Vì sao những cơn ăn vạ vẫn không chấm dứt?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Những cơn ăn vạ sẽ dần thưa đi khi trẻ phát triển các kỹ năng điều hòa cảm xúc. Đây là một quá trình diễn ra từ từ trong nhiều năm.
• Trẻ nhỏ dựa vào sự bình tĩnh của người chăm sóc để ổn định cảm xúc của mình. Quá trình đồng điều hòa cảm xúc được lặp đi lặp lại sẽ giúp trẻ từng bước hình thành khả năng tự điều chỉnh.
• Giữ được bình tĩnh không hề dễ dàng: sự đồng cảm, cách chúng ta được nuôi dạy khi còn nhỏ và những căng thẳng trong vai trò làm cha mẹ đều có thể khiến việc duy trì sự điềm tĩnh trở nên khó khăn hơn.
• Nếu những cơn ăn vạ xảy ra thường xuyên, kéo dài hoặc gây nguy hiểm, bác sĩ nhi khoa có thể hướng dẫn cha mẹ tìm hiểu sâu hơn về nguyên nhân.

Những cơn ăn vạ, bùng nổ cảm xúc hay mất kiểm soát. Đây là những biểu hiện phổ biến ở trẻ nhỏ khi các em đau khổ, quá tải về cảm xúc hoặc không thể tự xoay xở với những gì đang diễn ra bên trong mình. Và đối với hầu hết các bậc cha mẹ, chứng kiến những khoảnh khắc ấy chưa bao giờ là điều dễ chịu. Đi kèm với chúng có thể là cảm giác xấu hổ (đặc biệt khi xảy ra ở nơi công cộng), cảm giác bất lực, cho rằng mình chưa đủ tốt, cùng với sự thất vọng và kiệt sức. Nhiều cha mẹ tìm đến sách, mạng xã hội, bạn bè và bác sĩ để tìm lời giải đáp cho một câu hỏi thường chất chứa sự tuyệt vọng: “Làm thế nào để khiến con chấm dứt hành vi này?”

Lời khuyên phổ biến thường là giữ thái độ bình tĩnh, vững vàng; kết hợp giọng nói ấm áp với những giới hạn rõ ràng, kiên định; đồng thời tìm kiếm các yếu tố có thể khơi mào cơn ăn vạ, chẳng hạn như đói, mệt mỏi hoặc cảm giác mình bị đối xử bất công. Nói thì dễ hơn làm, nhưng với một số gia đình, khi thực hiện tốt những điều này, tình hình có thể cải thiện đáng kể.

Tuy nhiên, với những gia đình khác, mọi chuyện không diễn ra như vậy. Một chu kỳ cảm xúc hoặc hành vi đầy thách thức, cứ lặp đi lặp lại ngày này qua ngày khác, có thể bào mòn sức lực của ngay cả những người chăm sóc kiên nhẫn nhất và nhạy bén nhất với nhu cầu cảm xúc của trẻ. Theo thời gian, những hạt mầm của sự hoài nghi bản thân, cảm giác bất lực và sự xa cách trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái có thể dần bén rễ.

Và đây là câu trả lời thẳng thắn cho câu hỏi trong tiêu đề: những cơn ăn vạ khó có thể biến mất hoàn toàn cho đến khi trẻ phát triển được những kỹ năng cần thiết để điều hòa cảm xúc của mình.

Vì vậy, những câu hỏi hữu ích hơn cần đặt ra là:

1. Cha mẹ có thể hỗ trợ và củng cố kỹ năng tự điều chỉnh của con bằng cách nào?
2. Khi nào tình trạng ăn vạ thường xuyên hoặc kéo dài là dấu hiệu cho thấy có thể đang tồn tại một vấn đề sâu xa hơn?

