ADHD không phải là một rối loạn hay một huyền thoại. Đó là sự không tương thích.

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Góc nhìn tiêu chuẩn cho rằng ADHD là một rối loạn não bộ bắt nguồn từ sự suy giảm "chức năng điều hành".
• Ngày càng nhiều nghiên cứu gợi ý rằng ADHD có thể là một phong cách nhận thức không tương thích với các lớp học hiện đại.
• Việc tái định hình ADHD như một sự không tương thích, thay vì một rối loạn hay một huyền thoại, sẽ thay đổi hoàn toàn góc nhìn về việc ai mới là người chịu trách nhiệm khắc phục vấn đề này.

Mỗi 10 trẻ em Mỹ thì có 1 em được chẩn đoán mắc ADHD. Khoảng một nửa trong số đó đang sử dụng thuốc kích thích thần kinh, chẳng hạn như các loại thuốc gốc amphetamine như Adderall. Con số đó tương đương với khoảng 3 triệu trẻ em.

Tất cả những đứa trẻ này đều được nghe chung một câu chuyện: các em mang trong mình một rối loạn não bộ có tên là "rối loạn tăng động giảm chú ý". Nó xuất phát từ một khiếm khuyết trong cái gọi là "chức năng điều hành", một hệ thống não bộ mang tính giả thuyết. Khiếm khuyết này có thể được điều chỉnh bằng thuốc.

Có những chuyên gia sức khỏe tâm thần lên tiếng chỉ trích góc nhìn áp đảo này. Tuy nhiên, họ lại thường mắc sai lầm ở chiều ngược lại khi cho rằng ADHD chẳng qua chỉ là một "huyền thoại" (hoặc chuyện bịa đặt), giống như quan điểm được đưa ra trong bộ phim tài liệu mới của Anh có tên The Great ADHD Myth?(Huyền thoại lớn về ADHD?).

Bộ phim cho rằng tồn tại một dải biến thiên bình thường ở trẻ em liên quan đến mức độ dễ xao nhắc và sự mất chú ý. Các bác sĩ chỉ đơn thuần vạch ra một ranh giới tùy ý ở phía đầu dưới của dải biến thiên đó, ngoài ra, ADHD không hề có bản chất sinh học thực sự nào.

Thế nhưng, một góc nhìn mới đầy triển vọng đang dần hiện rõ trong các nghiên cứu về ADHD, được đúc kết bởi nhiều nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khác nhau, bao gồm thần kinh học, nhân học và tâm lý học. Tâm trí của người có ADHD không phải là một khiếm khuyết, cũng chẳng phải một huyền thoại. Đó là một phong cách nhận thức độc đáo, chỉ là đang không tương thích với một môi trường mà nó vốn không được tạo ra để thuộc về.

Image by LMX5 Fotografie from Pixabay

ADHD dưới góc nhìn Sự không tương thích về mặt tiến hóa

Lý thuyết mới nổi cho rằng ADHD có khả năng là một phong cách nhận thức riêng biệt với những thế mạnh của chính nó, một phong cách được thiết kế để thích nghi với những kiểu môi trường nhất định.

Hãy nghĩ về nhu cầu của một cộng đồng du mục. Cộng đồng đó cần những người khám phá, những người sẽ tìm ra nguồn nước mới, nguồn thức ăn mới, cũng như các cách thức mới để cảnh giác trước những loài thú ăn thịt lớn. Khi đã tìm thấy điều gì đó, cộng đồng lại cần những người khai thác, những người biết tận dụng hiệu quả và bền vững những gì vừa được phát hiện.

Nhà tâm lý học Helen Taylor gọi đây là "nhận thức bổ trợ": một sự phân công lao động về mặt nhận thức giữa những người khám phá và những người khai thác.

Những người mang đặc điểm của ADHD tự nhiên sẽ trở thành những người khám phá giỏi nhất. Sự khao khát cái mới, cách học hỏi qua trải nghiệm thực tế và sự xao nhãng của chú ý chính là những đặc điểm cần thiết để tạo nên những phát hiện mang tính sống còn đó.

