2 cách để bảo vệ bản thân trước "sự giám sát cảm xúc" trong tình yêu

Chúng ta thường được bảo rằng, "sẵn lòng về mặt cảm xúc" (emotional availability) nghĩa là sự cởi mở, hòa hợp và biết lắng nghe trong một mối quan hệ. Điều này thường bao gồm việc nhận ra những thay đổi nhỏ trong tông giọng để hỏi han hoặc "tạo không gian" cho đối phương giãi bày. Khi ở trạng thái lành mạnh, sự hòa hợp này sẽ xây dựng nên niềm tin và cảm giác an toàn. Thế nhưng, sự thấu cảm ấy cũng có một mặt tối: đó là khi nó không còn phục vụ cho sự gắn kết mà trở thành một hình thức giám sát.

Kiểu giám sát này có thể chẳng giống một sự kiểm soát lộ liễu nào cả; nó thường ẩn mình dưới dạng việc liên tục dò xét tâm trạng. Cảm giác như mối quan hệ của bạn đang bị chi phối bởi một kỳ vọng ngầm rằng bạn phải báo cáo trạng thái nội tâm của mình ngay lập tức, hoặc một áp lực vô hình buộc bạn phải giải thích những biến động cảm xúc ngay cả khi chính bạn còn chưa kịp hiểu chúng. Thậm chí, một người có thể cảm thấy rằng nếu mình không minh bạch ngay lập tức, họ sẽ bị coi là đang che giấu, né tránh hoặc là người "không an toàn về mặt cảm xúc".

Nhiều người cảm thấy kiệt sức khi sự thấu cảm của họ bị biến thành một công cụ của hệ thống "cảnh giác quá độ". Một người trong cuộc sẽ miệt mài theo dõi các dữ liệu cảm xúc giống như cách một hệ thần kinh lo âu đang dò tìm mối đe dọa. Theo thời gian, mối quan hệ chỉ còn là những cuộc thanh tra, thay vì là sự thân mật.

Điều này hoàn toàn không phải để đổ lỗi cho những nhu cầu tình cảm. Vấn đề quan trọng hơn là chúng ta cần phân biệt được đâu là sự hòa hợp tâm hồn, đâu là một cuộc thẩm vấn. Dưới đây là hai cách để nhận diện điều đó.

1. Gọi tên phản ứng của hệ thần kinh, thay vì thêu dệt một câu chuyện cảm xúc

Động cơ đằng sau sự thôi thúc giám sát thường không phải là sự ác ý. Phần lớn trường hợp, nó xuất phát từ sự lo âu. Những người có kiểu gắn bó lo âu thường có xu hướng nhạy cảm quá mức với những dấu hiệu không chắc chắn. Bộ não của họ trở nên cực kỳ tinh vi trong việc phát hiện những thay đổi trong các tín hiệu tương tác, từ thời gian phản hồi tin nhắn, tông giọng, năng lượng, đến biểu cảm khuôn mặt. Những gì nhìn bề ngoài có vẻ như là trực giác cảm xúc nhạy bén, thực chất bên dưới lại là một hệ thống đang rà soát mối nguy hiểm.

"Em/Anh thấy hình như có gì đó không ổn ở anh/em." "Hôm nay năng lượng của em/anh lạ lắm." Những câu nói này thường được gắn mác là trí tuệ cảm xúc. Tuy nhiên, chỉ khi chúng lặp lại liên tục và đi kèm yêu cầu phải giải trình ngay lập tức, chúng mới bộc lộ đúng bản chất: Sự giám sát. Kiểu giám sát này là đặc trưng của một hệ thần kinh đang căng thẳng vì lo âu, liên tục dò tìm nguy hiểm và tự kể lại nỗi sợ của chính mình như thể đó là một sự thấu thị sâu sắc.

Một nghiên cứu năm 2018 về chứng mù cảm xúc (alexithymia) và quá trình xử lý cảm xúc đã chỉ ra rằng, về mặt quy trình, sự kích thích cảm xúc thường đến trước sự rõ ràng về cảm xúc. Điều này có nghĩa là chúng ta thường cảm thấy điều gì đó rất lâu trước khi có thể gọi tên hoặc mô tả nó một cách chính xác. Ngay cả khi một người rõ ràng đang bị kích động, những người có khả năng tự nhận thức cảm xúc thấp hơn có thể nói rằng họ "không thấy gì cả", hoặc gộp chung những trạng thái tiêu cực phức tạp thành những nhãn dán mơ hồ, không rõ rệt. Cảm xúc họ đang trải qua là có thật, nhưng nó vẫn chưa được "dịch" sang ngôn ngữ.

Điều này đặc biệt đúng với các cảm xúc tiêu cực. Sợ hãi, thất vọng, khó chịu và buồn bã là những trạng thái khó phân biệt nhất, và chúng cần nhiều thời gian cũng như sự xử lý của nhận thức để trở nên rõ ràng hơn. 

Khi một người bị thúc ép phải giải thích cảm xúc của mình ngay từ giai đoạn đầu còn mơ hồ, họ buộc phải "nặn" ra những điều nghe có vẻ sâu sắc trước khi hệ thần kinh kịp ghi nhận chúng. Kết quả, không ngoài dự đoán, chỉ là một sự rõ ràng mang tính diễn kịch. Đây là lý do tại sao việc cố gắng tự bảo vệ mình bằng lời giải thích thường thất bại. Những câu như: "Không, có chuyện gì đâu", "Em/anh cứ suy diễn thôi", hay "Tôi ổn" thường va phải hệ thống dò tìm mối đe dọa của người bạn đời đang lo âu, vốn luôn coi sự mơ hồ là một sự nguy hiểm.

