AI và "10 phút tư duy": Khi sự trợ giúp thông minh bào mòn ý chí

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Mười phút sử dụng AI có thể làm xói mòn sự kiên trì mà "quy tắc 10.000 giờ" đòi hỏi.
• Cảm giác "biết tuốt" mượn từ AI trông có vẻ giống sự hiểu biết, nhưng cái giá phải trả chính là nỗ lực tự thân để xây dựng nên tri thức ấy.
• Một tâm trí chưa từng vấp ngã sẽ chẳng thể trưởng thành, nó chỉ lặng lẽ đợi chờ câu trả lời có sẵn tiếp theo.

Mười ngàn giờ. Đó là con số mà chúng ta cần đầu tư để thực sự làm chủ bất kỳ kỹ năng nào, theo nghiên cứu của Anders Ericsson, người đã đặt nền móng khoa học cho lý thuyết này. Sau đó, Malcolm Gladwell đã đưa nó đến với toàn thế giới. Bản chất của sự tinh thông không nằm ở tài năng thiên bẩm hay những lối tắt, mà nằm ở việc bền bỉ đối mặt với khó khăn. Bạn giỏi lên bằng cách liên tục dấn thân vào những giới hạn của bản thân, nơi mà mọi thứ chưa bao giờ là dễ dàng.

Giờ đây, hãy nhìn vào một nghiên cứu mới vừa được công bố: chỉ cần 10 phút nhận được sự hỗ trợ từ AI, mức độ kiên trì của con người đã giảm đi rõ rệt và khả năng tư duy độc lập cũng bị ảnh hưởng theo. Qua một chuỗi thử nghiệm với hơn 1.200 người tham gia về suy luận toán học và đọc hiểu, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng: AI có thể giúp ích ngay tức thì, nhưng khi người tham gia quay lại tự làm việc một mình, họ làm kém hơn và dễ bỏ cuộc hơn. Điều đáng nói là hệ quả này không cần đến hàng tháng trời phụ thuộc mới xuất hiện. Nó xảy ra ngay sau một lần tương tác ngắn ngủi.

Chỉ vỏn vẹn mười phút.

Với tôi, đây là một điều đáng báo động. Nếu 10.000 giờ là con đường dài để đi đến sự tinh thông, thì 10 phút "mượn" sự chắc chắn từ AI bắt đầu bào mòn ý chí muốn bước đi trên con đường đó. Một bên bồi đắp năng lực tư duy, bên còn lại đang dần khiến nó ngủ quên.

Source: Foto-RaBe/Pixabay

Cái giá của một tư duy "không rào cản"

Tôi đã viết về chủ đề này khá lâu rồi. Đó là ý niệm cho rằng những "va chạm" trong tư duy không phải là khiếm khuyết của quá trình suy nghĩ, mà chính là bản chất của quá trình đó. Những gập ghềnh trên con đường nhận thức không hề phản ánh sự kém hiệu quả, trái lại, đó chính là cách mà sự hiểu biết thực thụ được hình thành.

Những gì các mô hình ngôn ngữ lớn đang làm là xóa bỏ hoàn toàn lực cản đó. Chúng đưa ra kết quả thay vì cùng ta nghiền ngẫm. Và thứ ta nhận được không chỉ đơn thuần là một câu trả lời, mà là một kiểu "tự tin công nghệ", cảm giác như mình đã hiểu thấu vấn đề mà không cần bỏ ra công sức hay thời gian, những thứ vốn là điều kiện tiên quyết của sự hiểu biết từ bao đời nay.

Sự đảo ngược mà không ai nhắc tới

Theo tôi, vấn đề kỳ lạ ở đây không phải là việc AI đưa ra câu trả lời sai. Mà là AI hoạt động trong những điều kiện gần như đảo ngược hoàn toàn với môi trường mà trí tuệ con người phát triển.

Tư duy của con người vốn dĩ hao tốn tâm sức và cần có thời gian. Chúng ta có được sự thuần thục sau những lần trăn trở, và sự tự tin có được sau đó luôn có một hành trình rõ ràng để ta có thể nhìn lại. Nhưng AI lại tạo ra sự trơn tru trước cả khi có sự hiểu biết; sự tự tin mới mẻ đó giống như một thuộc tính mặc định của việc hoàn thành nhiệm vụ. Ở đó không có sự phản kháng nội tại, bởi đơn giản là không hề có một trải nghiệm nội tâm nào diễn ra.

Khi chúng ta dành thời gian đắm mình trong sự đảo ngược tư duy đó, ta có thể bắt đầu đồng hóa với những tiêu chuẩn của nó. Khi ấy, sự khó khăn bắt đầu mang cảm giác như một "lỗi kỹ thuật", và sự do dự bị coi là kém hiệu quả. Nghiên cứu mới này đã cụ thể hóa điều đó bằng những con số.

