2 thói quen “khó ưa” nhưng thật ra lại là dấu hiệu của trí thông minh

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Lang thang trong dòng suy nghĩ có thể nuôi dưỡng tư duy sáng tạo và sự linh hoạt nhận thức.
• Tự nói với chính mình giúp hỗ trợ khả năng tự điều chỉnh, lập kế hoạch và nhận thức về suy nghĩ.
• Khi chúng ta quá lý tưởng hóa sự tập trung, kỷ luật và một tâm trí tĩnh lặng, ta vô tình bỏ quên những sức mạnh khác của bộ não ngoài sự chú ý thuần túy.

Chúng ta thường xem những thói quen như tâm trí lơ đãng hay những khoảnh khắc bỗng dưng “trôi đi đâu mất” là khuyết điểm. Với phần đông mọi người, đó bị coi là dấu hiệu của sự thiếu tập trung, kém kỷ luật, thậm chí là suy giảm nhận thức.

Thế nhưng điều mà ta ít khi nhận ra là cách nhìn ấy chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ nền văn hóa tôn thờ năng suất không ngừng và phần thưởng hữu hình quanh ta. Dưới lăng kính đó, những thói quen tinh thần này dĩ nhiên trông giống như thứ gây xao nhãng cần phải sửa chữa, thay vì là các quá trình nhận thức chỉ cần được thấu hiểu đúng cách.

Nghiên cứu tâm lý cho thấy rằng, trong những điều kiện phù hợp, các hành vi tưởng chừng kém hiệu quả ấy lại có thể phản ánh sự linh hoạt của nhận thức, khả năng giải quyết vấn đề đầy sáng tạo và năng lực chuyển đổi trạng thái suy nghĩ một cách thích nghi của não bộ. Nói cách khác, thay vì là những “trục trặc” tinh thần, chúng có thể chính là dấu hiệu của một tâm trí năng động đang âm thầm làm những công việc quan trọng phía sau.

Dưới đây là hai hành vi phổ biến mà nhiều người thường xem nhẹ hoặc cố gắng kìm nén, cùng với ý nghĩa thật sự của chúng, khi nào chúng trở nên hữu ích, và cách ta có thể tiếp cận chúng bằng cái nhìn tâm lý tinh tế hơn.

Source: Brock Wegner / Unsplash

1. Thói quen mơ màng

Lang thang trong suy nghĩ, hay việc sự chú ý trôi khỏi nhiệm vụ hiện tại để hướng về những dòng tư tưởng tự phát, từ lâu đã bị xem là dấu hiệu của sự thiếu tập trung. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy điều này cũng có thể nuôi dưỡng tư duy sáng tạo và sự linh hoạt của nhận thức.

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2025 với hơn 1.300 người trưởng thành phát hiện rằng việc chủ động để tâm trí mơ màng (tức là cố ý cho phép bản thân thả hồn theo suy nghĩ) dự báo hiệu suất sáng tạo cao hơn. Dữ liệu chụp não cho thấy hiệu ứng này được nâng đỡ bởi sự kết nối mạnh hơn giữa các mạng lưới não quy mô lớn liên quan đến kiểm soát điều hành và mạng chế độ mặc định – hệ thống gắn với suy nghĩ tự phát và trí tưởng tượng.

Những người có xu hướng mơ màng tự nhiên cao cũng thể hiện kết quả tốt hơn trong các bài kiểm tra chuyển đổi nhiệm vụ, nghĩa là họ có thể thay đổi “bộ khung” tư duy nhanh hơn, một dấu hiệu rõ ràng của lối suy nghĩ linh hoạt.

Một thói quen khác có liên hệ chặt chẽ với sự mơ màng là khả năng nảy sinh những suy nghĩ tự phát. Một nghiên cứu năm 2024 đăng trên PNAS Nexus đã phân tích mẫu suy nghĩ tự nhiên của hơn 3.300 người tham gia bằng phương pháp xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Kết quả cho thấy các ý nghĩ không được gợi ý trước thường xoay quanh những thông tin liên quan đến mục tiêu và hỗ trợ củng cố ký ức. Nói cách khác, việc suy nghĩ “vu vơ” thường phục vụ các chức năng nhận thức mang tính thích nghi, chứ không hề là thứ nhiễu loạn ngẫu nhiên.

Dĩ nhiên, cũng cần nhớ rằng mơ màng không phải chiếc đũa thần. Lợi ích của nó chỉ thực sự nảy nở khi được cân bằng với khả năng kiểm soát sự chú ý. Nếu bạn nhận thấy tâm trí mình hay trôi đi, nhưng đồng thời vẫn giữ được sự tập trung và ý thức về bản thân, rất có thể bạn đang chạm tới một trạng thái tinh thần hỗ trợ sáng tạo, tư duy linh hoạt và giải quyết vấn đề.

2. Thói quen trò chuyện với chính mình

Việc tự nói với bản thân, dù là thầm thì trong đầu hay khe khẽ thành tiếng, nhìn từ bên ngoài có thể trông hơi lạ lùng, thậm chí bị xem là dấu hiệu của sự bất ổn. Thế nhưng các nghiên cứu tâm lý gần đây lại cho thấy tiếng nói nội tâm và đối thoại với chính mình có thể hỗ trợ mạnh mẽ cho khả năng tự điều chỉnh, lập kế hoạch và siêu nhận thức – tức là năng lực suy nghĩ về chính những suy nghĩ của ta.