Điều hòa cảm xúc là một kỹ năng cần nhiều năm để phát triển

Nhà tâm lý học James Gross định nghĩa điều hòa cảm xúc là “những quá trình mà qua đó mỗi người tác động đến việc mình trải nghiệm những cảm xúc nào, vào thời điểm nào, cũng như cách mình trải nghiệm và biểu đạt những cảm xúc ấy”. Trẻ không sinh ra đã có sẵn những kỹ năng này, mà chỉ có tiềm năng phát triển chúng. Khả năng điều hòa cảm xúc được hình thành dần dần qua hàng nghìn tương tác thường ngày với người chăm sóc, song hành với quá trình trưởng thành của não bộ. Khả năng điều hòa cảm xúc có mối liên hệ chặt chẽ với chức năng điều hành, tập hợp những năng lực tâm thần giúp chúng ta định hướng tư duy, kiểm soát sự chú ý và điều chỉnh hành vi. Khả năng này cũng phụ thuộc vào việc trẻ từng bước học cách chịu đựng những cảm giác khó chịu. Trong suốt giai đoạn sơ sinh và những năm đầu đời, khả năng điều hòa cảm xúc trước tiên được hỗ trợ bởi người chăm sóc, rồi sau đó trẻ mới dần học cách tự mình điều chỉnh.

Điều đó cho thấy người chăm sóc giữ vai trò trung tâm trong quá trình này. Trong những năm đầu đời, khi các hệ thống điều hòa của não bộ vẫn đang phát triển, người chăm sóc đóng vai trò như một hệ thống điều hòa từ bên ngoài cho trẻ. Sự chăm sóc an toàn, ổn định và có thể dự đoán được trong những năm đầu đời dường như góp phần định hình các kết nối thần kinh giữa những vùng não xử lý cảm xúc và vỏ não trước trán, nền tảng thần kinh mà sau này trẻ sẽ dựa vào để kiểm soát những cảm xúc mạnh mẽ.

Nói cách khác, trẻ “mượn” sự bình tĩnh của người chăm sóc. Qua những lần được vỗ về và giúp đỡ lặp đi lặp lại, trẻ dần xây dựng khả năng tự xoa dịu và đưa bản thân trở về trạng thái bình ổn. Quá trình tương tác qua lại này được gọi là đồng điều hòa cảm xúc. Khi trẻ trưởng thành, sự đồng điều hòa sẽ từng bước nhường chỗ cho khả năng tự điều chỉnh cảm xúc.

Image by Alexas_Fotos from Pixabay

Sự hiện diện bình tĩnh của cha mẹ là một điểm tựa bảo vệ trẻ

Sự hiện diện của cha mẹ có thể làm thay đổi cách não bộ của trẻ ứng phó với trạng thái đau đớn và căng thẳng. Trong một nghiên cứu quy mô nhỏ, những trẻ sơ sinh được mẹ ôm tiếp xúc da kề da có hoạt động não liên quan đến cảm giác đau giảm xuống khi bị chích vào gót chân, so với những trẻ sơ sinh được mẹ ôm nhưng vẫn mặc quần áo.

Tác động này không chỉ giới hạn ở giai đoạn sơ sinh. Trong một nghiên cứu sử dụng phương pháp chụp ảnh não, chỉ cần nhìn thấy ảnh của mẹ thay vì ảnh một người xa lạ cũng đủ làm giảm mức độ phản ứng của hạch hạnh nhân ở trẻ. Đồng thời, các kết nối giữa hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán của trẻ cũng cho thấy những đặc điểm trưởng thành hơn, và khả năng điều chỉnh hành vi của trẻ được cải thiện. Hiệu ứng này xuất hiện ở trẻ em nhưng không được ghi nhận ở thanh thiếu niên.

Sự hiện diện ổn định, điềm tĩnh của cha mẹ giúp nâng đỡ trẻ khi trẻ đang đau khổ, đồng thời cung cấp cho trẻ khả năng điều hòa cảm xúc mà chính não bộ của trẻ vẫn chưa đủ khả năng tự đảm đương.

Sự bình tĩnh mà bạn cho con “mượn” thể hiện như thế nào?

Ngay trong thời điểm trẻ đang bùng nổ cảm xúc:

- Trước tiên, hãy giúp chính mình bình tĩnh lại. Thở ra chậm rãi, hạ thấp giọng nói và ngồi xuống ngang tầm mắt với con. Những tín hiệu này giúp trẻ cảm nhận được sự an toàn trước cả khi bạn kịp nói lời nào.