Và đây không phải là một phát hiện đơn lẻ. Gần đây, tôi có viết về một hiện tượng gọi là "sự sa sút sau AI" (AI rebound), một nghịch lý mà khi ngừng sử dụng AI, hiệu suất làm việc còn thấp hơn cả mức bắt đầu. Những bác sĩ tiêu hóa dùng AI để tầm soát polyp đã thấy tỉ lệ phát hiện tăng lên khi có công nghệ hỗ trợ. Nhưng khi rời xa nó, tỉ lệ này sụt giảm xuống dưới cả mức cơ bản trước khi họ biết đến AI. Không phải là quay về vạch xuất phát, mà là lùi sâu hơn thế. Mô hình tương tự cũng từng được ghi nhận ở các phi công, tài xế và cả những người viết lách.

Thế nhưng, nghiên cứu mới này còn cho thấy chiếc đồng hồ báo hiệu sự xuống cấp đó bắt đầu chạy sớm hơn bất kỳ ai trong chúng ta tưởng tượng. Chỉ sau mười phút, một điều gì đó bên trong chúng ta đã thực sự đổi thay.

Bản chất thực sự của lòng kiên trì

Đây chính là điều khiến tôi cảm thấy phát hiện này vô cùng thú vị. Kiên trì không phải là một nét tính cách bẩm sinh; đó là một thói quen của tư duy. Đó là sự sẵn lòng được rèn luyện để ở lại với một vấn đề ngay cả khi câu trả lời chưa xuất hiện ngay lập tức. Tôi tin rằng đây chính là ranh giới định hình con người, nó phân biệt giữa một người thực sự tư duy với một người chỉ ngồi chờ được chỉ bảo.

Và lòng kiên trì trong tư duy này chính là thứ bị sự "chắc chắn đi mượn" bào mòn. Khi câu trả lời luôn đến quá dễ dàng, bạn sẽ mất đi kỹ năng đối diện với cảm giác "chưa biết". Khả năng chịu đựng khó khăn, mà thực chất là sự kiên nhẫn khi đang ở giữa quá trình suy nghĩ, cứ thế dần lùi xa.

Tâm trí cần phải vấp ngáp trước khi muốn trưởng thành. Những trải nghiệm như trạng thái "dòng chảy" (flow) hay những khoảnh khắc bừng sáng thực sự hiếm khi xuất hiện trên con đường bằng phẳng. Trạng thái "dòng chảy" của Csikszentmihalyi tồn tại ở nơi ranh giới của sự hỗn loạn, chứ không phải ở nơi mọi thứ quá dễ dàng. Và "trải nghiệm đỉnh cao" của Maslow chỉ đến sau một hành trình leo núi đầy nhọc nhằn. Nói một cách đơn giản, cấu trúc tư duy của con người cần một lực cản nào đó để bứt phá đi lên.

Anders Ericsson cũng hiểu rất rõ điều này. Việc "luyện tập có chủ đích" mang lại hiệu quả chính bởi vì nó khó khăn và không hề thoải mái. Những gì bài nghiên cứu mới này chỉ ra là: chỉ cần một khoảng thời gian ngắn dùng AI, con người đã bị điều hướng để rời xa chính khả năng chịu đựng quan trọng đó. Và đây là điểm mấu chốt: 10 phút không chỉ đối lập với 10.000 giờ. Nó đang chống lại những tiền đề tâm lý vốn là nền móng để 10.000 giờ kia có thể tồn tại.

Thời gian để suy ngẫm

Những lời này không phải để bài xích AI. Nếu được sử dụng một cách chủ động như một công cụ gợi mở thay vì một kết quả có sẵn, AI có thể thúc đẩy tư duy của chúng ta đi xa hơn những gì ta có thể tự làm một mình.

Thế nhưng, chế độ mặc định hiện nay, vốn ưu tiên việc hoàn thành mọi thứ một cách trơn tru, không rào cản, đang làm thay đổi "khẩu vị" đối mặt với khó khăn của chúng ta. Một sự thay đổi xuất hiện chỉ sau 10 phút và rất có thể sẽ tích tụ theo thời gian theo những cách mà chúng ta chưa từng lường trước hay đo lường được.

Có lẽ, chúng ta nên tạm gác lại câu hỏi về năng lực của AI, mà hãy tự hỏi liệu chính mình có còn đang duy trì thói quen tư duy, thứ mà những năng lực công nghệ kia vốn dĩ sinh ra để phục vụ hay không.

Một tâm trí chưa từng vấp ngã sẽ chẳng thể trưởng thành. Nó chỉ lặng lẽ đợi chờ câu trả lời tiếp theo mà thôi.

Tác giả: John Nosta

Nguồn: AI and the 10-Minute Mind | Psychology Today