Thay vì thêu dệt nên một câu chuyện, việc gọi tên phản ứng của hệ thần kinh sẽ mang lại sự ổn định hơn. Hãy thừa nhận điều đó bằng cách nói: "Anh/em hiểu là em/anh đang rất muốn biết anh/em đang cảm thấy thế nào, nhưng anh/em cần thời gian để tự mình thấu hiểu nó đã." Cách nói này định nghĩa lại sự thấu cảm như một quá trình, chứ không phải một buổi biểu diễn. Nó phát đi tín hiệu rằng có điều gì đó đang diễn ra bên trong mà không cần phải giả vờ rằng mọi thứ đã rõ ràng. Nó bảo vệ quyền được "đợi thời điểm" của cảm xúc, thứ vốn là mục tiêu tấn công của sự giám sát cảm xúc.

Nếu chúng ta cứ tiếp tục ép mình phải giải thích trước khi sẵn sàng, sự ngờ vực sẽ chiếm lấy hệ thống cảm xúc. Việc gọi tên phản ứng của hệ thần kinh giúp ngắt quãng vòng lặp đó. Nó trả lại một sự thật rằng: cảm xúc cần thời gian để giải mã. Và sự thân mật, ở trạng thái lành mạnh nhất, chính là biết trân trọng sự trì hoãn đó.

Source: Curated Lifestyle / Unsplash

2. Giành lại quyền được "độ trễ cảm xúc"

Một trong những lầm tưởng tai hại nhất trong văn hóa yêu đương hiện đại là: những người yêu nhau lành mạnh thì phải luôn có quyền truy cập ngay lập tức và không giới hạn vào thế giới nội tâm của nhau. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2020 từ cuốn sách Learned Mindfulness lại cho thấy một câu chuyện nhiều lớp hơn. Về mặt khoa học, quá trình xử lý cảm xúc không xuất hiện như một sự thấu hiểu trọn vẹn ngay tức khắc. Thay vào đó, nó diễn ra theo 4 giai đoạn nối tiếp:

• Cảm giác cảm xúc: (những tín hiệu thô từ cơ thể)
• Nhận thức cảm xúc: (ghi nhận rằng mình đang cảm thấy "cái gì đó")
• Thấu hiểu cảm xúc: (hiểu đó là gì và tại sao)
• Vận dụng cảm xúc: (cách cảm xúc đó được diễn đạt, hành động, hoặc chuyển hóa thành ý nghĩa và hành vi)

Các giai đoạn này thường diễn ra nhanh, nhưng không phải là tích tắc, và không phải lúc nào cũng theo đúng thứ tự. Việc kỳ vọng ai đó giải thích cảm xúc của họ trong thời gian thực sẽ làm sụp đổ toàn bộ chuỗi thần kinh này thành một kết quả đầu ra bị cưỡng ép. Nó biến một quá trình nội tâm đang sống động, đang nảy nở thành một thứ giống như "livestream cảm xúc" vậy.

Khi sự thấu cảm trở thành một nghĩa vụ bắt buộc, con người đánh mất quyền được có một khoảng nghỉ tự nhiên giữa trải nghiệm và ngôn từ (hay còn gọi là độ trễ cảm xúc). Khoảng không này là cần thiết, vì đó là nơi cảm giác trở thành sự hiểu biết, và hiểu biết trở thành ngôn ngữ.

Thật tự nhiên khi những người đang chịu sự giám sát cảm xúc cảm thấy hoặc thốt lên rằng:

"Lúc nào tôi cũng bị bắt phải giải thích về bản thân mình."

"Chẳng lẽ tôi không được phép im lặng nữa sao?"

"Ngay cả khi tôi không vui không buồn, người ta cũng diễn dịch thành điều tiêu cực."

Những gì họ đang thực sự mô tả là một hệ thần kinh không được cho đủ thời gian để hoàn thành chu trình xử lý cảm xúc của chính nó.

Giành lại độ trễ cảm xúc đòi hỏi việc thiết lập những ranh giới rõ ràng trong mối quan hệ. Bạn có thể nói: "Anh/em muốn cởi mở với em/anh, nhưng anh/em cũng cần không gian để hiểu mình đang cảm thấy gì trước khi giải thích nó." Hoặc thậm chí là: "Sự im lặng của anh/em không phải là bí mật, chỉ là anh/em đang xử lý mọi chuyện thôi." Đây không phải là sự rút lui khỏi tình cảm; mà là sự làm rõ về cách mà sự thân mật vận hành đối với hệ thần kinh của bạn. Khước từ độ trễ cảm xúc chính là gửi tín hiệu đến bộ não rằng: sự gần gũi đồng nghĩa với áp lực, và sự gắn kết đòi hỏi một màn trình diễn liên tục.

Theo thời gian, những gì trông có vẻ như sự né tránh thực chất lại là nỗ lực thích nghi của cơ thể bằng cách lùi lại; nó đang cố gắng khôi phục sự cân bằng thần kinh. Mọi chuyện sẽ tệ hơn nếu sự rút lui này lại kích phát thêm nhiều sự giám sát hơn nữa. Bước giành lại độ trễ cảm xúc này sẽ cắt đứt vòng lặp để trả lại chân lý rằng: sự thấu cảm không chỉ nằm ở việc bạn chia sẻ bao nhiêu, mà còn là chia sẻ vào lúc nào. Chữ "khi nào" ấy đặc biệt mạnh mẽ, bởi đó chính xác là nơi mà ý nghĩa của cảm xúc được tạo thành.

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 2 Ways to Guard Against Emotional Surveillance in a Relationship | Psychology Today