Bây giờ, hãy thử tưởng tượng bạn đưa một người với phong cách nhận thức độc đáo này vào một lớp học hiện đại, buộc họ phải ngồi im hàng giờ liền chỉ để nghe ai đó giảng bài. Đã có điều gì đó chệch hướng nghiêm trọng, nhưng không phải trong tâm trí của đứa trẻ. Điều đi sai hướng ở đây chính là sự không tương thích giữa cá nhân đó và môi trường mà họ bị đặt vào.

Khoa học đằng sau sự không tương thích

Đáng chú ý, ý tưởng về sự không tương thích tiến hóa không phải là một câu chuyện "thêu dệt theo cảm tính" kiểu tiến hóa. Nó dựa trên một làn sóng các nghiên cứu thực nghiệm.

Chẳng hạn, hơn một thập kỷ trước, nhà nhân học Dan Eisenberg và các đồng nghiệp đã nghiên cứu người Ariaal, một cộng đồng ở phía bắc Kenya bao gồm cả những người chăn nuôi du mục truyền thống lẫn một bộ phận nhỏ đã định cư, chuyển sang làm nông nghiệp và kinh tế thị trường.

Ở nhóm người Ariaal đã định cư, những người mang các đặc điểm liên quan đến ADHD có thể trạng dinh dưỡng kém hơn so với bạn bè đồng lứa, dựa trên chỉ số khối cơ thể (BMI). Nhưng ở nhóm người Ariaal du mục, điều ngược lại đã xảy ra: những người có các đặc điểm tương tự lại khỏe mạnh và có thể trạng dinh dưỡng tốt hơn.

Chính những kỹ năng nhận thức giúp họ phát triển mạnh mẽ trong một cộng đồng du mục lại khiến họ chịu thiệt thòi trong một môi trường sống định cư.

Theo hướng tư duy này, các nhà sinh học tiến hóa thậm chí đã thu thập được bằng chứng cho thấy các đặc điểm của ADHD có thể đã hỗ trợ quá trình di cư toàn cầu trong Kỷ Băng hà cuối cùng.

Các nghiên cứu trong khoa học nhận thức cũng củng cố cho cùng một ý tưởng: đây là sự không tương thích, chứ không phải rối loạn chức năng. Nhà thần kinh học David Barack và các cộng sự đã tạo ra một trò chơi điện tử tái hiện lại trải nghiệm hái lượm quả mọng. Phần thưởng được rải rác ở nhiều bụi cây khác nhau, và mỗi bụi cây lại có số lượng quả giảm dần theo thời gian. Nhiệm vụ của người chơi là phải tính toán xem nên ở lại một bụi cây trong bao lâu trước khi di chuyển sang bụi cây khác.

Những đứa trẻ mắc ADHD đã đạt điểm số cao hơn đáng kể so với các bạn không mắc ADHD trong trò chơi này.

Bằng chứng này cho thấy chúng ta đang nhìn vào một phong cách nhận thức riêng biệt, chứ không phải một khiếm khuyết hay một huyền thoại.

Tại sao "Rối loạn" lại là một từ sai lầm

Tại sao từ "rối loạn" lại mang sức nặng lớn đến vậy trong ngữ cảnh này?

Bởi vì "rối loạn" không phải là một mô tả trung tính. Nó hàm ý sự suy giảm chức năng, tức là có điều gì đó bên trong bạn đang không hoạt động theo đúng cách mà nó nên hoạt động. Đó là lý do tại sao không tồn tại cái gọi là "rối loạn mang thai ngoài ý muốn".

Thuật ngữ "rối loạn" có chung nền tảng khái niệm với "bệnh tật", và nó tạo ra cùng một hiệu ứng thực tế trong lớp học: một khi bạn bắt đầu dùng từ này, bạn sẽ ngừng quan sát môi trường xung quanh và bắt đầu đổ dồn sự chú ý vào đứa trẻ. Bạn đưa ra những nguyên nhân giả thuyết bên trong, sự suy giảm chức năng điều hành, sự mất cân bằng noradrenaline, để giải thích lý do tại sao đứa trẻ lại không thể làm được những việc mà các bạn khác đang làm.

Tìm đọc sách Hiểu Về ADHD - Vượt Qua Thách Thức và Phát Triển Cùng Rối Loạn Tăng Động Giảm Chú Ý: https://s.shopee.vn/9fLJWknQY9