điều gì vượt ra ngoài chính nó không? Không hơn gì luật pháp, không hơn gì chân lý, cũng không hơn gì lòng tốt hay sự chính trực. Trong số những điều ấy, điều nào vay mượn vẻ đẹp từ lời khen, hay héo úa dưới sự chỉ trích? Một viên ngọc lục bảo có mất đi phẩm chất của nó nếu không được tán dương? Vậy còn vàng, ngà voi, sắc tím, cây đàn lia, con dao găm, một bông hoa, một bụi cây thì sao?”

Tư tưởng ấy đối lập hoàn toàn với tâm thế của con bạc, người không ngừng kiếm tìm những cú chạm dopamine từ sự công nhận, thứ phần lớn được nuôi sống bởi may rủi và sự tự lừa dối. Con bạc không bao giờ nhận ra điều gì đẹp đẽ nơi mình, cũng không cho phép bản thân nhìn vượt khỏi những so sánh với tất cả những người khác trong căn phòng.

Nhìn thấy vẻ đẹp, kể cả nơi chính mình, bắt đầu từ sự tò mò. Liệu con bạc có nhiều hơn chuyện thắng thua không? Họ có duyên dáng, lanh lợi, tử tế, sâu sắc hay đáng mến không? Họ có cần chiến thắng để bù đắp cho một hình ảnh méo mó về bản thân, hay họ có thể học cách xuyên qua lớp ảo ảnh ấy để tìm một cảm giác về mình vững vàng hơn? Họ có hạ thấp những phần trong mình mà người khác trân trọng không? Hay họ xem nhẹ chính mình chỉ vì mình chưa hoàn hảo?

Thực ra, con bạc rõ ràng chỉ cảm thấy dễ chịu khi họ đang thắng. Thế nhưng, theo Aurelius, người theo chủ nghĩa khắc kỷ không cần những lớp trang sức xã hội, những thứ gọi là “điều tốt được ưa thích.” May mắn thay, với phần còn lại của chúng ta, những người chưa đủ vững vàng như thế, vẫn có một con đường ở giữa. Ta có thể chấp nhận rằng mình cần vài chiến thắng trong đời mà không phải lao vào cuộc truy đuổi sự công nhận liên miên như cờ bạc. Sự chiến thắng vô định, nếu buộc phải gọi tên như vậy, thật khó nắm bắt vì phạm vi của nó bao gồm cả may mắn, thời điểm, và (tùy lĩnh vực) cả mức độ được yêu thích. Nhưng ta vẫn có thể là người chiến thắng trong mắt một vài ai đó, những người đủ kiên nhẫn để tìm hiểu ta và những món quà ta mang theo. Họ nhìn thấy phần cốt lõi của ta, vượt lên trên những dại dột và xấu xí của những nỗi ám ảnh.

Chẳng hạn, phần lớn thế giới có thể không yêu thích những gì tôi viết vì nó không hợp với thị hiếu của một số người; viết về chủ nghĩa hoàn hảo có thể không phải điều đang thịnh hành; viết về nó vào chính thời điểm này có thể là một cú rủi ro; và còn nhiều yếu tố khác, đặc biệt là những thứ liên quan đến thuật toán. Nhưng vẫn có những người đều đặn đọc nó, điều đó có nghĩa là những trang viết ấy có thể tự đứng vững như một điều có ý nghĩa, thậm chí là đẹp, bởi ở đâu đó ngoài kia, có người nghĩ như vậy. Việc nó đẹp giờ đã là một sự thật của đời sống, cho dù trong mắt người khác, họ chỉ thấy sự xấu xí. Nếu mục tiêu của tôi là viết nên điều gì đó đẹp đẽ, thì tôi đã thành công. Nhưng trách nhiệm của tôi là phải tìm cách nhìn ra điều ấy xuyên qua những góc tối trong tâm trí mình, để thấy điều vốn hiển nhiên với một ai khác. 

Tác giả: Leon Garber LMHC

Nguồn: Marcus Aurelius Taught How to See Beauty Beyond Praise | Psychology Today