10 cách mọi người có thể thao túng bạn và cách nhận biết

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Khác với sự ảnh hưởng lành mạnh, thao túng tước đi khả năng tự do quyết định của bạn.
• Các thủ thuật như gieo rắc sợ hãi, thao túng bằng cảm giác tội lỗi hay làm bạn xấu hổ đều là dấu hiệu của thao túng, chứ không phải là sự thuyết phục thông thường.
• Sự cô lập và kiểm soát thông tin sẽ khiến bạn ngày càng phụ thuộc sâu sắc hơn vào kẻ thao túng.

Chúng ta vẫn luôn tác động và ảnh hưởng lẫn nhau mỗi ngày. Một người bạn rủ bạn đi ăn tối. Người thương thổ lộ rằng họ tổn thương vì một điều bạn đã làm. Người bán hàng thao thao bất tuyệt về chiếc xe bạn đang đắn đo. Một chính trị gia hứa hẹn với bạn cả bầu trời.

Vậy khi nào thì những hình thức ảnh hưởng này biến thành sự thao túng?

Mặc dù trong các tài liệu chuyên ngành chưa có một định nghĩa duy nhất được đồng thuận hoàn toàn về thao túng tâm lý, nhưng yếu tố cốt lõi nằm trong hầu hết các định nghĩa là: thao túng là một dạng ảnh hưởng làm can thiệp nghiêm trọng đến khả năng tự đưa ra quyết định của một người. Nói cách khác, thao túng xảy ra khi ai đó lợi dụng các khía cạnh tâm lý của người khác, như cảm xúc, điểm yếu, nhu cầu hay các xu hướng nhận thức của họ, theo những cách gây cản trở nghiêm trọng đến khả năng tự suy nghĩ và tự quyết định của chính người đó.

Dù một số kỹ thuật thao túng rất dễ nhận ra, nhưng phần lớn trong số chúng lại diễn ra vô cùng tinh vi, như chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong phần tiếp theo.

Image by Yomare from Pixabay

10 cách sự ảnh hưởng có thể biến thành thao túng

Trước khi tôi mô tả 10 hình thức ảnh hưởng, xin lưu ý rằng không có hình thức nào trong số này là dấu hiệu chắc chắn cho thấy bạn đang bị thao túng. Theo một nghĩa nào đó, có một dải phổ liên tục đi từ sự ảnh hưởng tương tác cá nhân thông thường đến các mô hình ngày càng mang tính kiểm soát hoặc lạm dụng.

Điều quan trọng là những thủ thuật này được sử dụng như thế nào, người đó để lại cho bạn những lựa chọn thay thế nào, và quan trọng hơn cả là các thủ thuật này đang can thiệp ở mức độ nào đến khả năng tư duy và quyết định một cách tự chủ của bạn.

Như bạn sẽ thấy, các thủ thuật này hoạt động thông qua những cơ chế tâm lý, xã hội, hành vi và thông tin khác nhau.

1. Nỗi sợ

Dùng nỗi sợ để khiến bạn cảm thấy việc từ chối là không an toàn hoặc phải trả giá rất đắt. Điều này có thể được thực hiện thông qua sự đe dọa, dọa dẫm, bạo lực, hoặc những lời cảnh báo phóng đại về những gì sẽ xảy ra nếu bạn không làm theo yêu cầu của họ.

2. Cảm giác tội lỗi

Khiến bạn cảm thấy phải chịu trách nhiệm cho sự đau khổ hoặc những vấn đề của họ — những điều mà trên thực tế bạn không thực sự chịu trách nhiệm, hoặc không chịu trách nhiệm nhiều đến mức như họ tuyên bố.

3. Trách nhiệm nghĩa vụ

Lợi dụng tinh thần trách nhiệm nghĩa vụ của bạn để khiến việc từ chối có cảm giác như một hành vi sai trái. Hãy nhớ rằng, điều này không nói về những cảm giác nghĩa vụ thông thường, mà là về những tình huống mà nghĩa vụ đó bị thổi phồng, mang tính một chiều, hoặc đơn giản là không liên quan đến hoàn cảnh thực tế.

4. Sự xấu hổ

Dùng sự xấu hổ để khiến bạn cảm thấy rằng việc từ chối sẽ chứng minh bạn là kẻ ích kỷ, vô đạo đức, tồi tệ, lố bịch, hoặc đơn giản là một con người vô cùng tồi tệ.

5. Rút lui tình cảm

Dùng tình cảm, sự công nhận, hoặc mối đe dọa đánh mất mối quan hệ để khiến sự tuân theo cảm giác như là cái giá phải trả để được yêu thương hay chấp nhận. Điều này có thể bao gồm việc họ rút lui tình cảm, dọa bỏ rơi, hoặc bất ngờ dội cho bạn tình cảm thái quá, giống như những gì có thể xảy ra ở một số hình thức dội bom tình yêu.