- Hãy nói ít hơn. Khi đang trong cơn bùng nổ cảm xúc, não bộ của trẻ không thể xử lý những lời giải thích hay lập luận một cách hiệu quả. Hãy gọi tên cảm xúc của con bằng một câu ngắn gọn, chẳng hạn: “Con tức giận lắm vì tòa tháp bị đổ phải không?”, rồi dừng lại, đừng tiếp tục nói. Một số trẻ có thể càng kích động khi cha mẹ gọi tên cảm xúc của mình ngay giữa cơn giông cảm xúc. Nếu con bạn phản ứng như vậy, hãy để việc trò chuyện về cảm xúc sang lúc khác và tập trung giữ cho bản thân bình tĩnh.

- Giữ vững giới hạn và bảo đảm an toàn cho mọi người. Bình tĩnh không có nghĩa là nhượng bộ. Bạn vẫn có thể dịu dàng, ấm áp với con trong khi câu trả lời vẫn là “không”.

- Ở gần con và kiên nhẫn chờ cơn bùng nổ qua đi. Chính sự hiện diện của bạn đã là một cách hỗ trợ. Nhiều trẻ cần cha mẹ ở bên cạnh nhưng không nhất thiết phải ôm hay chạm vào trẻ, cho đến khi cảm xúc đạt đỉnh bắt đầu lắng xuống.

- Kết nối lại với con sau đó. Một cái ôm, một món ăn nhẹ hay lời thủ thỉ: “Vừa rồi thật khó khăn với cả hai mẹ con nhỉ” đều có thể giúp ích. Những khoảnh khắc hàn gắn nhỏ bé sau cơn ăn vạ nhắc nhở cả cha mẹ lẫn con rằng: dù cảm xúc có mãnh liệt đến đâu, chúng cũng không thể phá vỡ mối gắn kết giữa hai người.

Trong những khoảnh khắc bình yên, khi việc học hỏi và rèn luyện diễn ra hiệu quả nhất:

- Thực hành khi mọi người đều cảm thấy thoải mái. Cùng con gọi tên cảm xúc của các nhân vật trong sách và khi chơi đùa, tập một thói quen giúp bình tĩnh lại, hoặc thử cùng nhau hít thở chậm rãi như thể đang “thổi tắt ngọn nến”. Những trò chơi như Đèn xanh, đèn đỏ, Simon Says (Simon bảo) hay trò nhảy theo nhạc rồi đứng im khi nhạc dừng đều giúp phát triển khả năng kiểm soát ức chế, tức khả năng dừng lại, kiềm chế phản ứng và chờ đợi, thông qua những hoạt động vui vẻ, không tạo nhiều áp lực.

- Giảm thiểu những yếu tố dễ khơi mào cơn ăn vạ có thể dự đoán trước. Đảm bảo con ngủ đủ giấc và ăn uống đúng giờ, báo trước cho con khi sắp chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác, đồng thời duy trì những nếp sinh hoạt hằng ngày ổn định.

- Ghi nhận những tiến bộ của con. Hãy chỉ ra khi con biết chờ đợi, bình tĩnh trở lại nhanh hơn hoặc dùng lời nói thay vì đánh người khác. Đồng thời, đừng quên ghi nhận cả sự tiến bộ của chính bạn trong việc giữ bình tĩnh trước những tình huống khó khăn.

Vì sao giữ bình tĩnh lại khó đến vậy?

Biết rằng sự điềm tĩnh của mình rất quan trọng không có nghĩa là bạn sẽ dễ dàng giữ được nó ngay giữa một cơn bùng nổ cảm xúc của con. Đằng sau những tiếng la hét và những cánh tay, đôi chân vùng vẫy là cả một gánh nặng cảm xúc. Khi chứng kiến người mình yêu thương đau đớn, một số vùng não, bao gồm thùy đảo trước và vỏ não đai trước, cũng được kích hoạt tương tự như khi chính chúng ta trải qua cơn đau. Nếu không nhận biết được phản ứng này hoặc không có kỹ năng để điều hòa nó, người chăm sóc rất dễ bị cuốn vào chính cơn bão cảm xúc mà mình đang cố gắng giúp con vượt qua.