Theo một nghiên cứu năm 2023 trên sinh viên đại học, đăng trên tạp chí Behavioral Sciences, có mối tương quan đáng kể giữa mức độ sử dụng tiếng nói nội tâm với khả năng tự điều chỉnh và sự rõ ràng trong nhận thức về bản thân. Nói cách khác, những người thường “trò chuyện với chính mình” có xu hướng cảm nhận rõ rệt hơn về bản sắc cá nhân, đồng thời kiểm soát bản thân tốt hơn.

Dĩ nhiên, điều đó không có nghĩa rằng việc tự độc thoại là dấu hiệu trực tiếp của trí thông minh vượt trội. Đúng hơn, nó gợi ý rằng tiếng nói bên trong có thể hoạt động như một giàn giáo nhận thức – một cách để sắp xếp những ý tưởng phức tạp, nối kết các hành động và theo dõi mục tiêu.

Điều này đồng nghĩa rằng khi ta “ngoại hiện hóa” suy nghĩ vào bên trong (hoặc khe khẽ thành lời), bộ não có thể dễ dàng giảm bớt sự nhiễu loạn nhận thức. Nhờ vậy, nó áp đặt được cấu trúc lên những vấn đề trừu tượng hay mang nhiều cảm xúc một cách hiệu quả hơn. Vì thế, nếu đôi lúc bạn bắt gặp mình đang lẩm nhẩm theo dòng suy nghĩ, rất có thể đó là cách não bộ đang dựng nên giàn giáo cho các ý tưởng phức tạp, biến mớ suy tư hỗn độn thành kế hoạch có trật tự hoặc thành sự tự soi chiếu.

Tuy nhiên, cũng giống như sự mơ màng, việc tự trò chuyện chỉ thực sự có lợi khi ở mức độ vừa phải. Độc thoại quá mức hoặc mang màu sắc tiêu cực, đặc biệt dưới dạng nghiền ngẫm lặp lại hay tự chỉ trích gay gắt, có thể bào mòn sự tập trung và sức khỏe tinh thần. Nhưng khi được sử dụng một cách xây dựng, chính cuộc đối thoại nội tâm ấy có thể chuyển hóa những ý nghĩ còn dang dở thành kế hoạch khả thi.

Nên làm gì nếu bạn có những thói quen “khó ưa” này

Nếu bạn sở hữu một hoặc cả hai thói quen bị gắn mác “phiền phức” ấy, hãy luôn nhắc mình rằng chẳng có gì sai trái cả; chúng vô cùng phổ biến và hoàn toàn bình thường. Dẫu vậy, những lợi ích mà chúng mang lại cũng không phải tấm huy chương bảo đảm cho thiên tài.

Thực tế, mối liên hệ giữa các thói quen này với những hành vi hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào bối cảnh và điều kiện. Một tâm trí biết lang thang có chủ đích, một tiếng nói nội tâm phục vụ cho việc lên kế hoạch thay vì nghiền ngẫm tiêu cực, cùng với sự nghỉ ngơi hài hòa với nỗ lực, tất cả mới là những yếu tố gắn kết mạnh mẽ nhất với tư duy sắc bén và óc sáng tạo.

Ngược lại, khi những hành vi ấy trượt dài thành sự xao nhãng kinh niên, lo âu hay mất tổ chức, chúng có thể trở nên đáng lo. Nhưng nếu được thực hành một cách có ý thức và chừng mực, chúng hoàn toàn có thể trở thành công cụ quý giá. Dưới đây là ba bước bạn có thể thử để sử dụng chúng một cách thích nghi:

Hãy để ý bối cảnh. Quan sát xem bạn thường bắt đầu mơ màng hay tự nói với mình vào lúc nào, ở đâu. Có phải khi làm việc đơn điệu bạn dễ thả hồn? Bạn có hay lẩm nhẩm khi cần tập trung vào điều quan trọng? Thử cho mình 10 phút rảnh rang trước, rồi quay lại nhiệm vụ.

Sử dụng tiếng nói nội tâm một cách có chủ đích. Khi lập kế hoạch hay suy nghĩ ý tưởng, hãy trò chuyện với bản thân như thể đang dẫn dắt chính mình. Cấu trúc ấy có thể giúp sự rõ ràng dần thành hình.

Cho phép tâm trí được nghỉ. Hãy lên lịch những quãng nghỉ nhỏ để suy ngẫm. Đôi khi, những ý tưởng đẹp nhất chỉ đến khi bộ não có đủ không gian và tự do để lang thang.

Khi chúng ta quá tôn thờ sự tập trung, kỷ luật và khoảng lặng tuyệt đối trong tâm trí, ta dễ quên mất những quyền năng khác của bộ não con người vượt xa sự chú ý đơn thuần. Lần tới, nếu bạn bắt gặp tâm trí mình đang trôi đi, nghe thấy một lời thì thầm khe khẽ của độc thoại, hay thấy ánh nhìn vô thức hướng ra khung cửa, đừng vội phán xét đó là lười biếng hay thiếu kiểm soát. Đôi khi, đó chỉ là cách tâm trí đang suy nghĩ bằng một thứ ngôn ngữ nằm ngoài mọi nhiệm vụ và hạn chót. 

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 2 "Annoying" Habits That Actually Signal Intelligence | Psychology Today