6. Sự cô lập

Cắt đứt bạn khỏi bạn bè, gia đình, đồng nghiệp hoặc các nguồn hỗ trợ khác, khiến bạn ngày càng phụ thuộc hơn vào kẻ thao túng và ít có cơ hội gặp gỡ những người có thể thách thức sự ảnh hưởng của họ. Điều này có thể trở nên đặc biệt tàn nhẫn. 

7. Áp lực xã hội

Điều này liên quan đến việc tạo ra các liên minh – lôi kéo bạn bè, người thân, đồng nghiệp hoặc các thành viên khác trong nhóm xã hội của bạn về phe họ, rồi dùng sự công nhận của tập thể để gây áp lực lên bạn.

8. Giám sát và theo dõi

Theo dõi cử động, giao tiếp, các mối quan hệ, mức chi tiêu và gần như mọi khía cạnh trong hành vi của bạn, đến mức bạn bắt đầu tự quan sát và tự kiểm soát chính mình để tránh làm họ phật ý. Theo một cách nào đó, bạn cảm nhận được sự hiện diện của họ mọi lúc mọi nơi, ngay cả khi họ không có ở đó.

9. Kiểm soát thông tin

Kiểm soát hoặc bóp méo thông tin mà bạn tiếp cận thông qua những lời dối trá, tuyên bố gây hiểu lầm, sự cố tình bỏ sót "tiện lợi", v.v. Kết quả là, khả năng đưa ra quyết định dựa trên đầy đủ thông tin của bạn bị suy giảm nghiêm trọng, và kết luận mà họ muốn lại trở thành lựa chọn hợp lý duy nhất.

10. Làm suy yếu năng lực nhận thức và phán đoán

Đây là một thủ thuật tàn nhẫn khác, bao gồm việc làm xói mòn niềm tin của bạn vào khả năng cảm nhận, ghi nhớ, diễn giải hoặc đánh giá tình huống một cách chính xác, khiến bạn ngày càng phụ thuộc vào góc nhìn của họ về các sự việc. Bạn có thể xem thêm bài viết của tôi về hiện tượng thao túng thực tế.

Thông điệp rút ra

Các mối quan hệ lành mạnh luôn bao hàm sự ảnh hưởng lẫn nhau. Chúng ta yêu cầu, thương lượng, thuyết phục, thỏa hiệp, và đôi khi thậm chí còn hơi dồn ép một chút. Tôi hy vọng thông tin này có thể giúp bạn nhận biết sự thao túng dễ dàng hơn. Tuy nhiên, mục tiêu không phải là biến bạn thành người luôn đề phòng quá mức hay hoài nghi vô căn cứ, cũng giống như việc tin tưởng mù quáng là vô cùng nguy hiểm, mà là đạt được sự cân bằng để bạn có thể nhận ra khi nào sự ảnh hưởng của ai đó bắt đầu làm tổn hại đến khả năng tư duy và quyết định một cách tự chủ của bạn.

Vì vậy, hãy nhớ rằng khi ai đó ngày càng lấy nỗi sợ, cảm giác tội lỗi, sự xấu hổ, sự phụ thuộc, sự cô lập hoặc các hình thức áp lực khác làm cái giá cho việc bạn từ chối họ, bạn hoàn toàn có lý do để nghi ngờ rằng mình đang rời xa sự thuyết phục thông thường để bước vào vùng đất của thao túng. Khi ấy, những chuông cảnh báo nên bắt đầu vang lên.

Đôi khi, dấu hiệu đầu tiên của sự thao túng đơn giản chỉ là việc nhận ra rằng nói “không” hoặc thậm chí chỉ là nghĩ đến từ đó, không còn cảm thấy như một lựa chọn thực sự nữa. Như ai đó từng nói với tôi: “Cảm giác như những bức tường đang khép lại và lối thoát duy nhất là làm theo điều họ muốn. Đó là lúc tôi biết. Khi câu hỏi không còn là tôi muốn gì. Ngay cả việc tôi có đầu hàng hay không cũng không còn là câu hỏi... mà câu hỏi chỉ là khi nào.”

Khi điều đó xảy ra, việc tạo ra một khoảng cách và khoảng không để thở có thể cho bạn cơ hội suy nghĩ về tình huống mà không phải chịu áp lực tức thì. Và nếu đây là điều bạn phải chịu đựng lặp đi lặp lại, việc trò chuyện với một chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể là một gợi ý tốt. Họ có thể giúp bạn hiểu điều gì đang diễn ra, suy ngẫm kỹ về các lựa chọn của mình và xây dựng những ranh giới hiệu quả hơn. Nếu bạn đang trải qua sự thao túng hoặc ngược đãi, bạn không nhất thiết phải đối mặt với nó một mình. Luôn có sự trợ giúp dành cho bạn.