Cha mẹ cũng thường mang theo những trải nghiệm từ thời thơ ấu của chính mình vào những khoảnh khắc như thế. Nhiều bậc cha mẹ ngày nay lớn lên trong môi trường mà sự vâng lời được coi trọng hơn khả năng nhận biết và thấu hiểu cảm xúc. Một người mẹ hoặc người cha có thể đang cố gắng kiên nhẫn với con, trong khi một tiếng nói bên trong không ngừng nhắc nhở: “Ngày xưa, nếu mình cư xử như thế này, chắc chắn đã chẳng được bỏ qua dễ dàng như vậy”. Sự giằng co ấy có thể làm gia tăng cảm giác thất vọng, bất mãn hoặc nghi ngờ chính mình, khiến việc tìm lại sự bình tĩnh càng trở nên khó khăn.

Bên cạnh đó, rất nhiều cha mẹ đang phải xoay xở khi nguồn lực của bản thân đã gần cạn kiệt. Tại 11 quốc gia phương Tây, vào năm 2012, các bà mẹ và ông bố dành nhiều thời gian hơn cho việc trực tiếp chăm sóc con cái so với các bậc cha mẹ vào năm 1965. Ngày nay, kiểu nuôi dạy con lấy trẻ làm trung tâm và đòi hỏi nhiều thời gian đã trở thành hình mẫu lý tưởng ở mọi tầng lớp xã hội, bất kể các gia đình có đủ thời gian và điều kiện tài chính để đáp ứng kỳ vọng ấy hay không. Trong khi đó, theo một khảo sát năm 2023 của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, 48% cha mẹ tại Mỹ cho biết họ cảm thấy căng thẳng đến mức hoàn toàn quá tải trong hầu hết các ngày, so với tỷ lệ 26% ở những người trưởng thành khác.

Việc dành nhiều thời gian hơn cho con cái không đồng nghĩa với việc cha mẹ có được sức khỏe tinh thần và cảm giác hạnh phúc tốt hơn. Nếu bạn cảm thấy mình không thể giữ được sự bình tĩnh và vững vàng, đó không phải là thất bại của riêng bạn. Đó là gánh nặng mà rất nhiều cha mẹ đang cùng nhau trải qua.

Bức tranh rộng hơn: Cả một thế hệ vẫn đang trong quá trình bắt kịp

Nếu bạn cảm thấy khả năng tự điều chỉnh cảm xúc đang trở thành chủ đề được các giáo viên và cha mẹ có con nhỏ nhắc đến ngày càng nhiều, thì đó không phải là điều bạn tưởng tượng ra. Trong một khảo sát vào tháng 10 năm 2025 với hơn 200 giáo viên mẫu giáo tại Mỹ đang sử dụng chương trình phát triển kỹ năng đọc viết sớm của công ty giáo dục Lexia, 82% cho biết học sinh mới nhập học có mức độ sẵn sàng về mặt xã hội và cảm xúc thấp hơn so với các khóa học trước, đặc biệt ở các kỹ năng chia sẻ, hợp tác và điều hòa cảm xúc. Đây là một cuộc khảo sát tự nguyện tham gia, chứ không phải mẫu khảo sát có tính đại diện cho toàn bộ giáo viên, nhưng những phát hiện này phù hợp với các kết quả nghiên cứu về giai đoạn đại dịch được trình bày dưới đây.

Các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm hiểu những nguyên nhân đằng sau thực trạng này. Một câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu việc trẻ tiếp xúc với màn hình sớm hơn và nhiều hơn có làm giảm thời gian dành cho những tương tác trực tiếp, có sự qua lại giữa người với người, môi trường mà trẻ thực hành các kỹ năng điều hòa cảm xúc hay không. Đại dịch COVID-19 cũng có thể là một yếu tố góp phần quan trọng. Một số nghiên cứu dọc đã phát hiện rằng sự phát triển của chức năng điều hành chậm lại trong thời gian trường học đóng cửa và các biện pháp phong tỏa được áp dụng, đồng thời phục hồi chậm chạp sau đó. Những ảnh hưởng rõ rệt nhất được ghi nhận ở nhóm trẻ đang đi học hoặc vừa bắt đầu đi học vào thời điểm ấy.

Tuy nhiên, thông điệp từ các nghiên cứu này vẫn mang lại hy vọng: với sự hỗ trợ phù hợp, những nếp sinh hoạt ổn định và cơ hội thực hành thường xuyên, trẻ vẫn có thể phát triển các kỹ năng này.

Khi nào cha mẹ nên tìm kiếm thêm sự hỗ trợ?

Trẻ trong độ tuổi chập chững biết đi có thể biểu hiện nhiều kiểu hành vi rất khác nhau: có trẻ thường xuyên ăn vạ dữ dội, bộc lộ cảm xúc mãnh liệt, trong khi những trẻ khác hiếm khi có những phản ứng như vậy. Khi cha mẹ lo ngại rằng những cơn bùng nổ cảm xúc hoặc hành vi thể chất của con vượt quá mức thường thấy ở độ tuổi và giai đoạn phát triển của trẻ, đã đến lúc nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ nhi khoa để được đánh giá.

Bác sĩ nhi khoa có thể kiểm tra những yếu tố thể chất khiến trẻ dễ rơi vào trạng thái đau khổ hoặc quá tải hơn, bao gồm đau đớn, ngủ không đủ giấc hoặc giấc ngủ bị gián đoạn, nhạy cảm giác quan, các vấn đề về thính giác, táo bón hoặc những vấn đề sức khỏe khác.

Bác sĩ nhi khoa và người chăm sóc có thể cùng cân nhắc liệu trẻ có cần được đánh giá chuyên sâu hơn về các tình trạng như rối loạn lo âu, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) hoặc rối loạn phổ tự kỷ hay không. Một số tình trạng này có liên quan đến những kiểu ăn vạ bất thường ở trẻ trong độ tuổi mẫu giáo. Chẳng hạn, trẻ mắc ADHD thường gặp khó khăn với chức năng điều hành và khả năng kiểm soát tính bốc đồng. Đối với một số gia đình, việc có được chẩn đoán có thể giúp họ cảm thấy những khó khăn của con cuối cùng cũng được thấu hiểu và bản thân họ cũng vơi đi phần nào gánh nặng tâm lý.

Ở trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ, những cơn bùng nổ cảm xúc có thể phản ánh phản ứng quá mức trước các kích thích giác quan, cũng như những khó khăn khi phải thích nghi với sự thay đổi hoặc những yêu cầu bất ngờ. Hiểu được điều này giúp cha mẹ nhìn nhận cơn bùng nổ cảm xúc của con như một phản ứng khi trẻ bị quá tải bởi yếu tố gây căng thẳng, thay vì cho rằng trẻ cố tình cư xử không đúng mực. Tuy nhiên, một số gia đình không muốn gắn nhãn cho trẻ khi còn quá nhỏ, hoặc cảm thấy việc đánh giá các rối loạn phát triển thần kinh là một quá trình phức tạp, gây nhiều lo lắng. Con đường phù hợp nhất sẽ tùy thuộc vào nhu cầu và mong muốn của từng gia đình, và tốt nhất nên được cân nhắc cùng đội ngũ chuyên môn về y tế hoặc phát triển trẻ em.

Điều quan trọng nhất cần ghi nhớ

Cha mẹ không thể yêu cầu con chấm dứt cơn ăn vạ ngay lập tức theo ý mình, nhưng có thể giúp xây dựng nền tảng não bộ để sau này trẻ học được cách điều hòa cảm xúc. Mỗi lần người chăm sóc giúp con bình tĩnh trở lại bằng cách cho con “mượn” sự điềm tĩnh của mình, trẻ lại có thêm một cơ hội thực hành những kỹ năng điều hòa cảm xúc mà một ngày nào đó con sẽ có thể tự sử dụng.

Điều đó cũng có nghĩa là chăm sóc và duy trì nguồn lực tinh thần của chính mình là một phần thiết yếu trong hành trình nuôi dạy con. Nếu những cơn ăn vạ hoặc bùng nổ cảm xúc xảy ra thường xuyên, kéo dài hoặc gây nguy hiểm, việc chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ để đánh giá các yếu tố y khoa và hành vi cho thấy cha mẹ đang nhạy bén với nhu cầu của con và tích cực bảo vệ lợi ích của trẻ, chứ không phải đang thất bại trong vai trò làm cha mẹ.